18. visarpacikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ಅಸ್ಮಾದನನ್ತರಂ ವಿಸರ್ಪಚಿಕಿತ್ಸಿತಮುತ್ಸೇಧಸಾಮಾನ್ಯಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಸಾದೃಶ್ಯಾಚ್ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯತೇ-

Adhikarana visarpacikitsitAdhyAyaH visarpe pUrvaM la~gghanaM raktAvaseko shuddhiSca (2-1) · Śloka 1

ಅಥಾತೋ ವಿಸರ್ಪಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ|೨| ) ಆದಾವೇವ ವಿಸರ್ಪೇಷು ಹಿತಂ ಲಙ್ಘನರೂಕ್ಷಣಮ್| ರಕ್ತಾವಸೇಕೋ ವಮನಂ ವಿರೇಕಃ, ಸ್ನೇಹನಂ ನ ತು||೧||

ಸ೦-ವಿಸರ್ಪೇಷು ಪೂರ್ವಮೇವ ಲಙ್ಘನಾದಿ ಹಿತಮ್| ಸ್ನೇಹನಂ ತು ನ ಹಿತಮ್|

Adhikarana visarpe madanaPalAdi vamanam (2) · Śloka 2

ಪ್ರಚ್ಛರ್ದನಂ ವಿಸರ್ಪಘ್ನಂ ಸಯಷ್ಟೀನ್ದ್ರಯವಂ ಫಲಮ್| ಪಟೋಲಪಿಪ್ಪಲೀನಿಮ್ಬಪಲ್ಲವೈರ್ವಾ ಸಮನ್ವಿತಮ್||೨||

ಸ೦-ವಮನಂ ವಿಸರ್ಪಘ್ನಂ ಮದನಫಲಂ ಮಧುಯಷ್ಟಿಕೇನ್ದ್ರಯವಾನ್ವಿತಂ ಹಿತಮ್| ಪಟೋಲಾದಿಭಿರ್ಯುತಂ ವಾ ಮದನಫಲಂ ಹಿತಮ್|

Adhikarana visarpe trivRuccUrNAdi virecanam,visarpe koShThage doShe visheSheNa shodhanam (3-4) · Śloka 4

ರಸೇನ ಯುಕ್ತಂ ತ್ರಾಯನ್ತ್ಯಾ ದ್ರಾಕ್ಷಾಯಾಸ್ತ್ರೈಫಲೇನ ವಾ| ವಿರೇಚನಂ ತ್ರಿವೃಚ್ಚೂರ್ಣಂ ಪಯಸಾ ಸರ್ಪಿಷಾಽಥವಾ||೩|| ಯೋಜ್ಯಂ, ಕೋಷ್ಠಗತೇ ದೋಷೇ ವಿಶೇಷೇಣ ವಿಶೋಧನಮ್| |೪|

ಸ೦-ತ್ರಿವೃಚ್ಚೂರ್ಣಂ ತ್ರಾಯನ್ತ್ಯಾ ರಸೇನ ಯುಕ್ತಂ ದ್ರಾಕ್ಷಾರಸೇನ ವಾ ತ್ರಿಫಲಾರಸೇನ ವಾ ವಿರೇಚನಂ ಯೋಜ್ಯಮ್, ಕ್ಷೀರೇಣ ಘೃತೇನ ವಾ ತ್ರಿವೃಚ್ಚೂರ್ಣಂ ಯುಕ್ತಮ್| ಕೋಷ್ಠಗತೇ ದೋಷೇ ವಿಶೇಷೇಣ ಶೋಧನಂ ಯೋಜ್ಯಮ್|

Adhikarana visarpe alpe doShe shamanAH candanotpalAdikvAthAH (4-5) · Śloka 5

| ಅವಿಶೋಧಸ್ಯ ದೋಷೇಽಲ್ಪೇ ಶಮನಂ ಚನ್ದನೋತ್ಪಲಮ್||೪|| ಮುಸ್ತನಿಮ್ಬಪಟೋಲಂ ವಾ ಪಟೋಲಾದಿಕಮೇವ ವಾ| ಸಾರಿವಾಮಲಕೋಶೀರಮುಸ್ತಂ ವಾ ಕ್ವಥಿತಂ ಜಲೇ||೫||

ಸ೦-ಅಶೋಧನಾರ್ಹಸ್ಯ ಪುಂಸೋಽಲ್ಪೇ ದೋಷೇ ಶಮನಂ ಚನ್ದನೋತ್ಪಲಂ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಮುಸ್ತನಿಮ್ಬಪಟೋಲಂ ವಾ ಯೋಜ್ಯಮ್| 'ಪಟೋಲಕಟುರೋಹಿಣೀ' (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೫|೧೫) ಇತ್ಯಾದಿಕಂ ವಾ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಸಾರಿವಾದಿಕಂ ವಾ ಜಲೇ ಕ್ವಥಿತಮ್|

Adhikarana visarpe tRuShNAyAM durAlaBAdi kvAthaH visarpe tRuShNAyAM dArvyAdikvAthaH (6-7) · Śloka 7

ದುರಾಲಭಾಂ ಪರ್ಪಟಕಂ ಗುಡೂಚೀಂ ವಿಶ್ವಭೇಷಜಮ್| ಪಾಕ್ಯಂ ಶೀತಕಷಾಯಂ ವಾ ತೃಷ್ಣಾವೀಸರ್ಪವಾನ್ ಪಿಬೇತ್||೬|| ದಾರ್ವೀಪಟೋಲಕಟುಕಾಮಸೂರತ್ರಿಫಲಾಸ್ತಥಾ| ಸನಿಮ್ಬಯಷ್ಟೀತ್ರಾಯನ್ತೀಃ ಕ್ವಥಿತಾ ಘೃತಮೂರ್ಚ್ಛಿತಾಃ||೭||

ಸ೦-ದುರಾಲಭಾದಿಕಂ ಕ್ವಥಿತಂ ಶೀತಕಷಾಯ ವಾ ತೃಷ್ಣಾದಿಮಾನ್ ಪಿಬೇತ್| ತಥಾ ದಾರ್ವ್ಯಾದೀನ್ ನಿಮ್ಬಾದಿಭಿಃ ಸಹ ಕ್ವಥಿತಾನ್ ಸರ್ಪಿರ್ವಿಮಿಶ್ರಿತಾನ್ ಪಿಬೇತ್|

Adhikarana visarpe shAkhAduShTe rakte raktaharaNam (8) · Śloka 8

ಶಾಖಾದುಷ್ಟೇ ತು ರುಧಿರೇ ರಕ್ತಮೇವಾದಿತೋ ಹರೇತ್| ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಸ್ನಾಯುಸಂಕ್ಲೇದೋ ರಕ್ತಕ್ಲೇದಾದ್ಧಿ ಜಾಯತೇ||೮||

ಸ೦-ರಕ್ತೇ ಚ ಶಾಖಾದುಷ್ಟೇ ಸತಿ ಪ್ರಥಮಂ ರುಧಿರಮೇವ ಹರೇತ್| ಕುತಃ ? ಇತ್ಯಾಹ-ತ್ವಙ್ಮಾಂಸೇತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಮಾತ್ ತ್ವಗಾದಿಕ್ಲೇದೋ ರಕ್ತಕ್ಲೇದಾಜ್ಜಾಯತೇ, [ ತಸ್ಮಾದ್ರಕ್ತಂ ನಿರ್ಹರೇತ್| ]

Adhikarana visarpe vAtapittottare nirAme tiktAdighRutAni (9) · Śloka 9

ನಿರಾಮೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ಕ್ಷೀಣೇ ವಾತಪಿತ್ತೋತ್ತರೇ ಹಿತಮ್| ಘೃತಂ ತಿಕ್ತಂ ಮಹಾತಿಕ್ತಂ ಶೃತಂ ವಾ ತ್ರಾಯಮಾಣಯಾ||೯||

ಸ೦-ನಿರಾಮೇ ಪುಂಸಿ ತಥಾ ವಾತಪಿತ್ತಾಧಿಕೇ ಕಫೇ ಚ ಕ್ಷೀಣೇ ಘೃತಂ ತಿಕ್ತಕಾದಿಕಂ ಹಿತಮ್| ಪೂರ್ವಂ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ವಿಸರ್ಪಿಣಃ ಸ್ನೇಹನಂ ನಿಷಿದ್ಧಮ್, ಅವಸ್ಥಾವಿಶೇಷೇಣ ಚ ಸ್ನೇಹನಮಿದಮುಕ್ತಮ್, ಇತಿ ಪೂರ್ವಾಪರವ್ಯಾಹತತ್ವಮತ್ರ ನಾಶಙ್ಕನೀಯಮ್|

Adhikarana visarpe vishuddhe~antardauShe lepAdyAH kriyAH (10) · Śloka 10

ನಿರ್ಹೃತೇಽಸ್ರೇ ವಿಶುದ್ಧೇಽನ್ತರ್ದೋಷೇ ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಸನ್ಧಿಗೇ| ಬಹಿಃಕ್ರಿಯಾಃ ಪ್ರದೇಹಾದ್ಯಾಃ ಸದ್ಯೋ ವೀಸರ್ಪಶಾನ್ತಯೇ||೧೦||

ಸ೦-ರಕ್ತೇ ನಿರ್ಹೃತೇಽನ್ತರ್ವಿಶುದ್ಧೇ ದೋಷೇ ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಾಶ್ರಿತೇ ಸತಿ ಪ್ರಲೇಪಸೇಕಾದ್ಯಾ ಬಹಿಃಕ್ರಿಯಾಃ-ಪರಿಮಾರ್ಜನೇ ವಿಧೇಯಾಃ, ಶೀಘ್ರಮೇವ ವಿಸರ್ಪಶಾನ್ತಯೇ ಸ್ಯುಃ|

Adhikarana vAtaje visarpe shatAhvAlepaH (11) · Śloka 11

ಶತಾಹ್ವಮುಸ್ತವಾರಾಹೀವಂಶಾರ್ತಗಲಧಾನ್ಯಕಮ್| ಸುರಾಹ್ವಾ ಕೃಷ್ಣಗನ್ಧಾ ಚ ಕುಷ್ಠಂ ಚಾಲೇಪನಂ ಚಲೇ||೧೧||

ಸ೦-ಶತಪುಷ್ಪಾದಿಕಂ ಚಲೇ-ವಾತವಿಸರ್ಪೇ, ಪ್ರಲೇಪನಂ ಹಿತಮ್| ಆರ್ತಗಲೋ-ನೀಲಃ ಸಹಚರಃ|

Adhikarana pittaje visarpe nyagrodhAdilepAH (12) · Śloka 12

ನ್ಯಗ್ರೋಧಾದಿಗಣಃ ಪಿತ್ತೇ ತಥಾ ಪದ್ಮೋತ್ಪಲಾದಿಕಮ್| |೧೨|

ಸ೦-ನ್ಯಗ್ರೋಧಾದಿಗಣಃ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೫|೪೯) ಪಿತ್ತವಿಸರ್ಪೇ ಪ್ರಲೇಪೋ ಹಿತಃ| ತಥಾ ಪಿತ್ತವಿಸರ್ಪೇ ಪದ್ಮೋತ್ಪಲಾದಿಕಂ-ದಶಗ್ರನ್ಥ್ಯಾಖ್ಯಂ (ಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯ) ತನ್ತ್ರದವಧಾರ್ಯಮ್| ಯಥಾ,- ಷಡ್ಧರಣಾಖ್ಯೋ ಯೋಗಃ (ಸಂ. ಚಿ. ಅ. ೨೧)| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಚೈವಂ ಪಠ್ಯತೇ (ಚಿ. ಅ. ೨೦)- "ಪದ್ಮೋತ್ಪಲಶೈವಾಲಪಙ್ಕದೂರ್ವಾಮೃಣಾಲಶೃಙ್ಗಾಟಕಕಸೇರುಕಶರ್ಕರಾಹ್ರೀಬೇರಚನ್ದನಮುಕ್ತಾಮಣಿಗೈರಿಕಪಯಸ್ಯಾಪ್ರಪೌಣ್ಡರೀಕಮಧುಕಪದ್ಮಕಘೃತಕ್ಷೀರಾಣಿ|" ಇತಿ|

Adhikarana pittaje visarpe nyagrodhapAdAdilepAH (12-14) · Śloka 14

ನ್ಯಗ್ರೋಧಪಾದಾಸ್ತರುಣಾಃ ಕದಲೀಗರ್ಭಸಂಯುತಾಃ||೧೨|| ಬಿಸಗ್ರನ್ಥಿಶ್ಚ ಲೇಪಃ ಸ್ಯಾಚ್ಛತಧೌತಘೃತಾಪ್ಲುತಃ| ಪದ್ಮಿನೀಕರ್ದಮಃ ಶೀತಃ ಪಿಷ್ಟಂ ಮೌಕ್ತಿಕಮೇವ ವಾ||೧೩|| ಶಙ್ಖಃ ಪ್ರವಾಲಂ ಶುಕ್ತಿರ್ವಾ ಗೈರಿಕಂ ವಾ ಘೃತಾನ್ವಿತಮ್| |೧೪|

ಸ೦-ನ್ಯಗ್ರೋಧಸ್ಯ ಪಾದಾಸ್ತರುಣಾಃ-ಅಭಿನವಾಃ, ಕದಲೀಗರ್ಭಾನ್ವಿತಾ ಬಿಸಗ್ರನ್ಥಿಶ್ಚ ಲೇಪೋಽಯಂ ಶತಧೌತಘೃತಾಲೋಡಿತಃ| ತಥಾ, ಪದ್ಮಿನೀಪಙ್ಕಃ ಶಿಶಿರಃ, ಮೌಕ್ತಿಕಂ ವಾ ಜಲಪಿಷ್ಟಮ್, ಶಙ್ಖೋ ವಾ ಪಿಷ್ಟೋ ವಿದ್ರುಮೋ ವಾ ಶುಕ್ತಿರ್ವಾ, ಅಥವಾ ಗೈರಿಕಂ ಘೃತಯುಕ್ತಂ, ಲೇಪೋ ಹಿತಃ|

Adhikarana kaPaje visarpe triPalAdilepaH (14-15) · Śloka 15

| ತ್ರಿಫಲಾಪದ್ಮಕೋಶೀರಸಮಙ್ಗಾಕರವೀರಕಮ್||೧೪|| ನಲಮೂಲಾನ್ಯನನ್ತಾ ಚ ಲೇಪಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಸರ್ಪಹಾ| |೧೫|

ಸ೦-ತ್ರಿಫಲಾದಿಭಿರ್ಲೇಪಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಸರ್ಪಹೃತ್|

Adhikarana kaPaje visarpe dhavAdilepAH (15-17) · Śloka 17

| ಧವಸಪ್ತಾಹ್ವಖದಿರದೇವದಾರುಕುರಣ್ಟಕಮ್||೧೫|| ಸಮುಸ್ತಾರಗ್ವಧಂ ಲೇಪೋ ವರ್ಗೋ ವಾ ವರುಣಾದಿಕಃ| ಆರಗ್ವಧಸ್ಯ ಪತ್ರಾಣಿ ತ್ವಚಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾತಕೋದ್ಭವಾಃ||೧೬|| ಇನ್ದ್ರಾಣಿಶಾಕಂ ಕಾಕಾಹ್ವಾ ಶಿರೀಷಕುಸುಮಾನಿ ಚ| |೧೭|

ಸ೦-ಧವಾದಿಕಂ "ವರುಣಸೈರ್ಯಕ" (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೫|೨೧) ಇತ್ಯಾದಿರ್ವಾ ಕರ್ಣಿಕಾರಸ್ಯ ವಾ ಪತ್ರಾಣಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾತಕತ್ವಚೋ ವಾ ಇನ್ದ್ರಾಣ್ಯಾದಯೋ ವಾ ಲೇಪಃ|

Adhikarana kaPaje visarpe eBirevauShadhaiH sekavraNABya~ggAdayaH vAtaje visarpe ghRutAdhikA lepAH (17-18) · Śloka 18

| ಸೇಕವ್ರಣಾಭ್ಯಙ್ಗಹವಿರ್ಲೇಪಚೂರ್ಣಾನ್ ಯಥಾಯಥಮ್||೧೭|| ಏತೈರೇವೌಷಧೈಃ ಕುರ್ಯಾದ್ವಾಯೌ ಲೇಪಾ ಘೃತಾಧಿಕಾಃ| |೧೮|

ಸ೦-ಏಭಿರೇವ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಸರ್ಪಲೇಪೌಷಧೈಃ ಸೇಕಾದೀನ್ ಕುರ್ಯಾತ್| ವ್ರಣಾಭ್ಯಾಙ್ಗಾಯ ಹವಿರಿತಿ 'ಅಶ್ವಘಾಸವತ್' ಸಮಾಸಃ| ವಾಯೌ ಯೇ ಲೇಪಾ ಉಕ್ತಾಸ್ತೇ ಘೃತಾಧಿಕಾಃ ಕಾರ್ಯಾಃ| ಅಧಿಕಶಬ್ದನಿರ್ದೇಶಾಚ್ಚೇದಂ ಗಮಯತಿ,-ಅನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಪಿತ್ತವಿಸರ್ಪೇ ಕಫವಿಸರ್ಪೇ ಚ ಯೇ ಲೇಪಾ ಉಕ್ತಾಸ್ತೇಽಪಿ ಸ ಘೃತಾಃ ಕಾರ್ಯಾಃ, ನ ತ್ವಘೃತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana vAtaje sAme ashItoShNA rUkShASca raktapitte ghRutAnvitA atyartha shItAdayaSca lepAH (18-20) · Śloka 20

| ಕಫಸ್ಥಾನಗತೇ ಸಾಮೇ ಪಿತ್ತಸ್ಥಾನಗತೇಽಥವಾ||೧೮|| ಅಶೀತೋಷ್ಣಾ ಹಿತಾ ರೂಕ್ಷಾ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ಘೃತಾನ್ವಿತಾಃ| ಅತ್ಯರ್ಥಶೀತಾಸ್ತನವಸ್ತನುವಸ್ತ್ರಾನ್ತರಾಸ್ಥಿತಾಃ||೧೯|| ಯೋಜ್ಯಾಃ ಕ್ಷಣೇ ಕ್ಷಣೇಽನ್ಯೇ ಮನ್ದವೀರ್ಯಾಸ್ತ ಏವ ಚ| |೨೦|

ಸ೦-ಕಫಸ್ಥಾನಗತೇ ಸಾಮೇ ವಾಯೌ ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಛೀತೋಷ್ಣರೂಕ್ಷಾಶ್ಚ ಪ್ರಲೇಪಾ ಹಿತಾಃ, ಪಿತ್ತಸ್ಥಾನಗತೇ ಚ| ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ತು ಘೃತಾನ್ವಿತಾ ಗತ್ಯನ್ತಶೀತಾಸ್ತನವಸ್ತಥಾ ತನುವಸ್ತ್ರಾನ್ತರಾಸ್ಥಿತಾಃ ಕ್ಷಣೇ ಕ್ಷಣೇಽಪರೇಽಪರೇ ಯೋಜ್ಯಾಃ| ಚ-ಶಬ್ದೋ ಯಸ್ಮಾದರ್ಥೇ| ಯಸ್ಮಾತ್ತ ಏವ ಪುನಃ ಪುನಃ ಪ್ರಯುಜ್ಯಮಾನಾ ಮನ್ದವೀರ್ಯಾಃ ಸ್ಯುಃ|

Adhikarana saMsRuShTadoShe saMsRuShTametatkarmaM (20) · Śloka 20

| ಸಂಸೃಷ್ಟದೋಷೇ ಸಂಸೃಷ್ಟಮೇತತ್ಕರ್ಮ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ||೨೦||

ಸ೦-ಸಂಸೃಷ್ಟದೋಷೇ ವಿಸರ್ಪೇ-ಉಭಯರೂಪೇ ಚ ಸಂಸರ್ಗಾಖ್ಯೇ ಸನ್ನಿಪಾತಾಖ್ಯೇ ಚ, ಏತತ್ಕರ್ಮ-ಇದಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್, ಯತ್ಪ್ರತಿದೋಷಮುಕ್ತಂ ತದೇವ ಯಥಾಯಥಂ ಸಂಸೃಷ್ಟಂ ಕೃತ್ವಾ ತತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ| ಇತಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಸಂಸೃಷ್ಟದೋಷಚಿಕಿತ್ಸಿತಮುಕ್ತ್ವಾ ವಾತಪಿತ್ತಜಾದಿಷ್ವಗ್ನಿವಿಸರ್ಪಾದಿಷೂಪಕ್ರಮಮಾಹ-

Adhikarana agnivisarpe shatadhautaghRutalepaHagni ghRutamaNDAdinA secanam agni pAnalepasekeShu mahA tiktaMghRutam (21-22) · Śloka 22

ಶತಧೌತಘೃತೇನಾಗ್ನಿಂ ಪ್ರದಿಹ್ಯಾತ್ಕೇವಲೇನ ವಾ| ಸೇಚಯೇದ್ಧೃತಮಣ್ಡೇನ ಶೀತೇನ ಮಧುಕಾಮ್ಬುನಾ||೨೧|| ಸಿತಾಮ್ಭಸಾಽಮ್ಭೋದಜಲೈಃ ಕ್ಷೀರೇಣೇಕ್ಷುರಸೇನ ವಾ| ಪಾನಲೇಪನಸೇಕೇಷು ಮಹಾತಿಕ್ತಂ ಪರಂ ಹಿತಮ್||೨೨||

ಸ೦-ಅಗ್ನಿಶಬ್ದೇನಾಗ್ನಿವಿಸರ್ಪ ಉಪಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ತಸ್ಯ ಚ ಲಕ್ಷಣಮ್ (ಹೃ. ನಿ. ಅ. ೧೩|೫೦)- "ವಾತಪಿತ್ತಾಜ್ಜ್ವರ" ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವತ್ "ದುಷ್ಪ್ರಬೋಧೋಽಶ್ರುತೇ ನಿದ್ರಾಂ ಸೋಽಗ್ನಿವೀಸರ್ಪ ಉಚ್ಯತೇ|" ಇತಿ| ತಮಗ್ನಿವಿಸರ್ಪಂ ಶತಧೌತಘೃತೇನ ಪ್ರಲೇಪಯೇತ್| ಸೇಚಯೇದಿತ್ಯಾದಿ| ಅಥವಾ ಕೇವಲೇನ ಘೃತಮಣ್ಡೇನ ಸೇಚಯೇತ್| ಶಿಶಿರೇಣ ಮಧುಯಷ್ಟೀಜಲೇನ ವಾ ಸೇಚಯೇತ್| ಏವಂ ಶರ್ಕರಾಜಲೇನ ಮುಸ್ತಜಲೇನ ಕ್ಷೀರೇಣೇಕ್ಷುರಸೇನ ವೇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಪಾನಾದಿಷು ಮಹಾತಿಕ್ತಂ (ಹೃ. ಚಿ. ಅ. ೧೯|೮) ಸುಷ್ಠು ಹಿತಮ್|

Adhikarana granthivisarpe raktapittaghnaM kRutvA kaPAnilaghnaM karma (23) · Śloka 23

ಗ್ರನ್ಥ್ಯಾಖ್ಯೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತಘ್ನಂ ಕೃತ್ವಾ ಸಮ್ಯಗ್ಯಥೋದಿತಮ್| ಕಫಾನಿಲಘ್ನಂ ಕರ್ಮೇಷ್ಟಂ ಪಿಣ್ಡಸ್ವೇದೋಪನಾಹನಮ್||೨೩||

ಸ೦-ಗ್ರನ್ಥವಿಸರ್ಪೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತಘ್ನಂ ಕರ್ಮ ಕೃತ್ವಾ ತತಃ ಕಫಾನಿಲಘ್ನಂ ಕರ್ಮ ಪಿಣ್ಡಸ್ವೇದಾದಿಕಮಿಷ್ಟಮ್|

Adhikarana granthi shUle dashamUlatailAdinA secanam (24) · Śloka 24

ಗ್ರನ್ಥಿವೀಸರ್ಪಶೂಲೇ ತು ತೈಲೇನೋಷ್ಣೇನ ಸೇಚಯೇತ್| ದಶಮೂಲವಿಪಕ್ವೇನ ತದ್ವನ್ಮೂತ್ರೈರ್ಜಲೇನ ವಾ||೨೪||

ಸ೦-ಗ್ರನ್ಥಿವೀಸರ್ಪಶೂಲೇ ಸತಿ ದಶಮೂಲವಿಪಕ್ವೇನೋಷ್ಣೇನ ತೈಲೇನ ಸೇಚಯೇತ್| ತಥೈವ ಮೂತ್ರೈರ್ದಶಮೂಲವಿಪಕ್ವೈರಿತಿ ವಚನವಿಪರಿಣಾಮೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಜಲೇನ ವಾ ದಶಮೂಲಕ್ವಥಿತೇನ ಸೇಚಯೇತ್|

Adhikarana granthi shUle kRuShNagandhAlepaH granthi shUle naktamAlatvaglepaH granthi shUle shuShkamUlakalepaH granthi shUle biBItakalepaH (25) · Śloka 25

ಸುಖೋಷ್ಣಯಾ ಪ್ರದಿಹ್ಯಾದ್ವಾ ಪಿಷ್ಟಯಾ ಕೃಷ್ಣಗನ್ಧಯಾ| ನಕ್ತಮಾಲತ್ವಚಾ ಶುಷ್ಕಮೂಲಕೈಃ ಕಲಿನಾಽಥವಾ||೨೫||

ಸ೦-ಅಥವಾ, ಕೃಷ್ಣಗನ್ಧಯಾ ಪಿಷ್ಟಯಾ ಸುಖೋಷ್ಣಯಾ ಪ್ರದಿಹ್ಯಾತ್| ಅಥವಾ, ನಕ್ತಮಾಲತ್ವಚಾ ಪಿಷ್ಟಯಾ ಸುಖೋಷ್ಣಯಾ ಪ್ರದಿಹ್ಯಾತ್| ಶುಷ್ಕಮೂಲಕೈಃ ಪಿಷ್ಟೈಃ ಸುಖೋಷ್ಣೈರಥವಾ ಕಲಿನಾ-ಬಿಭೀತಕೇನ, ಸುಖೋಷ್ಣೇನ ಲೇಪಯೇತ್|

Adhikarana granthi granthaBedaBedako dantyAdilepaH (26-27) · Śloka 27

ದನ್ತೀ ಚಿತ್ರಕಮೂಲತ್ವಕ್ ಸೌಧಾರ್ಕಪಯಸೀ ಗುಡಃ| ಭಲ್ಲಾತಕಾಸ್ಥಿ ಕಾಸೀಸಂ ಲೇಪೋ ಭಿನ್ದ್ಯಾಚ್ಛಿಲಾಮಪಿ||೨೬|| ಬಹಿರ್ಮಾರ್ಗಾಶ್ರಿತಂ ಗ್ರನ್ಥಿಂ ಕಿಂ ಪುನಃ ಕಫಸಮ್ಭವಮ್| ದೀರ್ಘಕಾಲಸ್ಥಿತಂ ಗ್ರನ್ಥಿಮೇಭಿರ್ಭಿನ್ದ್ಯಾಚ್ಚ ಭೇಷಜೈಃ||೨೭||

ಸ೦-ದನ್ತ್ಯಾದಿಭಿರ್ದ್ರವ್ಯೈರ್ಲೇಪಃ ಶಿಲಾಮಪಿ ಭಿನ್ದ್ಯಾತ್| ಕಿಮುತ ಕಫಜಂ ಬಾಹ್ಯಮಾರ್ಗಾಶ್ರಿತಂ ಗ್ರನ್ಥಿಂ ಲೇಪೋ ನ ಭಿನ್ದ್ಯಾತ್| ಚಿರಕಾಲಾವಸ್ಥಿತಂ ಗ್ರನ್ಥಿಮೇಭಿರೇವ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತೈರೌಷಧೈಃ, ಭಿನ್ದ್ಯಾತ್|

Adhikarana granthi dIrghakAlasthiragranthibhedakA yUShAnnauShadhAdayaH (28-31) · Śloka 31

ಮೂಲಕಾನಾಂ ಕುಲತ್ಥಾನಾಂ ಯೂಷೈಃ ಸಕ್ಷಾರದಾಡಿಮೈಃ| ಗೋಧೂಮಾನ್ನೈರ್ಯವಾನ್ನೈರ್ವಾ ಸಸೀಧುಮಧುಶಾರ್ಕರೈಃ||೨೮|| ಸಕ್ಷೌದ್ರೈರ್ವಾರುಣೀಮಣ್ಡೈರ್ಮಾತುಲುಙ್ಗರಸಾನ್ವಿತೈಃ| ತ್ರಿಫಲಾಯಾಃ ಪ್ರಯೋಗೈಶ್ಚ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾಃ ಕ್ಷೌದ್ರಸಂಯುತೈಃ||೨೯|| ದೇವದಾರುಗುಡೂಚ್ಯೋಶ್ಚ ಪ್ರಯೋಗೈರ್ಗಿರಿಜಸ್ಯ ಚ| ಮಸ್ತಭಲ್ಲಾತಸಕ್ತೂನಾಂ ಪ್ರಯೋಗೈರ್ಮಾಕ್ಷಿಕಸ್ಯ ಚ||೩೦|| ಧೂಮೈರ್ವಿರೇಕೈಃ ಶಿರಸಃ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೈರ್ಗುಲ್ಮಭೇದನೈಃ| ತಪ್ತಾಯೋಹೇಮಲವಣಪಾಷಾಣಾದಿಪ್ರಪೀಡನೈಃ||೩೧||

ಸ೦-ಮೂಲಕಾದಿಯೂಷಾದಿಭಿಃ ಸಕ್ಷಾರದಾಡಿಮೈರ್ಗೋಧೂಮಾದಿಭೋಜನೈಸ್ತಥಾ ಪಾನೈಃ ಸಸೀಧುಮಧುಶ(ಶಾ)ರ್ಕರೈಸ್ತಥಾ ಸಕ್ಷೌದ್ರೈರ್ವಾರುಣೀಮಣ್ಡೈರ್ಮಾತುಲುಙ್ಗರಸಾನ್ವಿತೈಸ್ತಥಾ "ತ್ರಿಫಲಾಯಾಃ ಪ್ರಯೋಗೈಃ" ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಯಾವತ್ "ತಪ್ತಾಯೋಹೇಮಲವಣಪಾಷಾಣಾದಿಪ್ರಪೀಡನೈಃ|" "ದೀರ್ಘಕಾಲಸ್ಥಿತಂ ಗ್ರನ್ಥಿಂ ಭಿನ್ದ್ಯಾತ್" ಇತ್ಯನುವರ್ತ್ಯ ಯೋಜ್ಯಮ್|

Adhikarana granthi evamapyanupashame granthau dAhaH pATanaM vA (32-33) · Śloka 33

ಆಭಿಃ ಕ್ರಿಯಾಭಿಃ ಸಿದ್ಧಾಭಿರ್ವಿವಿಧಾಭಿರ್ಬಲೇ ಸ್ಥಿತಃ| ಗ್ರನ್ಥಿಃ ಪಾಷಾಣಕಠಿನೋ ಯದಿ ನೈವೋಪಶಾಮ್ಯತಿ||೩೨|| ಅಥಾಸ್ಯ ದಾಹಃ ಕ್ಷಾರೇಣ ಶರೈರ್ಹೇಮ್ನಾಽಪಿ ವಾ ಹಿತಃ| ಪಾಕಿಭಿಃ ಪಾಚಯಿತ್ವಾ ವಾ ಪಾಟಯಿತ್ವಾ ತಮುದ್ಧರೇತ್||೩೩||

ಸ೦-ಆಭಿಃ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಭಿಃ, ಕ್ರಿಯಾಭಿಃ ಸಿದ್ಧಾಭಿಃ-ಸಿದ್ಧರ್ಷಿಪ್ರಣೀತತ್ವಾದಸಂವಾದಿನೀಭಿಃ, ತಥಾ ವಿವಿಧಾಭಿಃ-ಅನೇಕಪ್ರಕಾರಾಭಿಃ ಪ್ರಯುಕ್ತಾಭಿಃ, ಬಲೇ ಸ್ಥಿತೋ ಗ್ರನ್ಥಿರ್ದೀರ್ಘಕಾಲಾನುಬನ್ಧತ್ವಾದತಿಪ್ರಬೃದ್ಧಃ ಅತ ಏವ ಪಾಷಾಣಕಠಿನೋ ಯದಿ ನೈವೋಪಶಾಮ್ಯತಿ| ಅಥ-ಅನನ್ತರಂ, ಅಸ್ಯ ದಾಹಃ ಕ್ಷಾರೇಣ ಹಿತಃ, ಅಗ್ನಿನಾ ಶರೈರ್ಹೇಮ್ನಾಽಪಿ ವಾ ಹಿತಃ| ಅಥವಾ, ಪಾಕಿಭಿರೌಷಧೈಃ-ಬಾಹ್ಯಾನ್ತಃ ಶೋಧನೈಃ, ಪಾಚಯಿತ್ವಾ ಪಾಟಯಿತ್ವಾ ತಂ-ಗ್ರನ್ಥಿಂ, ಉದ್ವರೇತ್|

Adhikarana granthi utkleshe rakte raktamokShaHgranthi apahRute rakte vAtashleShmAjidauShadham (34) · Śloka 34

ಮೋಕ್ಷಯೇದ್ಬಹುಶಶ್ಚಾಸ್ಯ ರಕ್ತಮುತ್ಕ್ಲೇಶಮಾಗತಮ್| ಪುನಶ್ಚಾಪಹೃತೇ ರಕ್ತೇ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಜಿದೌಷಧಮ್||೩೪||

ಸ೦-ಅಸ್ಯ-ಗ್ರನ್ಥೇರ್ಗ್ನನ್ಥಿವಿಸರ್ಪವತೋ, ರಕ್ತಮುತ್ಕ್ಲೇಶಮಾಗತಂ-ವಿಕಾರಕಾರಣಂ ಪ್ರತ್ಯುನ್ಮುಖತಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತಂ, ಬಹುಶೋ ಮೋಕ್ಷಯೇತ್| ಪುನಶ್ಚ ರಕ್ತೇಽಪಹೃತೇ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಜಿದೌಷಧಂ ತತ್ರ ಹಿತಮ್|

Adhikarana sarvavisarpe dAhapAkapraklinne vraNavatkriyA sarva vAtottare vraNe dArvyAditailaM sarva kaPapittottare vraNe dUrvAghRutam (35-36) · Śloka 36

ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನೇ ದಾಹಪಾಕಾಭ್ಯಾಂ ಬಾಹ್ಯಾನ್ತರ್ವ್ರಣವತ್ಕ್ರಿಯಾ| ದಾರ್ವೀವಿಡಙ್ಗಕಮ್ಪಿಲ್ಲೈಃ ಸಿದ್ಧಂ ತೈಲಂ ವ್ರಣೇ ಹಿತಮ್||೩೫|| ದೂರ್ವಾಸ್ವರಸಸಿದ್ಧಂ ತು ಕಫಪಿತ್ತೋತ್ತರೇ ಘೃತಮ್| |೩೬|

ಸ೦-ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನೇ ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ ವಿಸರ್ಪೇ ದಾಹಪಾಕಾಭ್ಯಾಂ ಚೋಪಲಕ್ಷಿತೇ ಬಾಹ್ಯಾನ್ತರ್ವ್ರಣವತ್ಕ್ರಿಯಾ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ, ದಾರ್ವ್ಯಾದಿಭಿಃ ಸಿದ್ಧಂ ತೈಲಂ ವ್ರಣೇ ಹಿತಮ್| ವಾತಪ್ರಧಾನೇ ವಿಸರ್ಪ ಇತ್ಯರ್ಥಾದ್ಗಮ್ಯತೇ| ತಥಾ, ಕಫಪಿತ್ತೋತ್ತರೇ ವಿಸರ್ಪೇ ದೂರ್ವಾಸ್ವರಸೇನ ಪಕ್ವಂ ಘೃತಂ ಹಿತಮ್|

Adhikarana sarvaM sarvacikitsayA raktamokShaNasya tulyatvaM tiraskAraNaM ca (36-37) · Śloka 37

| ಏಕತಃ ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ ರಕ್ತಮೋಕ್ಷಣಮೇಕತಃ||೩೬|| ವಿಸರ್ಪೋ ನ ಹ್ಯಸಂಸೃಷ್ಟಃ ಸೋಽಸ್ರಪಿತ್ತೇನ ಜಾಯತೇ| ರಕ್ತಮೇವಾಶ್ರಯಶ್ಚಾಸ್ಯ ಬಹುಶೋಽಸ್ರಂ ಹರೇದತಃ||೩೭||

ಸ೦-ಏಕತಃ-ಏಕಸ್ಮಿಂಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಪಕ್ಷೇ, ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ-ಯಥಾನಿರ್ದಿಷ್ಟಾನಿ, ರಕ್ತಮೋಕ್ಷಣಮೇಕತಃ-ಏಕಸ್ಮಿನ್ ಪಕ್ಷೇ| ಏವಂ ವಿಸರ್ಪೋದ್ದಿಷ್ಟಯಾ ಸರ್ವಚಿಕಿತ್ಸಯಾ ರಕ್ತಮೋಕ್ಷಣಸ್ಯ ಚ ವಿಸರ್ಪಶಮನೇ ತುಲ್ಯತ್ವಾತ್| ನನು, ಕಥಮೇತತ್ಸ್ಯಾತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ- ಸ೦-ಯಸ್ಮಾದ್ವಿಸರ್ಪಃ ಸರ್ವೋ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇನಾಸಂಸೃಷ್ಟಃ-ಅಸಮ್ಬದ್ಧೋ, ನ ಜಾಯತೇ, ನ ಕದಾಚಿದ್ರಕ್ತಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಮನ್ತರೇಣೋತ್ಪದ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಸ್ಯ ಚ-ವಿಸರ್ಪಸ್ಯ, ರಕ್ತಮೇವಾಶ್ರಯೋ ನಾನ್ಯಃ| ಅತಃ-ಅಸ್ಮಾತ್, ಬಹುಶೋ-ಬಹೂನ್, ರಕ್ತಮೇವ ಹರೇತ್|

Adhikarana sarva bahudoShe avirecanaghRutaniShedhaH tatkAraNaM ca (18) · Śloka 18

ನ ಘೃತಂ ಬಹುದೋಷಾಯ ದೇಯಂ ಯನ್ನ ವಿರೇಚನಮ್| ತೇನ ದೋಷೋ ಹ್ಯುಪಸ್ತಬ್ಧಸ್ತ್ವಗ್ರಕ್ತಪಿಶಿತಂ ಪಚೇತ್||೩೮|| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಚತುರ್ಥೇ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಸ್ಥಾನೇ ವಿಸರ್ಪಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ನಾಮಾಷ್ಟಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೮||

ಸ೦-ಬಹುದೋಷಾಯ ವಿಸರ್ಪಿಣೇ ತದ್ಧೃತಂ ನ ದೇಯಂ ಯದ್ವಿರೇಚನಂ ನ ಭವತಿ| ಪಿತ್ತಂ ಹಿ ವಿಸರ್ಪೇ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನ ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಮ್| ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಚ ವಿರೇಚನಮುಪಕ್ರಮಪ್ರಧಾನಮಿತಿ| ತೇನ-ಘೃತೇನ ಅವಿರೇಚನೇನ, ಯಸ್ಮಾದುಪಸ್ತಬ್ಧಃ-ಸ್ತಮ್ಭಿತೋ ದೋಷಃ, ತ್ವಗ್ರಕ್ತಮಾಂಸಾನಿ ಪಚೇತ್| ತಸ್ಮಾದ್ವಿರೇಚನಕರಮೇವ ಘೃತಂ ಯೋಜ್ಯಮಿತಿ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಚತುರ್ಥೇ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಸ್ಥಾನೇ ವಿಸರ್ಪಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ನಾಮಾಷ್ಟಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೧೮||