18. visarpacikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

അസ്മാദനന്തരം വിസര്പചികിത്സിതമുത്സേധസാമാന്യാച്ചികിത്സാസാദൃശ്യാച്ച വ്യാഖ്യായതേ-

Adhikarana visarpacikitsitAdhyAyaH visarpe pUrvaM la~gghanaM raktAvaseko shuddhiSca (2-1) · Śloka 1

അഥാതോ വിസര്പചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ|൨| ) ആദാവേവ വിസര്പേഷു ഹിതം ലങ്ഘനരൂക്ഷണമ്| രക്താവസേകോ വമനം വിരേകഃ, സ്നേഹനം ന തു||൧||

സ൦-വിസര്പേഷു പൂര്വമേവ ലങ്ഘനാദി ഹിതമ്| സ്നേഹനം തു ന ഹിതമ്|

Adhikarana visarpe madanaPalAdi vamanam (2) · Śloka 2

പ്രച്ഛര്ദനം വിസര്പഘ്നം സയഷ്ടീന്ദ്രയവം ഫലമ്| പടോലപിപ്പലീനിമ്ബപല്ലവൈര്വാ സമന്വിതമ്||൨||

സ൦-വമനം വിസര്പഘ്നം മദനഫലം മധുയഷ്ടികേന്ദ്രയവാന്വിതം ഹിതമ്| പടോലാദിഭിര്യുതം വാ മദനഫലം ഹിതമ്|

Adhikarana visarpe trivRuccUrNAdi virecanam,visarpe koShThage doShe visheSheNa shodhanam (3-4) · Śloka 4

രസേന യുക്തം ത്രായന്ത്യാ ദ്രാക്ഷായാസ്ത്രൈഫലേന വാ| വിരേചനം ത്രിവൃച്ചൂര്ണം പയസാ സര്പിഷാऽഥവാ||൩|| യോജ്യം, കോഷ്ഠഗതേ ദോഷേ വിശേഷേണ വിശോധനമ്| |൪|

സ൦-ത്രിവൃച്ചൂര്ണം ത്രായന്ത്യാ രസേന യുക്തം ദ്രാക്ഷാരസേന വാ ത്രിഫലാരസേന വാ വിരേചനം യോജ്യമ്, ക്ഷീരേണ ഘൃതേന വാ ത്രിവൃച്ചൂര്ണം യുക്തമ്| കോഷ്ഠഗതേ ദോഷേ വിശേഷേണ ശോധനം യോജ്യമ്|

Adhikarana visarpe alpe doShe shamanAH candanotpalAdikvAthAH (4-5) · Śloka 5

| അവിശോധസ്യ ദോഷേऽല്പേ ശമനം ചന്ദനോത്പലമ്||൪|| മുസ്തനിമ്ബപടോലം വാ പടോലാദികമേവ വാ| സാരിവാമലകോശീരമുസ്തം വാ ക്വഥിതം ജലേ||൫||

സ൦-അശോധനാര്ഹസ്യ പുംസോऽല്പേ ദോഷേ ശമനം ചന്ദനോത്പലം യോജ്യമ്| മുസ്തനിമ്ബപടോലം വാ യോജ്യമ്| 'പടോലകടുരോഹിണീ' (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൫|൧൫) ഇത്യാദികം വാ യോജ്യമ്| സാരിവാദികം വാ ജലേ ക്വഥിതമ്|

Adhikarana visarpe tRuShNAyAM durAlaBAdi kvAthaH visarpe tRuShNAyAM dArvyAdikvAthaH (6-7) · Śloka 7

ദുരാലഭാം പര്പടകം ഗുഡൂചീം വിശ്വഭേഷജമ്| പാക്യം ശീതകഷായം വാ തൃഷ്ണാവീസര്പവാന് പിബേത്||൬|| ദാര്വീപടോലകടുകാമസൂരത്രിഫലാസ്തഥാ| സനിമ്ബയഷ്ടീത്രായന്തീഃ ക്വഥിതാ ഘൃതമൂര്ച്ഛിതാഃ||൭||

സ൦-ദുരാലഭാദികം ക്വഥിതം ശീതകഷായ വാ തൃഷ്ണാദിമാന് പിബേത്| തഥാ ദാര്വ്യാദീന് നിമ്ബാദിഭിഃ സഹ ക്വഥിതാന് സര്പിര്വിമിശ്രിതാന് പിബേത്|

Adhikarana visarpe shAkhAduShTe rakte raktaharaNam (8) · Śloka 8

ശാഖാദുഷ്ടേ തു രുധിരേ രക്തമേവാദിതോ ഹരേത്| ത്വങ്മാംസസ്നായുസംക്ലേദോ രക്തക്ലേദാദ്ധി ജായതേ||൮||

സ൦-രക്തേ ച ശാഖാദുഷ്ടേ സതി പ്രഥമം രുധിരമേവ ഹരേത്| കുതഃ ? ഇത്യാഹ-ത്വങ്മാംസേത്യാദി| യസ്മാത് ത്വഗാദിക്ലേദോ രക്തക്ലേദാജ്ജായതേ, [ തസ്മാദ്രക്തം നിര്ഹരേത്| ]

Adhikarana visarpe vAtapittottare nirAme tiktAdighRutAni (9) · Śloka 9

നിരാമേ ശ്ലേഷ്മണി ക്ഷീണേ വാതപിത്തോത്തരേ ഹിതമ്| ഘൃതം തിക്തം മഹാതിക്തം ശൃതം വാ ത്രായമാണയാ||൯||

സ൦-നിരാമേ പുംസി തഥാ വാതപിത്താധികേ കഫേ ച ക്ഷീണേ ഘൃതം തിക്തകാദികം ഹിതമ്| പൂര്വം സാമാന്യേന വിസര്പിണഃ സ്നേഹനം നിഷിദ്ധമ്, അവസ്ഥാവിശേഷേണ ച സ്നേഹനമിദമുക്തമ്, ഇതി പൂര്വാപരവ്യാഹതത്വമത്ര നാശങ്കനീയമ്|

Adhikarana visarpe vishuddhe~antardauShe lepAdyAH kriyAH (10) · Śloka 10

നിര്ഹൃതേऽസ്രേ വിശുദ്ധേऽന്തര്ദോഷേ ത്വങ്മാംസസന്ധിഗേ| ബഹിഃക്രിയാഃ പ്രദേഹാദ്യാഃ സദ്യോ വീസര്പശാന്തയേ||൧൦||

സ൦-രക്തേ നിര്ഹൃതേऽന്തര്വിശുദ്ധേ ദോഷേ ത്വങ്മാംസാശ്രിതേ സതി പ്രലേപസേകാദ്യാ ബഹിഃക്രിയാഃ-പരിമാര്ജനേ വിധേയാഃ, ശീഘ്രമേവ വിസര്പശാന്തയേ സ്യുഃ|

Adhikarana vAtaje visarpe shatAhvAlepaH (11) · Śloka 11

ശതാഹ്വമുസ്തവാരാഹീവംശാര്തഗലധാന്യകമ്| സുരാഹ്വാ കൃഷ്ണഗന്ധാ ച കുഷ്ഠം ചാലേപനം ചലേ||൧൧||

സ൦-ശതപുഷ്പാദികം ചലേ-വാതവിസര്പേ, പ്രലേപനം ഹിതമ്| ആര്തഗലോ-നീലഃ സഹചരഃ|

Adhikarana pittaje visarpe nyagrodhAdilepAH (12) · Śloka 12

ന്യഗ്രോധാദിഗണഃ പിത്തേ തഥാ പദ്മോത്പലാദികമ്| |൧൨|

സ൦-ന്യഗ്രോധാദിഗണഃ (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൫|൪൯) പിത്തവിസര്പേ പ്രലേപോ ഹിതഃ| തഥാ പിത്തവിസര്പേ പദ്മോത്പലാദികം-ദശഗ്രന്ഥ്യാഖ്യം (സങ്ഗ്രഹാഖ്യ) തന്ത്രദവധാര്യമ്| യഥാ,- ഷഡ്ധരണാഖ്യോ യോഗഃ (സം. ചി. അ. ൨൧)| സങ്ഗ്രഹേ ചൈവം പഠ്യതേ (ചി. അ. ൨൦)- "പദ്മോത്പലശൈവാലപങ്കദൂര്വാമൃണാലശൃങ്ഗാടകകസേരുകശര്കരാഹ്രീബേരചന്ദനമുക്താമണിഗൈരികപയസ്യാപ്രപൌണ്ഡരീകമധുകപദ്മകഘൃതക്ഷീരാണി|" ഇതി|

Adhikarana pittaje visarpe nyagrodhapAdAdilepAH (12-14) · Śloka 14

ന്യഗ്രോധപാദാസ്തരുണാഃ കദലീഗര്ഭസംയുതാഃ||൧൨|| ബിസഗ്രന്ഥിശ്ച ലേപഃ സ്യാച്ഛതധൌതഘൃതാപ്ലുതഃ| പദ്മിനീകര്ദമഃ ശീതഃ പിഷ്ടം മൌക്തികമേവ വാ||൧൩|| ശങ്ഖഃ പ്രവാലം ശുക്തിര്വാ ഗൈരികം വാ ഘൃതാന്വിതമ്| |൧൪|

സ൦-ന്യഗ്രോധസ്യ പാദാസ്തരുണാഃ-അഭിനവാഃ, കദലീഗര്ഭാന്വിതാ ബിസഗ്രന്ഥിശ്ച ലേപോऽയം ശതധൌതഘൃതാലോഡിതഃ| തഥാ, പദ്മിനീപങ്കഃ ശിശിരഃ, മൌക്തികം വാ ജലപിഷ്ടമ്, ശങ്ഖോ വാ പിഷ്ടോ വിദ്രുമോ വാ ശുക്തിര്വാ, അഥവാ ഗൈരികം ഘൃതയുക്തം, ലേപോ ഹിതഃ|

Adhikarana kaPaje visarpe triPalAdilepaH (14-15) · Śloka 15

| ത്രിഫലാപദ്മകോശീരസമങ്ഗാകരവീരകമ്||൧൪|| നലമൂലാന്യനന്താ ച ലേപഃ ശ്ലേഷ്മവിസര്പഹാ| |൧൫|

സ൦-ത്രിഫലാദിഭിര്ലേപഃ ശ്ലേഷ്മവിസര്പഹൃത്|

Adhikarana kaPaje visarpe dhavAdilepAH (15-17) · Śloka 17

| ധവസപ്താഹ്വഖദിരദേവദാരുകുരണ്ടകമ്||൧൫|| സമുസ്താരഗ്വധം ലേപോ വര്ഗോ വാ വരുണാദികഃ| ആരഗ്വധസ്യ പത്രാണി ത്വചഃ ശ്ലേഷ്മാതകോദ്ഭവാഃ||൧൬|| ഇന്ദ്രാണിശാകം കാകാഹ്വാ ശിരീഷകുസുമാനി ച| |൧൭|

സ൦-ധവാദികം "വരുണസൈര്യക" (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൫|൨൧) ഇത്യാദിര്വാ കര്ണികാരസ്യ വാ പത്രാണി ശ്ലേഷ്മാതകത്വചോ വാ ഇന്ദ്രാണ്യാദയോ വാ ലേപഃ|

Adhikarana kaPaje visarpe eBirevauShadhaiH sekavraNABya~ggAdayaH vAtaje visarpe ghRutAdhikA lepAH (17-18) · Śloka 18

| സേകവ്രണാഭ്യങ്ഗഹവിര്ലേപചൂര്ണാന് യഥായഥമ്||൧൭|| ഏതൈരേവൌഷധൈഃ കുര്യാദ്വായൌ ലേപാ ഘൃതാധികാഃ| |൧൮|

സ൦-ഏഭിരേവ ശ്ലേഷ്മവിസര്പലേപൌഷധൈഃ സേകാദീന് കുര്യാത്| വ്രണാഭ്യാങ്ഗായ ഹവിരിതി 'അശ്വഘാസവത്' സമാസഃ| വായൌ യേ ലേപാ ഉക്താസ്തേ ഘൃതാധികാഃ കാര്യാഃ| അധികശബ്ദനിര്ദേശാച്ചേദം ഗമയതി,-അന്യത്രാപി പിത്തവിസര്പേ കഫവിസര്പേ ച യേ ലേപാ ഉക്താസ്തേऽപി സ ഘൃതാഃ കാര്യാഃ, ന ത്വഘൃതാ ഇത്യര്ഥഃ|

Adhikarana vAtaje sAme ashItoShNA rUkShASca raktapitte ghRutAnvitA atyartha shItAdayaSca lepAH (18-20) · Śloka 20

| കഫസ്ഥാനഗതേ സാമേ പിത്തസ്ഥാനഗതേऽഥവാ||൧൮|| അശീതോഷ്ണാ ഹിതാ രൂക്ഷാ രക്തപിത്തേ ഘൃതാന്വിതാഃ| അത്യര്ഥശീതാസ്തനവസ്തനുവസ്ത്രാന്തരാസ്ഥിതാഃ||൧൯|| യോജ്യാഃ ക്ഷണേ ക്ഷണേऽന്യേ മന്ദവീര്യാസ്ത ഏവ ച| |൨൦|

സ൦-കഫസ്ഥാനഗതേ സാമേ വായൌ കിഞ്ചിച്ഛീതോഷ്ണരൂക്ഷാശ്ച പ്രലേപാ ഹിതാഃ, പിത്തസ്ഥാനഗതേ ച| രക്തപിത്തേ തു ഘൃതാന്വിതാ ഗത്യന്തശീതാസ്തനവസ്തഥാ തനുവസ്ത്രാന്തരാസ്ഥിതാഃ ക്ഷണേ ക്ഷണേऽപരേऽപരേ യോജ്യാഃ| ച-ശബ്ദോ യസ്മാദര്ഥേ| യസ്മാത്ത ഏവ പുനഃ പുനഃ പ്രയുജ്യമാനാ മന്ദവീര്യാഃ സ്യുഃ|

Adhikarana saMsRuShTadoShe saMsRuShTametatkarmaM (20) · Śloka 20

| സംസൃഷ്ടദോഷേ സംസൃഷ്ടമേതത്കര്മ പ്രശസ്യതേ||൨൦||

സ൦-സംസൃഷ്ടദോഷേ വിസര്പേ-ഉഭയരൂപേ ച സംസര്ഗാഖ്യേ സന്നിപാതാഖ്യേ ച, ഏതത്കര്മ-ഇദം ചികിത്സിതമ്, യത്പ്രതിദോഷമുക്തം തദേവ യഥായഥം സംസൃഷ്ടം കൃത്വാ തത്ര പ്രശസ്യതേ| ഇതി സാമാന്യേന സംസൃഷ്ടദോഷചികിത്സിതമുക്ത്വാ വാതപിത്തജാദിഷ്വഗ്നിവിസര്പാദിഷൂപക്രമമാഹ-

Adhikarana agnivisarpe shatadhautaghRutalepaHagni ghRutamaNDAdinA secanam agni pAnalepasekeShu mahA tiktaMghRutam (21-22) · Śloka 22

ശതധൌതഘൃതേനാഗ്നിം പ്രദിഹ്യാത്കേവലേന വാ| സേചയേദ്ധൃതമണ്ഡേന ശീതേന മധുകാമ്ബുനാ||൨൧|| സിതാമ്ഭസാऽമ്ഭോദജലൈഃ ക്ഷീരേണേക്ഷുരസേന വാ| പാനലേപനസേകേഷു മഹാതിക്തം പരം ഹിതമ്||൨൨||

സ൦-അഗ്നിശബ്ദേനാഗ്നിവിസര്പ ഉപലക്ഷ്യതേ| തസ്യ ച ലക്ഷണമ് (ഹൃ. നി. അ. ൧൩|൫൦)- "വാതപിത്താജ്ജ്വര" ഇത്യാദി യാവത് "ദുഷ്പ്രബോധോऽശ്രുതേ നിദ്രാം സോऽഗ്നിവീസര്പ ഉച്യതേ|" ഇതി| തമഗ്നിവിസര്പം ശതധൌതഘൃതേന പ്രലേപയേത്| സേചയേദിത്യാദി| അഥവാ കേവലേന ഘൃതമണ്ഡേന സേചയേത്| ശിശിരേണ മധുയഷ്ടീജലേന വാ സേചയേത്| ഏവം ശര്കരാജലേന മുസ്തജലേന ക്ഷീരേണേക്ഷുരസേന വേതി യോജ്യമ്| പാനാദിഷു മഹാതിക്തം (ഹൃ. ചി. അ. ൧൯|൮) സുഷ്ഠു ഹിതമ്|

Adhikarana granthivisarpe raktapittaghnaM kRutvA kaPAnilaghnaM karma (23) · Śloka 23

ഗ്രന്ഥ്യാഖ്യേ രക്തപിത്തഘ്നം കൃത്വാ സമ്യഗ്യഥോദിതമ്| കഫാനിലഘ്നം കര്മേഷ്ടം പിണ്ഡസ്വേദോപനാഹനമ്||൨൩||

സ൦-ഗ്രന്ഥവിസര്പേ രക്തപിത്തഘ്നം കര്മ കൃത്വാ തതഃ കഫാനിലഘ്നം കര്മ പിണ്ഡസ്വേദാദികമിഷ്ടമ്|

Adhikarana granthi shUle dashamUlatailAdinA secanam (24) · Śloka 24

ഗ്രന്ഥിവീസര്പശൂലേ തു തൈലേനോഷ്ണേന സേചയേത്| ദശമൂലവിപക്വേന തദ്വന്മൂത്രൈര്ജലേന വാ||൨൪||

സ൦-ഗ്രന്ഥിവീസര്പശൂലേ സതി ദശമൂലവിപക്വേനോഷ്ണേന തൈലേന സേചയേത്| തഥൈവ മൂത്രൈര്ദശമൂലവിപക്വൈരിതി വചനവിപരിണാമേന സമ്ബന്ധഃ| ജലേന വാ ദശമൂലക്വഥിതേന സേചയേത്|

Adhikarana granthi shUle kRuShNagandhAlepaH granthi shUle naktamAlatvaglepaH granthi shUle shuShkamUlakalepaH granthi shUle biBItakalepaH (25) · Śloka 25

സുഖോഷ്ണയാ പ്രദിഹ്യാദ്വാ പിഷ്ടയാ കൃഷ്ണഗന്ധയാ| നക്തമാലത്വചാ ശുഷ്കമൂലകൈഃ കലിനാऽഥവാ||൨൫||

സ൦-അഥവാ, കൃഷ്ണഗന്ധയാ പിഷ്ടയാ സുഖോഷ്ണയാ പ്രദിഹ്യാത്| അഥവാ, നക്തമാലത്വചാ പിഷ്ടയാ സുഖോഷ്ണയാ പ്രദിഹ്യാത്| ശുഷ്കമൂലകൈഃ പിഷ്ടൈഃ സുഖോഷ്ണൈരഥവാ കലിനാ-ബിഭീതകേന, സുഖോഷ്ണേന ലേപയേത്|

Adhikarana granthi granthaBedaBedako dantyAdilepaH (26-27) · Śloka 27

ദന്തീ ചിത്രകമൂലത്വക് സൌധാര്കപയസീ ഗുഡഃ| ഭല്ലാതകാസ്ഥി കാസീസം ലേപോ ഭിന്ദ്യാച്ഛിലാമപി||൨൬|| ബഹിര്മാര്ഗാശ്രിതം ഗ്രന്ഥിം കിം പുനഃ കഫസമ്ഭവമ്| ദീര്ഘകാലസ്ഥിതം ഗ്രന്ഥിമേഭിര്ഭിന്ദ്യാച്ച ഭേഷജൈഃ||൨൭||

സ൦-ദന്ത്യാദിഭിര്ദ്രവ്യൈര്ലേപഃ ശിലാമപി ഭിന്ദ്യാത്| കിമുത കഫജം ബാഹ്യമാര്ഗാശ്രിതം ഗ്രന്ഥിം ലേപോ ന ഭിന്ദ്യാത്| ചിരകാലാവസ്ഥിതം ഗ്രന്ഥിമേഭിരേവ-പൂര്വോക്തൈരൌഷധൈഃ, ഭിന്ദ്യാത്|

Adhikarana granthi dIrghakAlasthiragranthibhedakA yUShAnnauShadhAdayaH (28-31) · Śloka 31

മൂലകാനാം കുലത്ഥാനാം യൂഷൈഃ സക്ഷാരദാഡിമൈഃ| ഗോധൂമാന്നൈര്യവാന്നൈര്വാ സസീധുമധുശാര്കരൈഃ||൨൮|| സക്ഷൌദ്രൈര്വാരുണീമണ്ഡൈര്മാതുലുങ്ഗരസാന്വിതൈഃ| ത്രിഫലായാഃ പ്രയോഗൈശ്ച പിപ്പല്യാഃ ക്ഷൌദ്രസംയുതൈഃ||൨൯|| ദേവദാരുഗുഡൂച്യോശ്ച പ്രയോഗൈര്ഗിരിജസ്യ ച| മസ്തഭല്ലാതസക്തൂനാം പ്രയോഗൈര്മാക്ഷികസ്യ ച||൩൦|| ധൂമൈര്വിരേകൈഃ ശിരസഃ പൂര്വോക്തൈര്ഗുല്മഭേദനൈഃ| തപ്തായോഹേമലവണപാഷാണാദിപ്രപീഡനൈഃ||൩൧||

സ൦-മൂലകാദിയൂഷാദിഭിഃ സക്ഷാരദാഡിമൈര്ഗോധൂമാദിഭോജനൈസ്തഥാ പാനൈഃ സസീധുമധുശ(ശാ)ര്കരൈസ്തഥാ സക്ഷൌദ്രൈര്വാരുണീമണ്ഡൈര്മാതുലുങ്ഗരസാന്വിതൈസ്തഥാ "ത്രിഫലായാഃ പ്രയോഗൈഃ" ഇത്യാരഭ്യ യാവത് "തപ്തായോഹേമലവണപാഷാണാദിപ്രപീഡനൈഃ|" "ദീര്ഘകാലസ്ഥിതം ഗ്രന്ഥിം ഭിന്ദ്യാത്" ഇത്യനുവര്ത്യ യോജ്യമ്|

Adhikarana granthi evamapyanupashame granthau dAhaH pATanaM vA (32-33) · Śloka 33

ആഭിഃ ക്രിയാഭിഃ സിദ്ധാഭിര്വിവിധാഭിര്ബലേ സ്ഥിതഃ| ഗ്രന്ഥിഃ പാഷാണകഠിനോ യദി നൈവോപശാമ്യതി||൩൨|| അഥാസ്യ ദാഹഃ ക്ഷാരേണ ശരൈര്ഹേമ്നാऽപി വാ ഹിതഃ| പാകിഭിഃ പാചയിത്വാ വാ പാടയിത്വാ തമുദ്ധരേത്||൩൩||

സ൦-ആഭിഃ-പൂര്വോക്താഭിഃ, ക്രിയാഭിഃ സിദ്ധാഭിഃ-സിദ്ധര്ഷിപ്രണീതത്വാദസംവാദിനീഭിഃ, തഥാ വിവിധാഭിഃ-അനേകപ്രകാരാഭിഃ പ്രയുക്താഭിഃ, ബലേ സ്ഥിതോ ഗ്രന്ഥിര്ദീര്ഘകാലാനുബന്ധത്വാദതിപ്രബൃദ്ധഃ അത ഏവ പാഷാണകഠിനോ യദി നൈവോപശാമ്യതി| അഥ-അനന്തരം, അസ്യ ദാഹഃ ക്ഷാരേണ ഹിതഃ, അഗ്നിനാ ശരൈര്ഹേമ്നാऽപി വാ ഹിതഃ| അഥവാ, പാകിഭിരൌഷധൈഃ-ബാഹ്യാന്തഃ ശോധനൈഃ, പാചയിത്വാ പാടയിത്വാ തം-ഗ്രന്ഥിം, ഉദ്വരേത്|

Adhikarana granthi utkleshe rakte raktamokShaHgranthi apahRute rakte vAtashleShmAjidauShadham (34) · Śloka 34

മോക്ഷയേദ്ബഹുശശ്ചാസ്യ രക്തമുത്ക്ലേശമാഗതമ്| പുനശ്ചാപഹൃതേ രക്തേ വാതശ്ലേഷ്മജിദൌഷധമ്||൩൪||

സ൦-അസ്യ-ഗ്രന്ഥേര്ഗ്നന്ഥിവിസര്പവതോ, രക്തമുത്ക്ലേശമാഗതം-വികാരകാരണം പ്രത്യുന്മുഖതാം പ്രാപ്തം, ബഹുശോ മോക്ഷയേത്| പുനശ്ച രക്തേऽപഹൃതേ വാതശ്ലേഷ്മജിദൌഷധം തത്ര ഹിതമ്|

Adhikarana sarvavisarpe dAhapAkapraklinne vraNavatkriyA sarva vAtottare vraNe dArvyAditailaM sarva kaPapittottare vraNe dUrvAghRutam (35-36) · Śloka 36

പ്രക്ലിന്നേ ദാഹപാകാഭ്യാം ബാഹ്യാന്തര്വ്രണവത്ക്രിയാ| ദാര്വീവിഡങ്ഗകമ്പില്ലൈഃ സിദ്ധം തൈലം വ്രണേ ഹിതമ്||൩൫|| ദൂര്വാസ്വരസസിദ്ധം തു കഫപിത്തോത്തരേ ഘൃതമ്| |൩൬|

സ൦-പ്രക്ലിന്നേ സര്വസ്മിന് വിസര്പേ ദാഹപാകാഭ്യാം ചോപലക്ഷിതേ ബാഹ്യാന്തര്വ്രണവത്ക്രിയാ സ്യാത്| തഥാ, ദാര്വ്യാദിഭിഃ സിദ്ധം തൈലം വ്രണേ ഹിതമ്| വാതപ്രധാനേ വിസര്പ ഇത്യര്ഥാദ്ഗമ്യതേ| തഥാ, കഫപിത്തോത്തരേ വിസര്പേ ദൂര്വാസ്വരസേന പക്വം ഘൃതം ഹിതമ്|

Adhikarana sarvaM sarvacikitsayA raktamokShaNasya tulyatvaM tiraskAraNaM ca (36-37) · Śloka 37

| ഏകതഃ സര്വകര്മാണി രക്തമോക്ഷണമേകതഃ||൩൬|| വിസര്പോ ന ഹ്യസംസൃഷ്ടഃ സോऽസ്രപിത്തേന ജായതേ| രക്തമേവാശ്രയശ്ചാസ്യ ബഹുശോऽസ്രം ഹരേദതഃ||൩൭||

സ൦-ഏകതഃ-ഏകസ്മിംശ്ചികിത്സാപക്ഷേ, സര്വകര്മാണി-യഥാനിര്ദിഷ്ടാനി, രക്തമോക്ഷണമേകതഃ-ഏകസ്മിന് പക്ഷേ| ഏവം വിസര്പോദ്ദിഷ്ടയാ സര്വചികിത്സയാ രക്തമോക്ഷണസ്യ ച വിസര്പശമനേ തുല്യത്വാത്| നനു, കഥമേതത്സ്യാത് ? ഇത്യാഹ- സ൦-യസ്മാദ്വിസര്പഃ സര്വോ രക്തപിത്തേനാസംസൃഷ്ടഃ-അസമ്ബദ്ധോ, ന ജായതേ, ന കദാചിദ്രക്തപിത്താഭ്യാമന്തരേണോത്പദ്യത ഇത്യര്ഥഃ| അസ്യ ച-വിസര്പസ്യ, രക്തമേവാശ്രയോ നാന്യഃ| അതഃ-അസ്മാത്, ബഹുശോ-ബഹൂന്, രക്തമേവ ഹരേത്|

Adhikarana sarva bahudoShe avirecanaghRutaniShedhaH tatkAraNaM ca (18) · Śloka 18

ന ഘൃതം ബഹുദോഷായ ദേയം യന്ന വിരേചനമ്| തേന ദോഷോ ഹ്യുപസ്തബ്ധസ്ത്വഗ്രക്തപിശിതം പചേത്||൩൮|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ചതുര്ഥേ ചികിത്സിതസ്ഥാനേ വിസര്പചികിത്സിതം നാമാഷ്ടാദശോऽധ്യായഃ||൧൮||

സ൦-ബഹുദോഷായ വിസര്പിണേ തദ്ധൃതം ന ദേയം യദ്വിരേചനം ന ഭവതി| പിത്തം ഹി വിസര്പേ പ്രാധാന്യേന ചികിത്സ്യമ്| പിത്തസ്യ ച വിരേചനമുപക്രമപ്രധാനമിതി| തേന-ഘൃതേന അവിരേചനേന, യസ്മാദുപസ്തബ്ധഃ-സ്തമ്ഭിതോ ദോഷഃ, ത്വഗ്രക്തമാംസാനി പചേത്| തസ്മാദ്വിരേചനകരമേവ ഘൃതം യോജ്യമിതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം ചതുര്ഥേ ചികിത്സിതസ്ഥാനേ വിസര്പചികിത്സിതം നാമാഷ്ടാദശോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൧൮||