Adhikarana visarpacikitsitAdhyAyaH visarpe pUrvaM la~gghanaM raktAvaseko shuddhiSca (2-1) · Śloka 1
അഥാതോ വിസര്പചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ|൨| ) ആദാവേവ വിസര്പേഷു ഹിതം ലങ്ഘനരൂക്ഷണമ്| രക്താവസേകോ വമനം വിരേകഃ, സ്നേഹനം ന തു||൧||
अथातो विसर्पचिकित्सितं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| ) आदावेव विसर्पेषु हितं लङ्घनरूक्षणम्| रक्तावसेको वमनं विरेकः, स्नेहनं न तु||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visarpe madanaPalAdi vamanam (2) · Śloka 2
പ്രച്ഛര്ദനം വിസര്പഘ്നം സയഷ്ടീന്ദ്രയവം ഫലമ്| പടോലപിപ്പലീനിമ്ബപല്ലവൈര്വാ സമന്വിതമ്||൨||
प्रच्छर्दनं विसर्पघ्नं सयष्टीन्द्रयवं फलम्| पटोलपिप्पलीनिम्बपल्लवैर्वा समन्वितम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visarpe trivRuccUrNAdi virecanam,visarpe koShThage doShe visheSheNa shodhanam (3-4) · Śloka 4
രസേന യുക്തം ത്രായന്ത്യാ ദ്രാക്ഷായാസ്ത്രൈഫലേന വാ| വിരേചനം ത്രിവൃച്ചൂര്ണം പയസാ സര്പിഷാऽഥവാ||൩|| യോജ്യം, കോഷ്ഠഗതേ ദോഷേ വിശേഷേണ വിശോധനമ്| |൪|
रसेन युक्तं त्रायन्त्या द्राक्षायास्त्रैफलेन वा| विरेचनं त्रिवृच्चूर्णं पयसा सर्पिषाऽथवा||३|| योज्यं, कोष्ठगते दोषे विशेषेण विशोधनम्| |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visarpe alpe doShe shamanAH candanotpalAdikvAthAH (4-5) · Śloka 5
| അവിശോധസ്യ ദോഷേऽല്പേ ശമനം ചന്ദനോത്പലമ്||൪|| മുസ്തനിമ്ബപടോലം വാ പടോലാദികമേവ വാ| സാരിവാമലകോശീരമുസ്തം വാ ക്വഥിതം ജലേ||൫||
| अविशोधस्य दोषेऽल्पे शमनं चन्दनोत्पलम्||४|| मुस्तनिम्बपटोलं वा पटोलादिकमेव वा| सारिवामलकोशीरमुस्तं वा क्वथितं जले||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visarpe tRuShNAyAM durAlaBAdi kvAthaH visarpe tRuShNAyAM dArvyAdikvAthaH (6-7) · Śloka 7
ദുരാലഭാം പര്പടകം ഗുഡൂചീം വിശ്വഭേഷജമ്| പാക്യം ശീതകഷായം വാ തൃഷ്ണാവീസര്പവാന് പിബേത്||൬|| ദാര്വീപടോലകടുകാമസൂരത്രിഫലാസ്തഥാ| സനിമ്ബയഷ്ടീത്രായന്തീഃ ക്വഥിതാ ഘൃതമൂര്ച്ഛിതാഃ||൭||
दुरालभां पर्पटकं गुडूचीं विश्वभेषजम्| पाक्यं शीतकषायं वा तृष्णावीसर्पवान् पिबेत्||६|| दार्वीपटोलकटुकामसूरत्रिफलास्तथा| सनिम्बयष्टीत्रायन्तीः क्वथिता घृतमूर्च्छिताः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visarpe shAkhAduShTe rakte raktaharaNam (8) · Śloka 8
ശാഖാദുഷ്ടേ തു രുധിരേ രക്തമേവാദിതോ ഹരേത്| ത്വങ്മാംസസ്നായുസംക്ലേദോ രക്തക്ലേദാദ്ധി ജായതേ||൮||
शाख़ादुष्टे तु रुधिरे रक्तमेवादितो हरेत्| त्वङ्मांसस्नायुसंक्लेदो रक्तक्लेदाद्धि जायते||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visarpe vAtapittottare nirAme tiktAdighRutAni (9) · Śloka 9
നിരാമേ ശ്ലേഷ്മണി ക്ഷീണേ വാതപിത്തോത്തരേ ഹിതമ്| ഘൃതം തിക്തം മഹാതിക്തം ശൃതം വാ ത്രായമാണയാ||൯||
निरामे श्लेष्मणि क्षीणे वातपित्तोत्तरे हितम्| घृतं तिक्तं महातिक्तं शृतं वा त्रायमाणया||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visarpe vishuddhe~antardauShe lepAdyAH kriyAH (10) · Śloka 10
നിര്ഹൃതേऽസ്രേ വിശുദ്ധേऽന്തര്ദോഷേ ത്വങ്മാംസസന്ധിഗേ| ബഹിഃക്രിയാഃ പ്രദേഹാദ്യാഃ സദ്യോ വീസര്പശാന്തയേ||൧൦||
निर्हृतेऽस्रे विशुद्धेऽन्तर्दोषे त्वङ्मांससन्धिगे| बहिःक्रियाः प्रदेहाद्याः सद्यो वीसर्पशान्तये||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaje visarpe shatAhvAlepaH (11) · Śloka 11
ശതാഹ്വമുസ്തവാരാഹീവംശാര്തഗലധാന്യകമ്| സുരാഹ്വാ കൃഷ്ണഗന്ധാ ച കുഷ്ഠം ചാലേപനം ചലേ||൧൧||
शताह्वमुस्तवाराहीवंशार्तगलधान्यकम्| सुराह्वा कृष्णगन्धा च कुष्ठं चालेपनं चले||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittaje visarpe nyagrodhAdilepAH (12) · Śloka 12
ന്യഗ്രോധാദിഗണഃ പിത്തേ തഥാ പദ്മോത്പലാദികമ്| |൧൨|
न्यग्रोधादिगणः पित्ते तथा पद्मोत्पलादिकम्| |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittaje visarpe nyagrodhapAdAdilepAH (12-14) · Śloka 14
ന്യഗ്രോധപാദാസ്തരുണാഃ കദലീഗര്ഭസംയുതാഃ||൧൨|| ബിസഗ്രന്ഥിശ്ച ലേപഃ സ്യാച്ഛതധൌതഘൃതാപ്ലുതഃ| പദ്മിനീകര്ദമഃ ശീതഃ പിഷ്ടം മൌക്തികമേവ വാ||൧൩|| ശങ്ഖഃ പ്രവാലം ശുക്തിര്വാ ഗൈരികം വാ ഘൃതാന്വിതമ്| |൧൪|
न्यग्रोधपादास्तरुणाः कदलीगर्भसंयुताः||१२|| बिसग्रन्थिश्च लेपः स्याच्छतधौतघृताप्लुतः| पद्मिनीकर्दमः शीतः पिष्टं मौक्तिकमेव वा||१३|| शङ्खः प्रवालं शुक्तिर्वा गैरिकं वा घृतान्वितम्| |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaPaje visarpe triPalAdilepaH (14-15) · Śloka 15
| ത്രിഫലാപദ്മകോശീരസമങ്ഗാകരവീരകമ്||൧൪|| നലമൂലാന്യനന്താ ച ലേപഃ ശ്ലേഷ്മവിസര്പഹാ| |൧൫|
| त्रिफलापद्मकोशीरसमङ्गाकरवीरकम्||१४|| नलमूलान्यनन्ता च लेपः श्लेष्मविसर्पहा| |१५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaPaje visarpe dhavAdilepAH (15-17) · Śloka 17
| ധവസപ്താഹ്വഖദിരദേവദാരുകുരണ്ടകമ്||൧൫|| സമുസ്താരഗ്വധം ലേപോ വര്ഗോ വാ വരുണാദികഃ| ആരഗ്വധസ്യ പത്രാണി ത്വചഃ ശ്ലേഷ്മാതകോദ്ഭവാഃ||൧൬|| ഇന്ദ്രാണിശാകം കാകാഹ്വാ ശിരീഷകുസുമാനി ച| |൧൭|
| धवसप्ताह्वख़दिरदेवदारुकुरण्टकम्||१५|| समुस्तारग्वधं लेपो वर्गो वा वरुणादिकः| आरग्वधस्य पत्राणि त्वचः श्लेष्मातकोद्भवाः||१६|| इन्द्राणिशाकं काकाह्वा शिरीषकुसुमानि च| |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaPaje visarpe eBirevauShadhaiH sekavraNABya~ggAdayaH vAtaje visarpe ghRutAdhikA lepAH (17-18) · Śloka 18
| സേകവ്രണാഭ്യങ്ഗഹവിര്ലേപചൂര്ണാന് യഥായഥമ്||൧൭|| ഏതൈരേവൌഷധൈഃ കുര്യാദ്വായൌ ലേപാ ഘൃതാധികാഃ| |൧൮|
| सेकव्रणाभ्यङ्गहविर्लेपचूर्णान् यथायथम्||१७|| एतैरेवौषधैः कुर्याद्वायौ लेपा घृताधिकाः| |१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaje sAme ashItoShNA rUkShASca raktapitte ghRutAnvitA atyartha shItAdayaSca lepAH (18-20) · Śloka 20
| കഫസ്ഥാനഗതേ സാമേ പിത്തസ്ഥാനഗതേऽഥവാ||൧൮|| അശീതോഷ്ണാ ഹിതാ രൂക്ഷാ രക്തപിത്തേ ഘൃതാന്വിതാഃ| അത്യര്ഥശീതാസ്തനവസ്തനുവസ്ത്രാന്തരാസ്ഥിതാഃ||൧൯|| യോജ്യാഃ ക്ഷണേ ക്ഷണേऽന്യേ മന്ദവീര്യാസ്ത ഏവ ച| |൨൦|
| कफस्थानगते सामे पित्तस्थानगतेऽथवा||१८|| अशीतोष्णा हिता रूक्षा रक्तपित्ते घृतान्विताः| अत्यर्थशीतास्तनवस्तनुवस्त्रान्तरास्थिताः||१९|| योज्याः क्षणे क्षणेऽन्ये मन्दवीर्यास्त एव च| |२०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMsRuShTadoShe saMsRuShTametatkarmaM (20) · Śloka 20
| സംസൃഷ്ടദോഷേ സംസൃഷ്ടമേതത്കര്മ പ്രശസ്യതേ||൨൦||
| संसृष्टदोषे संसृष्टमेतत्कर्म प्रशस्यते||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana agnivisarpe shatadhautaghRutalepaHagni ghRutamaNDAdinA secanam agni pAnalepasekeShu mahA tiktaMghRutam (21-22) · Śloka 22
ശതധൌതഘൃതേനാഗ്നിം പ്രദിഹ്യാത്കേവലേന വാ| സേചയേദ്ധൃതമണ്ഡേന ശീതേന മധുകാമ്ബുനാ||൨൧|| സിതാമ്ഭസാऽമ്ഭോദജലൈഃ ക്ഷീരേണേക്ഷുരസേന വാ| പാനലേപനസേകേഷു മഹാതിക്തം പരം ഹിതമ്||൨൨||
शतधौतघृतेनाग्निं प्रदिह्यात्केवलेन वा| सेचयेद्धृतमण्डेन शीतेन मधुकाम्बुना||२१|| सिताम्भसाऽम्भोदजलैः क्षीरेणेक्षुरसेन वा| पानलेपनसेकेषु महातिक्तं परं हितम्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana granthivisarpe raktapittaghnaM kRutvA kaPAnilaghnaM karma (23) · Śloka 23
ഗ്രന്ഥ്യാഖ്യേ രക്തപിത്തഘ്നം കൃത്വാ സമ്യഗ്യഥോദിതമ്| കഫാനിലഘ്നം കര്മേഷ്ടം പിണ്ഡസ്വേദോപനാഹനമ്||൨൩||
ग्रन्थ्याख़्ये रक्तपित्तघ्नं कृत्वा सम्यग्यथोदितम्| कफानिलघ्नं कर्मेष्टं पिण्डस्वेदोपनाहनम्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana granthi shUle dashamUlatailAdinA secanam (24) · Śloka 24
ഗ്രന്ഥിവീസര്പശൂലേ തു തൈലേനോഷ്ണേന സേചയേത്| ദശമൂലവിപക്വേന തദ്വന്മൂത്രൈര്ജലേന വാ||൨൪||
ग्रन्थिवीसर्पशूले तु तैलेनोष्णेन सेचयेत्| दशमूलविपक्वेन तद्वन्मूत्रैर्जलेन वा||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana granthi shUle kRuShNagandhAlepaH granthi shUle naktamAlatvaglepaH granthi shUle shuShkamUlakalepaH granthi shUle biBItakalepaH (25) · Śloka 25
സുഖോഷ്ണയാ പ്രദിഹ്യാദ്വാ പിഷ്ടയാ കൃഷ്ണഗന്ധയാ| നക്തമാലത്വചാ ശുഷ്കമൂലകൈഃ കലിനാऽഥവാ||൨൫||
सुख़ोष्णया प्रदिह्याद्वा पिष्टया कृष्णगन्धया| नक्तमालत्वचा शुष्कमूलकैः कलिनाऽथवा||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana granthi granthaBedaBedako dantyAdilepaH (26-27) · Śloka 27
ദന്തീ ചിത്രകമൂലത്വക് സൌധാര്കപയസീ ഗുഡഃ| ഭല്ലാതകാസ്ഥി കാസീസം ലേപോ ഭിന്ദ്യാച്ഛിലാമപി||൨൬|| ബഹിര്മാര്ഗാശ്രിതം ഗ്രന്ഥിം കിം പുനഃ കഫസമ്ഭവമ്| ദീര്ഘകാലസ്ഥിതം ഗ്രന്ഥിമേഭിര്ഭിന്ദ്യാച്ച ഭേഷജൈഃ||൨൭||
दन्ती चित्रकमूलत्वक् सौधार्कपयसी गुडः| भल्लातकास्थि कासीसं लेपो भिन्द्याच्छिलामपि||२६|| बहिर्मार्गाश्रितं ग्रन्थिं किं पुनः कफसम्भवम्| दीर्घकालस्थितं ग्रन्थिमेभिर्भिन्द्याच्च भेषजैः||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana granthi dIrghakAlasthiragranthibhedakA yUShAnnauShadhAdayaH (28-31) · Śloka 31
മൂലകാനാം കുലത്ഥാനാം യൂഷൈഃ സക്ഷാരദാഡിമൈഃ| ഗോധൂമാന്നൈര്യവാന്നൈര്വാ സസീധുമധുശാര്കരൈഃ||൨൮|| സക്ഷൌദ്രൈര്വാരുണീമണ്ഡൈര്മാതുലുങ്ഗരസാന്വിതൈഃ| ത്രിഫലായാഃ പ്രയോഗൈശ്ച പിപ്പല്യാഃ ക്ഷൌദ്രസംയുതൈഃ||൨൯|| ദേവദാരുഗുഡൂച്യോശ്ച പ്രയോഗൈര്ഗിരിജസ്യ ച| മസ്തഭല്ലാതസക്തൂനാം പ്രയോഗൈര്മാക്ഷികസ്യ ച||൩൦|| ധൂമൈര്വിരേകൈഃ ശിരസഃ പൂര്വോക്തൈര്ഗുല്മഭേദനൈഃ| തപ്തായോഹേമലവണപാഷാണാദിപ്രപീഡനൈഃ||൩൧||
मूलकानां कुलत्थानां यूषैः सक्षारदाडिमैः| गोधूमान्नैर्यवान्नैर्वा ससीधुमधुशार्करैः||२८|| सक्षौद्रैर्वारुणीमण्डैर्मातुलुङ्गरसान्वितैः| त्रिफलायाः प्रयोगैश्च पिप्पल्याः क्षौद्रसंयुतैः||२९|| देवदारुगुडूच्योश्च प्रयोगैर्गिरिजस्य च| मस्तभल्लातसक्तूनां प्रयोगैर्माक्षिकस्य च||३०|| धूमैर्विरेकैः शिरसः पूर्वोक्तैर्गुल्मभेदनैः| तप्तायोहेमलवणपाषाणादिप्रपीडनैः||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana granthi evamapyanupashame granthau dAhaH pATanaM vA (32-33) · Śloka 33
ആഭിഃ ക്രിയാഭിഃ സിദ്ധാഭിര്വിവിധാഭിര്ബലേ സ്ഥിതഃ| ഗ്രന്ഥിഃ പാഷാണകഠിനോ യദി നൈവോപശാമ്യതി||൩൨|| അഥാസ്യ ദാഹഃ ക്ഷാരേണ ശരൈര്ഹേമ്നാऽപി വാ ഹിതഃ| പാകിഭിഃ പാചയിത്വാ വാ പാടയിത്വാ തമുദ്ധരേത്||൩൩||
आभिः क्रियाभिः सिद्धाभिर्विविधाभिर्बले स्थितः| ग्रन्थिः पाषाणकठिनो यदि नैवोपशाम्यति||३२|| अथास्य दाहः क्षारेण शरैर्हेम्नाऽपि वा हितः| पाकिभिः पाचयित्वा वा पाटयित्वा तमुद्धरेत्||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana granthi utkleshe rakte raktamokShaHgranthi apahRute rakte vAtashleShmAjidauShadham (34) · Śloka 34
മോക്ഷയേദ്ബഹുശശ്ചാസ്യ രക്തമുത്ക്ലേശമാഗതമ്| പുനശ്ചാപഹൃതേ രക്തേ വാതശ്ലേഷ്മജിദൌഷധമ്||൩൪||
मोक्षयेद्बहुशश्चास्य रक्तमुत्क्लेशमागतम्| पुनश्चापहृते रक्ते वातश्लेष्मजिदौषधम्||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvavisarpe dAhapAkapraklinne vraNavatkriyA sarva vAtottare vraNe dArvyAditailaM sarva kaPapittottare vraNe dUrvAghRutam (35-36) · Śloka 36
പ്രക്ലിന്നേ ദാഹപാകാഭ്യാം ബാഹ്യാന്തര്വ്രണവത്ക്രിയാ| ദാര്വീവിഡങ്ഗകമ്പില്ലൈഃ സിദ്ധം തൈലം വ്രണേ ഹിതമ്||൩൫|| ദൂര്വാസ്വരസസിദ്ധം തു കഫപിത്തോത്തരേ ഘൃതമ്| |൩൬|
प्रक्लिन्ने दाहपाकाभ्यां बाह्यान्तर्व्रणवत्क्रिया| दार्वीविडङ्गकम्पिल्लैः सिद्धं तैलं व्रणे हितम्||३५|| दूर्वास्वरससिद्धं तु कफपित्तोत्तरे घृतम्| |३६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvaM sarvacikitsayA raktamokShaNasya tulyatvaM tiraskAraNaM ca (36-37) · Śloka 37
| ഏകതഃ സര്വകര്മാണി രക്തമോക്ഷണമേകതഃ||൩൬|| വിസര്പോ ന ഹ്യസംസൃഷ്ടഃ സോऽസ്രപിത്തേന ജായതേ| രക്തമേവാശ്രയശ്ചാസ്യ ബഹുശോऽസ്രം ഹരേദതഃ||൩൭||
| एकतः सर्वकर्माणि रक्तमोक्षणमेकतः||३६|| विसर्पो न ह्यसंसृष्टः सोऽस्रपित्तेन जायते| रक्तमेवाश्रयश्चास्य बहुशोऽस्रं हरेदतः||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarva bahudoShe avirecanaghRutaniShedhaH tatkAraNaM ca (18) · Śloka 18
ന ഘൃതം ബഹുദോഷായ ദേയം യന്ന വിരേചനമ്| തേന ദോഷോ ഹ്യുപസ്തബ്ധസ്ത്വഗ്രക്തപിശിതം പചേത്||൩൮|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ചതുര്ഥേ ചികിത്സിതസ്ഥാനേ വിസര്പചികിത്സിതം നാമാഷ്ടാദശോऽധ്യായഃ||൧൮||
न घृतं बहुदोषाय देयं यन्न विरेचनम्| तेन दोषो ह्युपस्तब्धस्त्वग्रक्तपिशितं पचेत्||३८|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चिकित्सितस्थाने विसर्पचिकित्सितं नामाष्टादशोऽध्यायः||१८||
🔊 Audio coming soon