18. visarpacikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

అస్మాదనంతరం విసర్పచికిత్సితముత్సేధసామాన్యాచ్చికిత్సాసాదృశ్యాచ్చ వ్యాఖ్యాయతే-

Adhikarana visarpacikitsitAdhyAyaH visarpe pUrvaM la~gghanaM raktAvaseko shuddhiSca (2-1) · Śloka 1

అథాతో విసర్పచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2| ) ఆదావేవ విసర్పేషు హితం లంఘనరూక్షణం| రక్తావసేకో వమనం విరేకః, స్నేహనం న తు||1||

స0-విసర్పేషు పూర్వమేవ లంఘనాది హితం| స్నేహనం తు న హితం|

Adhikarana visarpe madanaPalAdi vamanam (2) · Śloka 2

ప్రచ్ఛర్దనం విసర్పఘ్నం సయష్టీంద్రయవం ఫలం| పటోలపిప్పలీనింబపల్లవైర్వా సమన్వితం||2||

స0-వమనం విసర్పఘ్నం మదనఫలం మధుయష్టికేంద్రయవాన్వితం హితం| పటోలాదిభిర్యుతం వా మదనఫలం హితం|

Adhikarana visarpe trivRuccUrNAdi virecanam,visarpe koShThage doShe visheSheNa shodhanam (3-4) · Śloka 4

రసేన యుక్తం త్రాయంత్యా ద్రాక్షాయాస్త్రైఫలేన వా| విరేచనం త్రివృచ్చూర్ణం పయసా సర్పిషాఽథవా||3|| యోజ్యం, కోష్ఠగతే దోషే విశేషేణ విశోధనం| |4|

స0-త్రివృచ్చూర్ణం త్రాయంత్యా రసేన యుక్తం ద్రాక్షారసేన వా త్రిఫలారసేన వా విరేచనం యోజ్యం, క్షీరేణ ఘృతేన వా త్రివృచ్చూర్ణం యుక్తం| కోష్ఠగతే దోషే విశేషేణ శోధనం యోజ్యం|

Adhikarana visarpe alpe doShe shamanAH candanotpalAdikvAthAH (4-5) · Śloka 5

| అవిశోధస్య దోషేఽల్పే శమనం చందనోత్పలం||4|| ముస్తనింబపటోలం వా పటోలాదికమేవ వా| సారివామలకోశీరముస్తం వా క్వథితం జలే||5||

స0-అశోధనార్హస్య పుంసోఽల్పే దోషే శమనం చందనోత్పలం యోజ్యం| ముస్తనింబపటోలం వా యోజ్యం| 'పటోలకటురోహిణీ' (హృ. సూ. అ. 15|15) ఇత్యాదికం వా యోజ్యం| సారివాదికం వా జలే క్వథితం|

Adhikarana visarpe tRuShNAyAM durAlaBAdi kvAthaH visarpe tRuShNAyAM dArvyAdikvAthaH (6-7) · Śloka 7

దురాలభాం పర్పటకం గుడూచీం విశ్వభేషజం| పాక్యం శీతకషాయం వా తృష్ణావీసర్పవాన్ పిబేత్||6|| దార్వీపటోలకటుకామసూరత్రిఫలాస్తథా| సనింబయష్టీత్రాయంతీః క్వథితా ఘృతమూర్చ్ఛితాః||7||

స0-దురాలభాదికం క్వథితం శీతకషాయ వా తృష్ణాదిమాన్ పిబేత్| తథా దార్వ్యాదీన్ నింబాదిభిః సహ క్వథితాన్ సర్పిర్విమిశ్రితాన్ పిబేత్|

Adhikarana visarpe shAkhAduShTe rakte raktaharaNam (8) · Śloka 8

శాఖాదుష్టే తు రుధిరే రక్తమేవాదితో హరేత్| త్వఙ్మాంసస్నాయుసంక్లేదో రక్తక్లేదాద్ధి జాయతే||8||

స0-రక్తే చ శాఖాదుష్టే సతి ప్రథమం రుధిరమేవ హరేత్| కుతః ? ఇత్యాహ-త్వఙ్మాంసేత్యాది| యస్మాత్ త్వగాదిక్లేదో రక్తక్లేదాజ్జాయతే, [ తస్మాద్రక్తం నిర్హరేత్| ]

Adhikarana visarpe vAtapittottare nirAme tiktAdighRutAni (9) · Śloka 9

నిరామే శ్లేష్మణి క్షీణే వాతపిత్తోత్తరే హితం| ఘృతం తిక్తం మహాతిక్తం శృతం వా త్రాయమాణయా||9||

స0-నిరామే పుంసి తథా వాతపిత్తాధికే కఫే చ క్షీణే ఘృతం తిక్తకాదికం హితం| పూర్వం సామాన్యేన విసర్పిణః స్నేహనం నిషిద్ధం, అవస్థావిశేషేణ చ స్నేహనమిదముక్తం, ఇతి పూర్వాపరవ్యాహతత్వమత్ర నాశంకనీయం|

Adhikarana visarpe vishuddhe~antardauShe lepAdyAH kriyAH (10) · Śloka 10

నిర్హృతేఽస్రే విశుద్ధేఽంతర్దోషే త్వఙ్మాంససంధిగే| బహిఃక్రియాః ప్రదేహాద్యాః సద్యో వీసర్పశాంతయే||10||

స0-రక్తే నిర్హృతేఽంతర్విశుద్ధే దోషే త్వఙ్మాంసాశ్రితే సతి ప్రలేపసేకాద్యా బహిఃక్రియాః-పరిమార్జనే విధేయాః, శీఘ్రమేవ విసర్పశాంతయే స్యుః|

Adhikarana vAtaje visarpe shatAhvAlepaH (11) · Śloka 11

శతాహ్వముస్తవారాహీవంశార్తగలధాన్యకం| సురాహ్వా కృష్ణగంధా చ కుష్ఠం చాలేపనం చలే||11||

స0-శతపుష్పాదికం చలే-వాతవిసర్పే, ప్రలేపనం హితం| ఆర్తగలో-నీలః సహచరః|

Adhikarana pittaje visarpe nyagrodhAdilepAH (12) · Śloka 12

న్యగ్రోధాదిగణః పిత్తే తథా పద్మోత్పలాదికం| |12|

స0-న్యగ్రోధాదిగణః (హృ. సూ. అ. 15|49) పిత్తవిసర్పే ప్రలేపో హితః| తథా పిత్తవిసర్పే పద్మోత్పలాదికం-దశగ్రంథ్యాఖ్యం (సంగ్రహాఖ్య) తంత్రదవధార్యం| యథా,- షడ్ధరణాఖ్యో యోగః (సం. చి. అ. 21)| సంగ్రహే చైవం పఠ్యతే (చి. అ. 20)- "పద్మోత్పలశైవాలపంకదూర్వామృణాలశృంగాటకకసేరుకశర్కరాహ్రీబేరచందనముక్తామణిగైరికపయస్యాప్రపౌండరీకమధుకపద్మకఘృతక్షీరాణి|" ఇతి|

Adhikarana pittaje visarpe nyagrodhapAdAdilepAH (12-14) · Śloka 14

న్యగ్రోధపాదాస్తరుణాః కదలీగర్భసంయుతాః||12|| బిసగ్రంథిశ్చ లేపః స్యాచ్ఛతధౌతఘృతాప్లుతః| పద్మినీకర్దమః శీతః పిష్టం మౌక్తికమేవ వా||13|| శంఖః ప్రవాలం శుక్తిర్వా గైరికం వా ఘృతాన్వితం| |14|

స0-న్యగ్రోధస్య పాదాస్తరుణాః-అభినవాః, కదలీగర్భాన్వితా బిసగ్రంథిశ్చ లేపోఽయం శతధౌతఘృతాలోడితః| తథా, పద్మినీపంకః శిశిరః, మౌక్తికం వా జలపిష్టం, శంఖో వా పిష్టో విద్రుమో వా శుక్తిర్వా, అథవా గైరికం ఘృతయుక్తం, లేపో హితః|

Adhikarana kaPaje visarpe triPalAdilepaH (14-15) · Śloka 15

| త్రిఫలాపద్మకోశీరసమంగాకరవీరకం||14|| నలమూలాన్యనంతా చ లేపః శ్లేష్మవిసర్పహా| |15|

స0-త్రిఫలాదిభిర్లేపః శ్లేష్మవిసర్పహృత్|

Adhikarana kaPaje visarpe dhavAdilepAH (15-17) · Śloka 17

| ధవసప్తాహ్వఖదిరదేవదారుకురంటకం||15|| సముస్తారగ్వధం లేపో వర్గో వా వరుణాదికః| ఆరగ్వధస్య పత్రాణి త్వచః శ్లేష్మాతకోద్భవాః||16|| ఇంద్రాణిశాకం కాకాహ్వా శిరీషకుసుమాని చ| |17|

స0-ధవాదికం "వరుణసైర్యక" (హృ. సూ. అ. 15|21) ఇత్యాదిర్వా కర్ణికారస్య వా పత్రాణి శ్లేష్మాతకత్వచో వా ఇంద్రాణ్యాదయో వా లేపః|

Adhikarana kaPaje visarpe eBirevauShadhaiH sekavraNABya~ggAdayaH vAtaje visarpe ghRutAdhikA lepAH (17-18) · Śloka 18

| సేకవ్రణాభ్యంగహవిర్లేపచూర్ణాన్ యథాయథం||17|| ఏతైరేవౌషధైః కుర్యాద్వాయౌ లేపా ఘృతాధికాః| |18|

స0-ఏభిరేవ శ్లేష్మవిసర్పలేపౌషధైః సేకాదీన్ కుర్యాత్| వ్రణాభ్యాంగాయ హవిరితి 'అశ్వఘాసవట్ సమాసః| వాయౌ యే లేపా ఉక్తాస్తే ఘృతాధికాః కార్యాః| అధికశబ్దనిర్దేశాచ్చేదం గమయతి,-అన్యత్రాపి పిత్తవిసర్పే కఫవిసర్పే చ యే లేపా ఉక్తాస్తేఽపి స ఘృతాః కార్యాః, న త్వఘృతా ఇత్యర్థః|

Adhikarana vAtaje sAme ashItoShNA rUkShASca raktapitte ghRutAnvitA atyartha shItAdayaSca lepAH (18-20) · Śloka 20

| కఫస్థానగతే సామే పిత్తస్థానగతేఽథవా||18|| అశీతోష్ణా హితా రూక్షా రక్తపిత్తే ఘృతాన్వితాః| అత్యర్థశీతాస్తనవస్తనువస్త్రాంతరాస్థితాః||19|| యోజ్యాః క్షణే క్షణేఽన్యే మందవీర్యాస్త ఏవ చ| |20|

స0-కఫస్థానగతే సామే వాయౌ కించిచ్ఛీతోష్ణరూక్షాశ్చ ప్రలేపా హితాః, పిత్తస్థానగతే చ| రక్తపిత్తే తు ఘృతాన్వితా గత్యంతశీతాస్తనవస్తథా తనువస్త్రాంతరాస్థితాః క్షణే క్షణేఽపరేఽపరే యోజ్యాః| చ-శబ్దో యస్మాదర్థే| యస్మాత్త ఏవ పునః పునః ప్రయుజ్యమానా మందవీర్యాః స్యుః|

Adhikarana saMsRuShTadoShe saMsRuShTametatkarmaM (20) · Śloka 20

| సంసృష్టదోషే సంసృష్టమేతత్కర్మ ప్రశస్యతే||20||

స0-సంసృష్టదోషే విసర్పే-ఉభయరూపే చ సంసర్గాఖ్యే సన్నిపాతాఖ్యే చ, ఏతత్కర్మ-ఇదం చికిత్సితం, యత్ప్రతిదోషముక్తం తదేవ యథాయథం సంసృష్టం కృత్వా తత్ర ప్రశస్యతే| ఇతి సామాన్యేన సంసృష్టదోషచికిత్సితముక్త్వా వాతపిత్తజాదిష్వగ్నివిసర్పాదిషూపక్రమమాహ-

Adhikarana agnivisarpe shatadhautaghRutalepaHagni ghRutamaNDAdinA secanam agni pAnalepasekeShu mahA tiktaMghRutam (21-22) · Śloka 22

శతధౌతఘృతేనాగ్నిం ప్రదిహ్యాత్కేవలేన వా| సేచయేద్ధృతమండేన శీతేన మధుకాంబునా||21|| సితాంభసాఽంభోదజలైః క్షీరేణేక్షురసేన వా| పానలేపనసేకేషు మహాతిక్తం పరం హితం||22||

స0-అగ్నిశబ్దేనాగ్నివిసర్ప ఉపలక్ష్యతే| తస్య చ లక్షణం (హృ. ని. అ. 13|50)- "వాతపిత్తాజ్జ్వర" ఇత్యాది యావత్ "దుష్ప్రబోధోఽశ్రుతే నిద్రాం సోఽగ్నివీసర్ప ఉచ్యతే|" ఇతి| తమగ్నివిసర్పం శతధౌతఘృతేన ప్రలేపయేత్| సేచయేదిత్యాది| అథవా కేవలేన ఘృతమండేన సేచయేత్| శిశిరేణ మధుయష్టీజలేన వా సేచయేత్| ఏవం శర్కరాజలేన ముస్తజలేన క్షీరేణేక్షురసేన వేతి యోజ్యం| పానాదిషు మహాతిక్తం (హృ. చి. అ. 19|8) సుష్ఠు హితం|

Adhikarana granthivisarpe raktapittaghnaM kRutvA kaPAnilaghnaM karma (23) · Śloka 23

గ్రంథ్యాఖ్యే రక్తపిత్తఘ్నం కృత్వా సమ్యగ్యథోదితం| కఫానిలఘ్నం కర్మేష్టం పిండస్వేదోపనాహనం||23||

స0-గ్రంథవిసర్పే రక్తపిత్తఘ్నం కర్మ కృత్వా తతః కఫానిలఘ్నం కర్మ పిండస్వేదాదికమిష్టం|

Adhikarana granthi shUle dashamUlatailAdinA secanam (24) · Śloka 24

గ్రంథివీసర్పశూలే తు తైలేనోష్ణేన సేచయేత్| దశమూలవిపక్వేన తద్వన్మూత్రైర్జలేన వా||24||

స0-గ్రంథివీసర్పశూలే సతి దశమూలవిపక్వేనోష్ణేన తైలేన సేచయేత్| తథైవ మూత్రైర్దశమూలవిపక్వైరితి వచనవిపరిణామేన సంబంధః| జలేన వా దశమూలక్వథితేన సేచయేత్|

Adhikarana granthi shUle kRuShNagandhAlepaH granthi shUle naktamAlatvaglepaH granthi shUle shuShkamUlakalepaH granthi shUle biBItakalepaH (25) · Śloka 25

సుఖోష్ణయా ప్రదిహ్యాద్వా పిష్టయా కృష్ణగంధయా| నక్తమాలత్వచా శుష్కమూలకైః కలినాఽథవా||25||

స0-అథవా, కృష్ణగంధయా పిష్టయా సుఖోష్ణయా ప్రదిహ్యాత్| అథవా, నక్తమాలత్వచా పిష్టయా సుఖోష్ణయా ప్రదిహ్యాత్| శుష్కమూలకైః పిష్టైః సుఖోష్ణైరథవా కలినా-బిభీతకేన, సుఖోష్ణేన లేపయేత్|

Adhikarana granthi granthaBedaBedako dantyAdilepaH (26-27) · Śloka 27

దంతీ చిత్రకమూలత్వక్ సౌధార్కపయసీ గుడః| భల్లాతకాస్థి కాసీసం లేపో భింద్యాచ్ఛిలామపి||26|| బహిర్మార్గాశ్రితం గ్రంథిం కిం పునః కఫసంభవం| దీర్ఘకాలస్థితం గ్రంథిమేభిర్భింద్యాచ్చ భేషజైః||27||

స0-దంత్యాదిభిర్ద్రవ్యైర్లేపః శిలామపి భింద్యాత్| కిముత కఫజం బాహ్యమార్గాశ్రితం గ్రంథిం లేపో న భింద్యాత్| చిరకాలావస్థితం గ్రంథిమేభిరేవ-పూర్వోక్తైరౌషధైః, భింద్యాత్|

Adhikarana granthi dIrghakAlasthiragranthibhedakA yUShAnnauShadhAdayaH (28-31) · Śloka 31

మూలకానాం కులత్థానాం యూషైః సక్షారదాడిమైః| గోధూమాన్నైర్యవాన్నైర్వా ససీధుమధుశార్కరైః||28|| సక్షౌద్రైర్వారుణీమండైర్మాతులుంగరసాన్వితైః| త్రిఫలాయాః ప్రయోగైశ్చ పిప్పల్యాః క్షౌద్రసంయుతైః||29|| దేవదారుగుడూచ్యోశ్చ ప్రయోగైర్గిరిజస్య చ| మస్తభల్లాతసక్తూనాం ప్రయోగైర్మాక్షికస్య చ||30|| ధూమైర్విరేకైః శిరసః పూర్వోక్తైర్గుల్మభేదనైః| తప్తాయోహేమలవణపాషాణాదిప్రపీడనైః||31||

స0-మూలకాదియూషాదిభిః సక్షారదాడిమైర్గోధూమాదిభోజనైస్తథా పానైః ససీధుమధుశ(శా)ర్కరైస్తథా సక్షౌద్రైర్వారుణీమండైర్మాతులుంగరసాన్వితైస్తథా "త్రిఫలాయాః ప్రయోగైః" ఇత్యారభ్య యావత్ "తప్తాయోహేమలవణపాషాణాదిప్రపీడనైః|" "దీర్ఘకాలస్థితం గ్రంథిం భింద్యాత్" ఇత్యనువర్త్య యోజ్యం|

Adhikarana granthi evamapyanupashame granthau dAhaH pATanaM vA (32-33) · Śloka 33

ఆభిః క్రియాభిః సిద్ధాభిర్వివిధాభిర్బలే స్థితః| గ్రంథిః పాషాణకఠినో యది నైవోపశామ్యతి||32|| అథాస్య దాహః క్షారేణ శరైర్హేమ్నాఽపి వా హితః| పాకిభిః పాచయిత్వా వా పాటయిత్వా తముద్ధరేత్||33||

స0-ఆభిః-పూర్వోక్తాభిః, క్రియాభిః సిద్ధాభిః-సిద్ధర్షిప్రణీతత్వాదసంవాదినీభిః, తథా వివిధాభిః-అనేకప్రకారాభిః ప్రయుక్తాభిః, బలే స్థితో గ్రంథిర్దీర్ఘకాలానుబంధత్వాదతిప్రబృద్ధః అత ఏవ పాషాణకఠినో యది నైవోపశామ్యతి| అథ-అనంతరం, అస్య దాహః క్షారేణ హితః, అగ్నినా శరైర్హేమ్నాఽపి వా హితః| అథవా, పాకిభిరౌషధైః-బాహ్యాంతః శోధనైః, పాచయిత్వా పాటయిత్వా తం-గ్రంథిం, ఉద్వరేత్|

Adhikarana granthi utkleshe rakte raktamokShaHgranthi apahRute rakte vAtashleShmAjidauShadham (34) · Śloka 34

మోక్షయేద్బహుశశ్చాస్య రక్తముత్క్లేశమాగతం| పునశ్చాపహృతే రక్తే వాతశ్లేష్మజిదౌషధం||34||

స0-అస్య-గ్రంథేర్గ్నంథివిసర్పవతో, రక్తముత్క్లేశమాగతం-వికారకారణం ప్రత్యున్ముఖతాం ప్రాప్తం, బహుశో మోక్షయేత్| పునశ్చ రక్తేఽపహృతే వాతశ్లేష్మజిదౌషధం తత్ర హితం|

Adhikarana sarvavisarpe dAhapAkapraklinne vraNavatkriyA sarva vAtottare vraNe dArvyAditailaM sarva kaPapittottare vraNe dUrvAghRutam (35-36) · Śloka 36

ప్రక్లిన్నే దాహపాకాభ్యాం బాహ్యాంతర్వ్రణవత్క్రియా| దార్వీవిడంగకంపిల్లైః సిద్ధం తైలం వ్రణే హితం||35|| దూర్వాస్వరససిద్ధం తు కఫపిత్తోత్తరే ఘృతం| |36|

స0-ప్రక్లిన్నే సర్వస్మిన్ విసర్పే దాహపాకాభ్యాం చోపలక్షితే బాహ్యాంతర్వ్రణవత్క్రియా స్యాత్| తథా, దార్వ్యాదిభిః సిద్ధం తైలం వ్రణే హితం| వాతప్రధానే విసర్ప ఇత్యర్థాద్గమ్యతే| తథా, కఫపిత్తోత్తరే విసర్పే దూర్వాస్వరసేన పక్వం ఘృతం హితం|

Adhikarana sarvaM sarvacikitsayA raktamokShaNasya tulyatvaM tiraskAraNaM ca (36-37) · Śloka 37

| ఏకతః సర్వకర్మాణి రక్తమోక్షణమేకతః||36|| విసర్పో న హ్యసంసృష్టః సోఽస్రపిత్తేన జాయతే| రక్తమేవాశ్రయశ్చాస్య బహుశోఽస్రం హరేదతః||37||

స0-ఏకతః-ఏకస్మింశ్చికిత్సాపక్షే, సర్వకర్మాణి-యథానిర్దిష్టాని, రక్తమోక్షణమేకతః-ఏకస్మిన్ పక్షే| ఏవం విసర్పోద్దిష్టయా సర్వచికిత్సయా రక్తమోక్షణస్య చ విసర్పశమనే తుల్యత్వాత్| నను, కథమేతత్స్యాత్ ? ఇత్యాహ- స0-యస్మాద్విసర్పః సర్వో రక్తపిత్తేనాసంసృష్టః-అసంబద్ధో, న జాయతే, న కదాచిద్రక్తపిత్తాభ్యామంతరేణోత్పద్యత ఇత్యర్థః| అస్య చ-విసర్పస్య, రక్తమేవాశ్రయో నాన్యః| అతః-అస్మాత్, బహుశో-బహూన్, రక్తమేవ హరేత్|

Adhikarana sarva bahudoShe avirecanaghRutaniShedhaH tatkAraNaM ca (18) · Śloka 18

న ఘృతం బహుదోషాయ దేయం యన్న విరేచనం| తేన దోషో హ్యుపస్తబ్ధస్త్వగ్రక్తపిశితం పచేత్||38|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానే విసర్పచికిత్సితం నామాష్టాదశోఽధ్యాయః||18||

స0-బహుదోషాయ విసర్పిణే తద్ధృతం న దేయం యద్విరేచనం న భవతి| పిత్తం హి విసర్పే ప్రాధాన్యేన చికిత్స్యం| పిత్తస్య చ విరేచనముపక్రమప్రధానమితి| తేన-ఘృతేన అవిరేచనేన, యస్మాదుపస్తబ్ధః-స్తంభితో దోషః, త్వగ్రక్తమాంసాని పచేత్| తస్మాద్విరేచనకరమేవ ఘృతం యోజ్యమితి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానే విసర్పచికిత్సితం నామాష్టాదశోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 18||