4. bastikalpādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

અથ દોષહરણસામાન્યાદ્બસ્તિકલ્પઃ પ્રક્રમ્યત ઇત્યાહ-

Adhikarana bastikalpAdhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતો બસ્તિકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)|૨|

સં-કલ્પનં-કલ્પઃ| બસ્તેઃ કલ્પો બસ્તિકલ્પઃ, તમ્| શેષં પૂર્વવત્|

Adhikarana vAtaharA nirUhAHbalAdiH (1-3) · Śloka 3

બલાં ગુડૂચીં ત્રિફલાં સરાસ્નાં દ્વિપઞ્ચમૂલં ચ પલોન્મિતાનિ| અષ્ટૌ ફલાન્યર્ધતુલાં ચ માંસા- ચ્છાગાત્પચેદપ્સુ ચતુર્થશેષમ્||૧|| પૂતો યવાનીફલબિલ્વકુષ્ઠ- વચાશતાહ્વાઘનપિપ્પલીનામ્| કલ્કૈર્ગુડક્ષૌદ્રઘૃતૈઃ સતૈલૈ- ર્યુક્તઃ સુખોષ્ણો લવણાન્વિતશ્ચ||૨|| બસ્તિઃ પરં સર્વગદપ્રમાથી સ્વસ્થે હિતો જીવનબૃંહણશ્ચ| બસ્તૌ ચ યસ્મિન્ પઠિતો ન કલ્કઃ સર્વત્ર દદ્યાદમુમેવ તત્ર||૩||

સં-બલાદીનિ પ્રત્યેકં પલોન્મિતાનિ, તથાઽષ્ટૌ [ ફલાનિ-] મદનફલાનિ પ્રાયેણ પલં સ્યુઃ, છાગમાંસાત્ પઞ્ચાશત્પલાનિ, અપ્સુ ચતુર્ભાગાવશેષં પચેત્| પૂતશ્ચ ક્વાથો યવન્યાદિભિઃ કલ્કૈસ્તથા ગુડાદિભિર્યુક્તઃ સુખોષ્ણો લવણયુતશ્ચ બસ્ત્યર્થં પરિકલ્પિતત્વાદ્બસ્તિઃ સર્વગદાનામપહન્તા સ્વસ્થે ચ હિતઃ સ્વાસ્થ્યાનુવૃત્તિકૃત્ત્વાત્ જીવનો બૃંહણશ્ચ| અત્ર ચતુર્થશેષગ્રહણમનર્થકમ્| યતો વક્ષ્યતિ (ક. અ. ૬/૧૪)- "ક્વાથં દ્રવ્યપલે કુર્યાત્પ્રસ્થાર્ધં પાદશેષિતમ્|" ઇતિ| અત્રોચ્યતે| વક્ષ્યમાણપરિભાષાપ્રમાણમત્ર નાશ્રીયત ઇતિ પ્રતિપાદનાય ચતુર્થશેષોપાદાનમ્| તેન નિરૂહયોગ્યક્વાથાર્થં દ્રવ્યાચ્ચતુર્ગુણં જલં ક્ષિપ્ત્વા ચતુર્ભાગાવશેષં ગ્રાહ્યમિતીહાવતિષ્ઠતે| એવમન્યત્રાપિ નિરૂહ ઉપયુજ્યતે| યે તુ તન્ત્રકારાભિપ્રાયમવિદન્તઃ સરલાશમુખીકાસ્તે સામાન્યપરિભાષોક્તપ્રમાણં જલં ક્ષિપ્ત્વા ચતુરંશશેષં ગ્રાહ્યામિતિ વદન્તિ, શેષં સ્થિતમ્| તથા યવાન્યાદિકલ્કસ્ય પલદ્વયમાત્રં ગ્રાહ્યમ્, "સ્વસ્થે કલ્કપલદ્વયમ્|" (હૃ. સૂ. અ. ૧૯/૪૪) ઇતિ વચનાત્| સ્નેહશ્ચાત્ર ક્વાથે ચતુર્થાંશઃ ષષ્ઠાંશોઽષ્ટમાંશઃ ક્રમેણ વાતપિત્તકફેષુ યોજ્યઃ| ઉક્તં ચ (હૃ. સૂ. અ. ૧૯/૩૯)- "તતઃ ક્વાથાચ્ચતુર્થાશં સ્નેહં વાતે પ્રકલ્પયેત્| પિત્તે સ્વસ્થે ચ ષષ્ઠાંશમષ્ટમાંશં કફેઽધિકે|| ઇતિ| મધુલવણે ચ યથા નાત્યચ્છતા નાતિલવણતા ચ બસ્તૌ સ્યાત્તથા યોજયિતવ્યે| ઉક્તં ચ (હ્ર.સૂ અ . ૧૯/૪૧)- મધુપટ્વાદિશેષં ચ યુક્ત્યા એવ (ઇતિ)| બસ્તૌ ચ યત્ર કલ્કો ન પઠિતસ્તત્રામુમેવ કલ્કં દદ્યાત્| ઉપજાતિવૃત્તે ઇન્દ્રવજ્રા ચ|

Adhikarana dashamUlAdiH (4) · Śloka 4

દ્વિપઞ્ચમૂલસ્ય રસોઽમ્લયુક્તઃ સચ્છાગમાંસસ્ય સપૂર્વપેષ્યઃ| ત્રિસ્નેહયુક્તઃ પ્રવરો નિરૂહઃ સર્વાનિલવ્યાધિહરઃ પ્રદિષ્ટઃ||૪||

સ૦-દશમૂલસ્ય છાગમાંસસહિતસ્ય રસઃ-ક્વાથઃ, અમ્લેન કાઞ્જિકાદિના યુક્તઃ, પૂર્વૈઃ-યવન્યાદિભિઃ પેષ્યૈઃ સહિતઃ, તથા ત્રિભિઃ સ્નેહૈઃ-સર્પિર્મજ્જાવસાખ્યૈરન્વિતઃ, શ્રેષ્ઠો નિરૂહઃ સર્વવ્યાધિહરો ગદિતઃ|

Adhikarana balApaTolyAdiH (5-6) · Śloka 6

બલાપટોલીલઘુપઞ્ચમૂલ- ત્રાયન્તિકૈરણ્ડયવાત્સુસિદ્ધાત્| પ્રસ્થો રસાચ્છાગરસાર્ધયુક્તઃ સાધ્યઃ પુનઃ પ્રસ્થસમઃ સ યાવત્||૫|| પ્રિયઙ્ગુકૃષ્ણાઘનકલ્કયુક્તઃ સતૈલસર્પિર્મધુસૈન્ધવશ્ચ| સ્યાદ્દીપનો માંસબલપ્રદશ્ચ ચક્ષુર્બલં ચોપદધાતિ સદ્યઃ||૬||

સ૦-બલાપટોલ્યાદે રસાત્ સુસિદ્ધાત્ પ્રસ્થઃ સિદ્ધઃ, તથા છાગમાંસરસાદર્ધપ્રસ્થેન યુક્તઃ પુનઃ સાધ્યઃ યાવદસૌ પ્રસ્થપ્રમાણઃ સ્યાત્| પ્રિયઙ્ગ્વાદિભિઃ કલ્કૈર્યુક્તસ્તૈલાદિભિઃ સહિતો બસ્તિર્દીપનો માંસબલપ્રદશ્ચ સ્યાત્| ચક્ષુર્બલં ચ શીઘ્રમેવોપદધાતિ|

Adhikarana eraNDamUlAdiH (7-10) · Śloka 10

એરણ્ડમૂલાત્ત્રિપલં પલાશા ત્તથા પલાંશં લઘુપઞ્ચમૂલમ્| રાસ્નાબલાછિન્નરુહાશ્વગન્ધા- પુનર્નવારગ્વધદેવદારુ||૭|| ફલાનિ ચાષ્ટૌ સલિલાઢકાભ્યાં વિપાચયેદષ્ટમશેષિતેઽસ્મિન્| વચાશતાહ્વાહપુષાપ્રિયઙ્ગુ- યષ્ટીકણાવત્સકબીજમુસ્તમ્||૮|| દદ્યાત્સુપિષ્ટં સહતાર્ક્ષ્યશૈલ- મક્ષપ્રમાણં લવણાંશયુક્તમ્| સમાક્ષિકસ્તૈલયુતઃ સમૂત્રો બસ્તિર્જયેલ્લેખનદીપનોઽસૌ||૯|| જઙ્ઘોરુપાદત્રિકપૃષ્ઠકોષ્ઠ- હૃદ્ગુહ્યશૂલં ગુરુતાં વિબન્ધમ્| ગુલ્માશ્મવર્ધ્મગ્રહણીગુદોત્થાં- સ્તાસ્તાંશ્ચ રોગાન્ કફવાતજાતાન્||૧૦||

સ૦-એરણ્ડમૂલસ્ય ત્રીણિ પલાનિ, પલાશાત્-કિંશુકાચ્ચ પલાનિ ત્રીણિ, હ્રસ્વં પઞ્ચમૂલં પાલિકં, રાસ્નાદીનિ પ્રત્યેકં પાલિકાનિ, અષ્ટૌ મદનફલાનિ ચ જલાઢકદ્વયે વિપાચયેત્| અષ્ટાંશશેષિતે ચાસ્મિન્ વચાદિકમક્ષપ્રમાણં સુપિષ્ટં દદ્યાત્| લવણકર્ષચતુર્થાંશયુક્તં માક્ષિકતૈલમૂત્રાન્વિતોઽયં બસ્તિર્લેખનો દીપનો જઙ્ઘાદિશૂલાદીંસ્તાંસ્તાન્-બહુવિધાનપિ, વાતશ્લેષ્મોત્થાન્ રોગાન્ જયતિ| ષડુપજાતય ઇન્દ્રવજ્રા ચ|

Adhikarana pittaharA nirUhAH yaShTyAhvAdiH (11) · Śloka 11

યષ્ટ્યાહ્વરોધ્રાભયચન્દનૈશ્ચ શૃતં પયોઽગ્ર્યં કમલોત્પલૈશ્ચ| સશર્કરાક્ષૌદ્રઘૃતં સુશીતં પિત્તામયાન્ હન્તિ સજીવનીયમ્||૧૧||

સ૦-યષ્ટ્યાહ્વાદિભિઃ શૃતં પયોઽગ્ર્યં-શ્રેષ્ઠં, સ્યાત્| શર્કરાક્ષૌદ્રઘૃતયુક્તં સુશીતલં જીવનીયસહિતં પિત્તામયાન્ હન્તિ| અભયં-ઉશીરમ્|

Adhikarana rAsnAdiH (12-16) · Śloka 16

રાસ્નાં વૃષં લોહિતિકામનન્તાં બલાં કનીયસ્તૃણપઞ્ચમૂલ્યૌ| ગોપાઙ્ગનાચન્દનપદ્મકર્દ્ધિ- યષ્ટ્યાહ્વરોધ્રાણિ પલાર્ધકાનિ||૧૨|| નિઃક્વાથ્ય તોયેન રસેન તેન શૃતં પયોઽર્ધાઢકમમ્બુહીનમ્| જીવન્તિમેદર્ધ્દિવરીવિદારી- વીરાદ્વિકાકોલિકસેરુકાભિઃ||૧૩|| સિતોપલાજીવકપદ્મરેણુ- પ્રપૌણ્ડરીકોત્પલપુણ્ડરીકૈઃ| રોધ્રાત્મગુપ્તામધુયષ્ટિકાભિ- ર્નાગાહ્વમુઞ્જાતકચન્દનૈશ્ચ||૧૪|| પિષ્ટૈર્ઘૃતક્ષૌદ્રયુતૈર્નિરૂહં સસૈન્ધવં શીતલમેવ દદ્યાત્| પ્રત્યાગતે ધન્વરસેન શાલીન્ ક્ષીરેણ વાઽદ્યાત્પરિષિક્તગાત્રઃ||૧૫|| દાહાતિસારપ્રદરાસ્રપિત્ત- હૃત્પાણ્ડુરોગાન્ વિષમજ્વરં ચ| સગુલ્મમૂત્રગ્રહકામલાદીન્ સર્વામયાન્ પિત્તકૃતાન્નિહન્તિ||૧૬||

સ૦-રાસ્નાદીન્યર્ધપલપ્રમાણાનિ તોયેન નિઃક્વાથ્ય તેન રસેન પયઃ શૃતમર્ધાઢકમાત્રં જલહીનં જીવન્ત્યાદિભિઃ સુપિષ્ટૈર્ઘૃતક્ષૌદ્રયુતૈર્નિરૂહં સૈન્ધવાન્વિતં શીતલમેવ દદ્યાત્| તસ્મિન્નિરૂહે પ્રત્યાગતે-નિર્ગતે, પરિષિક્તાઙ્ગો ધન્વમાંસરસેન શાલીનદ્યાત્| સાત્મ્યાદિવશાદ્વા ક્ષીરેણાદ્યાત્| સ ચ દાહાદીન્ હન્તિ| પઞ્ચોપજાતય ઇન્દ્રવજ્રા ચ|

Adhikarana kaphaharA nirUhAH koshAtakAdiH (17-19) · Śloka 19

કોશાતકારગ્વધદેવદારુ- મૂર્વાશ્વદંષ્ટ્રાકુટજાર્કપાઠાઃ| પક્ત્વા કુલત્થાન્ બૃહતીં ચ તોયે રસસ્ય તસ્ય પ્રસૃતા દશ સ્યુઃ||૧૭|| તાન્ સર્ષપૈલામદનૈઃ સકુષ્ઠૈ- રક્ષપ્રમાણૈઃ પ્રસૃતૈશ્ચ યુક્તાન્| ક્ષૌદ્રસ્ય તૈલસ્ય ફલાહ્વયસ્ય ક્ષારસ્ય તૈલસ્ય ચ સાર્ષપસ્ય||૧૮|| દદ્યાન્નિરૂહં કફરોગિતાય મન્દાગ્નયે ચાશનવિદ્વિષે ચ| - |૧૯|

સ૦-કોશાતકાદીન્ જલે પક્ત્વા તસ્ય રસસ્ય-ક્વાથસ્ય, દશ પ્રસૃતાઃ સ્યુઃ| તાન્ સર્ષપાદિભિરક્ષપ્રમાણૈર્યુક્તાન્, ક્ષૌદ્રાદીનાં પ્રત્યેકં પ્રસૃતેન યુક્તાન્, ફલાહ્વયં તૈલં-યન્મદનફલકલ્કેનામ્લૈશ્ચ પક્વં તૈલમ્, તદેતત્સંયોજ્ય કફરોગાર્તાદિભ્યો નિરૂહં દદ્યાત્| અત્ર કોશાતકાદીનાં દ્રવ્યાણાં પરિમાણમનુક્તમપિ સામાન્યપરિભાષયા તત્પરિમાણં કલ્પનીયમ્| યત્પરિમાણેભ્યો દ્રવ્યેભ્યઃ ષોડશગુણં જલં દત્ત્વા ચતુર્ભાગાવશેષં યથા દશ પ્રસૃતાઃ સમ્પદ્યન્તે તત્પરિમાણાનિ કોશાતક્યાદીન્યત્ર પરિકલ્પનીયાનીતિ બોધ્યમ્|

Adhikarana sukumAranirUhAH (19) · Śloka 19

- | વક્ષ્યે મૃદૂન્ સ્નેહકૃતો નિરૂહાન્ સુખોચિતાનાં પ્રસૃતૈઃ પૃથક્ તુ||૧૯||

સ૦-તુશબ્દો ભિન્નક્રમઃ| સુખોચિતાનાં પુનઃ સુકુમારાણાં તુ નિરૂહાન્ પૃથક્ પ્રસૃતૈર્વક્ષ્યે-ભણિષ્યામિ| કિમ્ભૂતાન્ ? મૃદૂન્-અતીક્ષ્ણાન્, તથા સ્નેહકૃતઃ-કૃતસ્નેહાન્| કેચિત્ત્વસમગ્રં વૃત્તં ચોક્તમ(ક્ત્વાઽ)નુષ્ટુભા સંગૃહ્ણતે, તચ્ચાસમ્યક્, એવં હિ વૃત્તસ્યાસ્ય ખણ્ડના સ્યાત્, તસ્માદયમેવ પાઠઃ શ્રેયાન્| પ્રસૃતૈશ્ચ નિષ્પાદિતત્વાદેતે વક્ષ્યમાણા બસ્તયઃ પ્રસૃતસંજ્ઞાઃ [ જ્ઞેયાઃ ]| ઉપજાતીન્દ્રવજ્રોપજાતયઃ|

Adhikarana kShIrAdisAdhitaH,tailAdisAdhitaH pa~jcatiktAkhyaH tailagomUtrAdisAdhitaH payasyAdisAdhitaH (20-26) · Śloka 26

અથેમાન્ સુકુમારાણાં નિરૂહાન્ સ્નેહનાન્ મૃદૂન્| કર્મણા વિપ્લુતાનાં ચ વક્ષ્યામિ પ્રસૃતૈઃ પૃથક્||૨૦|| ક્ષીરાદ્ દ્વૌ પ્રસૃતૌ કાર્યૌ મધુતૈલઘૃતાત્ત્રયઃ| ખજેન મથિતો બસ્તિર્વાતઘ્નો બલવર્ણકૃત્||૨૧|| એકૈકઃ પ્રસૃતસ્તૈલપ્રસન્નાક્ષૌદ્રસર્પિષામ્| બિલ્વાદિમૂલક્વાથાદ્દ્વૌ કૌલત્થાદ્દ્વૌ સ વાતજિત્||૨૨|| પટોલનિમ્બભૂતીકરાસ્નાસપ્તચ્છદામ્ભસઃ| પ્રસૃતઃ પૃથગાજ્યાચ્ચ બસ્તિઃ સર્ષપકલ્કવાન્||૨૩|| સ પઞ્ચતિક્તોઽભિષ્યન્દકૃમિકુષ્ઠપ્રમેહહા| ચત્વારસ્તૈલગોમૂત્રદધિમણ્ડામ્લકાઞ્જિકાત્||૨૪|| પ્રસૃતાઃ સર્ષપૈઃ પિષ્ટૈર્વિટ્સઙ્ગાનાહભેદનઃ| પયસ્યેક્ષુસ્થિરારાસ્નાવિદારીક્ષૌદ્રસર્પિષામ્||૨૫|| એકૈકઃ પ્રસૃતો બસ્તિઃ કૃષ્ણાકલ્કો વૃષત્વકૃત્| |૨૬|

સ૦-અથ-અનન્તરમ્, ઇમાન્નિરૂહાન્ સ્નેહનસમર્થાન્ મૃદૂન્-અતીક્ષ્ણાન્, સુકુમારાણાં નરાણાં કર્મણા-વમનાદિના, વિપ્લુતાનાં-ભ્રષ્ટાનાં, પ્રસૃતૈઃ પૃથગુપલક્ષિતાન્ વક્ષ્યામિ| ક્ષીરાદ્ દ્વૌ પ્રસૃતૌ-ચત્વારિ પલાનિ, મધુતૈલઘૃતાત્ ત્રયઃ પ્રસૃતાઃ-ષટ્ પલાનિ, ખજેન-દર્વ્યાકારેણ, મથિતો બસ્તિર્વાતં હન્તિ બલં વર્ણં ચ કરોતિ| અત્ર ચ કલ્કાભાવાત્ બલાદ્યે બસ્તૌ યઃ કલ્કઃ (શ્લો. ૨) , સ એવ કલ્પ્યઃ| તૈલાદીનાં પ્રત્યેકં પ્રસૃત એકઃ| બિલ્વાદિપઞ્ચમૂલક્વાથાત્ દ્વૌ પ્રસૃતૌ| કૌલત્થાત્ ક્વાથાત્ દ્વૌ પ્રસૃતૌ| સ બસ્તિર્વાતજિત્| પટોલાદિનાં પઞ્ચાનાં ક્વાથાત્ પૃથક્ પ્રસૃતો, ઘૃતાચ્ચ પ્રસૃતો, બસ્તિઃ સ સર્ષપકલ્કઃ સ પઞ્ચતિક્ત આભિષ્યન્દાદિહા| તૈલાદિભ્યશ્ચતુર્ભ્યશ્ચત્વારઃ પ્રસૃતાઃ-આષ્ટૌ પલાનિ, પિષ્ટૈઃ સર્ષપૈઃ સહ બસ્તિર્વિટ્સઙ્ગાદિજિત્| પયસ્યાદિક્વાથાનાં પઞ્ચાનાં પ્રસૃતાઃ પઞ્ચ, માક્ષિકઘૃતયોર્દ્વૌ પ્રસૃતૌ, ઇતિ સપ્ત પ્રસૃતાઃ| પિપ્પલીકલ્કવાન્ બસ્તિર્વૃષત્વકૃત્-શુક્રકરઃ|

Adhikarana siddhabastayaH (26-27) · Śloka 27

| સિદ્ધબસ્તીનતો વક્ષ્યે સર્વદા યાન્ પ્રયોજયેત્||૨૬|| નિર્વ્યાપદો બહુફલાન્ બલપુષ્ટિકરાન્ સુખાન્| |૨૭|

સ૦-અતઃ-પ્રસૃતેભ્યો નિરૂહેભ્યોઽનન્તરં, નિર્વ્યાપત્ત્વાદિ ગુણતઃ સંજ્ઞયા સિદ્ધબસ્તીનતિપ્રસિદ્ધાન્ વક્ષ્યે-ભણિષ્યામિ| યાન્ સર્વદા પ્રયોજયેત્| તથા નિર્વ્યાપદો બહુફલાન્ બલાદિપ્રદાંશ્ચ સુખાંશ્ચ| સુશ્રુતે ચોક્તમ્ (ચિ. અ. ૩૮/૧૧૬)- "યસ્મિન્ બસ્તૌ યથા યુક્તે ધ્રુવા સિદ્ધિઃ પ્રકીર્તિતા| સિદ્ધબસ્તિરિતિ ખ્યાતો મુનિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ||" ઇતિ|

Adhikarana mAdhutailikaH (27-29) · Śloka 29

| મધુતૈલે સમે કર્ષઃ સૈન્ધવાદ્દ્વિપિચુર્મિસિઃ||૨૭|| એરણ્ડમૂલક્વાથેન નિરૂહો માધુતૈલિકઃ| રસાયનં પ્રમેહાર્શઃકૃમિગુલ્માન્ત્રવૃદ્ધિનુત્||૨૮|| સયષ્ટિમધુકશ્ચૈષ ચક્ષુષ્યો રક્તપિત્તજિત્| |૨૯|

સ૦-મધુતૈલે સમે-તુલ્યે, સૈન્ધવસ્ય કર્ષો, મિસિઃ દ્વિપિચુઃ-દ્વિકર્ષપ્રમાણઃ, એરણ્ડમૂલક્વાથેન સહ માધુતૈલિકોઽયં નિરુહો રસાયનં સ્યાત્ પ્રમેહાદિજિત્| "યસ્માન્મધુ ચ તૈલં ચ પ્રાધાન્યેનાત્ર વર્તતે| માધુતૈલિક ઇત્યેષવિજ્ઞેયો બસ્તિચિન્તકૈઃ||" ઇતિ સુશ્રુતઃ (ચિ. અ. ૩૮/૧૧૪)| સં-મધુયષ્ટિયુક્તશ્ચૈષ બસ્તિશ્ચક્ષુષ્યો રક્તપિત્તજિત્|

Adhikarana yApano bastiH (29-30) · Śloka 30

| યાપનો ઘનકલ્કેન મધુતૈલરસાજ્યવાન્||૨૯|| પાયુજાનૂરુવૃષણબસ્તિમેહનશૂલજિત્| |૩૦|

સ૦-યાપનાખ્યો બસ્તિર્મુસ્તાકલ્કેન સહ મધુતૈલમાંસરસાજ્યયુતઃ પાય્વાદિશૂલજિત્| યાપનઃ-પ્રાણધારણાત્|

Adhikarana dvitIyo yApanabastiH (30-31) · Śloka 31

| પ્રસૃતાંશૈર્ઘૃતક્ષૌદ્રવસાતૈલૈઃ પ્રકલ્પયેત્||૩૦|| યાપનં સૈન્ધવાર્ધાક્ષહપુષાર્ધપલાન્વિતમ્| |૩૧|

સ૦-યાપનં નિરૂહં ઘૃતાદિભિઃ પ્રસૃતપ્રમાણૈઃ સૈન્ધવાર્ધકર્ષેણ હપુષાર્ધપલયુતં કલ્પયેત્|

Adhikarana yuktaratho bastiH (31-32) · Śloka 32

| એરણ્ડમૂલનિઃક્વાથો મધુતૈલં સસૈન્ધવમ્||૩૧|| એષ યુક્તરથો બસ્તિઃ સવચાપિપ્પલીફલઃ| |૩૨|

સ૦-એરણ્ડમૂલનિઃક્વાથો મધુતૈલસૈન્ધવાન્વિત ઇત્યેષ વચાપિપ્પલીમદનફલાન્વિતો યુક્તરથોઽન્વર્થનામા બસ્તિઃ| સુશ્રુતે ચોક્તમ્ (ચિ. અ. ૩૮/૧૧૫)- "રથેષ્વપિ હિ યુક્તેષુ હસ્ત્યશ્વેષ્વપિ યોજયેત્| યસ્માન્ન પ્રતિષિદ્ધોઽયમતો યુક્તરથઃ સ્મૃતઃ||" ઇતિ|

Adhikarana doShaharo bastiH (32-33) · Śloka 33

| સ ક્વાથો મધુષડ્ગ્રન્થાશતાહ્વાહિઙ્ગુસૈન્ધવમ્||૩૨|| સુરદારુ ચ રાસ્ના ચ બસ્તિર્દોષહરઃ શિવઃ| |૩૩|

સ૦-સ પૂર્વોક્ત એરણ્ડમૂલક્વાથો મધ્વાદિભિઃ સહ એષ બસ્તિર્દોષહૃચ્છિવશ્ચ|

Adhikarana siddhabastiH (33-34) · Śloka 34

| પઞ્ચમૂલસ્ય નિઃક્વાથસ્તૈલં માગધિકા મધુ||૩૩|| સસૈન્ધવઃ સમધુકઃ સિદ્ધબસ્તિરિતિ સ્મૃતઃ| |૩૪|

સ૦-પઞ્ચમૂલક્વાથસ્તિલતૈલાદિકઃ સૈન્ધવમધુકસહિતઃ સિદ્ધવસ્તિસંજ્ઞો મુનિભિઃ સ્મૃતઃ|

Adhikarana gomUtrabastiH (34-36) · Śloka 36

| દ્વિપઞ્ચમૂલત્રિફલાફલબિલ્વાનિ પાચયેત્||૩૪|| ગોમૂત્રે, તેન પિષ્ટૈશ્ચ પાઠાવત્સકતોયદૈઃ| સફલૈઃ ક્ષૌદ્રતૈલાભ્યાં ક્ષારેણ લવણેન ચ||૩૫|| યુક્તો બસ્તિઃ કફવ્યાધિપાણ્ડુરોગવિષૂચિષુ| શુક્રાનિલવિબન્ધેષુ બસ્ત્યાટોપે ચ પૂજિતઃ||૩૬||

સ૦-દ્વિપઞ્ચમૂલાદીનિ ગોમૂત્રેણ પાચયેત્| તેન-ક્વથિતેન ગોમૂત્રેણ, પિષ્ટૈશ્ચ પાઠાદિભિર્યુક્તઃ કફામયાદિહૃત્|

Adhikarana yApanarAT bastiH (37-43) · Śloka 43

મુસ્તાપાઠામૃતૈરણ્ડબલારાસ્નાપુનર્નવાઃ| મઞ્જિષ્ઠારગ્વધોશીરત્રાયમાણાક્ષરોહિણીઃ||૩૭|| કનીયઃ પઞ્ચમૂલં ચ પાલિકં, મદનાષ્ટકમ્| જલાઢકે પચેત્તચ્ચ પાદશેષં પરિસ્રુતમ્||૩૮|| ક્ષીરદ્વિપ્રસ્થસંયુક્તં ક્ષીરશેષં પુનઃ પચેત્| સપાદજાઙ્ગલરસઃ સસર્પિર્મધુસૈન્ધવઃ||૩૯|| પિષ્ટૈર્યષ્ટિમિસિશ્યામાકલિઙ્ગકરસાઞ્જનૈઃ| બસ્તિઃ સુખોષ્ણો માંસાગ્નિબલશુક્રવિવર્દ્ધનઃ||૪૦|| વાતાસૃઙ્મોહમેહાર્શોગુલ્મવિણ્મૂત્રસઙ્ગ્રહાન્| વિષમજ્વરવીસર્પવર્ધ્માધ્માનપ્રવાહિકાઃ||૪૧|| વઙ્ક્ષણોરુકટીકુક્ષિમન્યાશ્રોત્રશિરોરુજઃ| હન્યાદસૃગ્દરોન્માદશોફકાસાશ્મકુણ્ડલાન્||૪૨|| ચક્ષુષ્યઃ પુત્રદો રાજા યાપનાનાં રસાયનમ્| |૪૩|

સ૦-મુસ્તાદીનિ કનીયઃપઞ્ચમૂલપર્યન્તાનિ પૃથક્ પાલિકાનિ, મદનફલાન્યષ્ટૌ, જલાઢકે પચેત્| તચ્ચ પાદશેષં પરિસ્રુતં ક્ષીરશેષં પુનઃ પચેદિતિ| તાવત્કષાયેણ સહ પક્તવ્યં યાવત્ક્ષીરપ્રસ્થદ્વયં સ્યાદિત્યર્થઃ| બસ્તિઃ સર્પિર્મધુસૈન્ધવયુતઃ પિષ્ટૈર્યષ્ટ્યાદિભિઃ સહિતઃ સુખોષ્ણો માંસાદિવર્દ્ધનો વાતરક્તાદીન્ હન્યાત્| ચક્ષુષ્યાદિગુણશ્ચ| કિમ્ભૂતઃ ? સપાદજાઙ્ગલરસઃ,- તત્ર ચતુર્વિંશતિપલિકો નિરુહઃ, તસ્ય પાદેન ષટ્પલાનિ જાઙ્ગલરસસ્ય સ્યુરિત્યર્થઃ|

Adhikarana ativRuShyo bastiH (43-44) · Śloka 44

| મૃગાણાં લઘુવદ્રા(ડ્રા)ણાં દશમૂલસ્ય ચામ્ભસા||૪૩|| હપુષામિસિગાઙ્ગેયીકલ્કૈર્વાતહરઃ પરમ્| નિરુહોઽત્યર્થવૃષ્યશ્ચ મહાસ્નેહસમન્વિતઃ||૪૪||

સ૦-હ્રસ્વાનાં બૃહતામુભયરૂપાણાં મૃગાણાં માંસાનાં તથા દશમૂલસ્ય ચ ક્વાથેન સહ હપુષદિકલ્કો બસ્તિઃ સુષ્ઠુ વાતહરો મહાસ્નેહયુતો વૃષ્યશ્ચ સ્યાત્|

Adhikarana mAyUro bastiH (45-47) · Śloka 47

મયૂરં પક્ષપિત્તાન્ત્રપાદવિટ્તુણ્ડવર્જિતમ્| લઘુના પઞ્ચમૂલેન પાલિકેન સમન્વિતમ્||૪૫|| પક્ત્વા ક્ષીરજલે ક્ષીરશેષં સઘૃતમાક્ષિકમ્| તદ્વિદારીકણાયષ્ટિશતાહ્વાફલકલ્કવત્||૪૬|| બસ્તિરીષત્પટુયુતઃ પરમં બલશુક્રકૃત્| |૪૭|

સ૦-મયૂરં પક્ષાદિવર્જિતં દશપલમાત્રં હ્રસ્વેન પઞ્ચમૂલેન પલમિતેન યુતં ક્ષીરજલે પક્ત્વા ક્ષીરસ્યાર્ધાઢકો જલસ્યાર્ધઢક ઇત્યેવં કૃત્વા તાવત્ક્વાથયેત્ યાવત્ક્ષીરાવશેષં સ્યાત્| ક્ષીરં ચ તચ્છેષં ચ ક્ષીરશેષમ્| ઘૃતમાક્ષિકસહિતં વિદાર્યાદિકલ્કાન્વિતમીષલ્લવણયુક્તો બસ્તિઃ પરમં [બલ]શુક્રકૃત્|

Adhikarana mayUravidhirviShkirAdiShu (47-48) · Śloka 48

| કલ્પનેયં પૃથક્ કાર્યા તિત્તિરિપ્રભૃતિષ્વપિ||૪૭|| વિષ્કિરેષુ સમસ્તેષુ પ્રતુદપ્રસહેષુ ચ| જલચારિષુ તદ્વચ્ચ મત્સ્યેષુ ક્ષીરવર્જિતા||૪૮||

સ૦-ઇયં ચ કલ્પના તિત્તિર્યાદિષ્વપિ વિષ્કિરેષ્વશેષેષુ પ્રતુદેષુ પ્રસહેષુ ચ પૃથક્કાર્યા| તથૈવ જલચારિષ્વપીયં કલ્પના કાર્યા| મત્સ્યેષુ તુ ક્ષીરવર્જિતા કલ્પનેયં કાર્યા, મત્સ્યાનાં ક્ષીરેણ સહ વિરુદ્ધત્વાત્|

Adhikarana godhAdibastiH (49-52) · Śloka 52

ગોધાનકુલમાર્જારશલ્યકોન્દુરજં પલમ્| પૃથક્ દશપલં ક્ષીરે પઞ્ચમૂલં ચ સાધયેત્||૪૯|| તત્પયઃ ફલવૈદેહીકલ્કદ્વિલવણાન્વિતમ્| સસિતાતૈલમધ્વાજ્યો બસ્તિર્યોજ્યો રસાયનમ્||૫૦|| વ્યાયામમથિતોરસ્કક્ષીણેન્દ્રિયબલૌજસામ્| વિબદ્ધશુક્રવિણ્મૂત્રખુડવાતવિકારિણામ્||૫૧|| ગજવાજિરથક્ષોભભગ્નજર્જરિતાત્મનામ્| પુનર્નવત્વં કુરુતે વાજીકરણમુત્તમમ્||૫૨||

સ૦-ગોધાદીનાં માંસં પૃથક્-પ્રત્યેકં, દશપલપ્રમાણં ક્ષીરે પઞ્ચમૂલં ચ સાધયેત્| એતત્ક્ષીરં મદનફલકણાકલ્કસૈન્ધવસૌવર્ચલાન્વિતં બસ્તિઃ શર્કરાતૈલમધુઘૃતસહિતો યોજ્યો રસાયનં સ્યાત્| વ્યાયામમથિતોરસ્કાદીનાં પુનર્નવત્વં કુરુતે વાજીકરણેષુ મુખ્યશ્ચ|

Adhikarana vRuShyabastInAM Bojane visheShaH (53) · Śloka 53

સિદ્ધેન પયસા ભોજ્યમાત્મગુપ્તોચ્ચટેક્ષુરૈઃ| |૫૩|

સ૦-આત્મગુપ્તાદિભિઃ સિદ્ધેન પયસા સહ ભોજ્યમ્| ઉચ્ચટા-ગુઞ્જા|

Adhikarana siddhAH snehAH (53) · Śloka 53

સ્નેહાંશ્ચાયન્ત્રણાન્ સિદ્ધાન્ સિદ્ધદ્રવ્યૈઃ પ્રકલ્પયેત્| ||૫૩||

સ૦-સ્નેહાંશ્ચ-સ્નેહબસ્તીન્, અયન્ત્રણાન્-નિષ્પરિહારાન્, સિદ્ધાન્-બહુશો દૃષ્ટપ્રત્યયાન્, સિદ્ધદ્રવ્યૈઃ-નિરપાયૈઃ, પ્રકલ્પયેત્|

Adhikarana saparIhArAH snehabastayaH (54) · Śloka 54

દોષઘ્નાઃ સપરીહારા વક્ષ્યન્તે સ્નેહબસ્તયઃ| |૫૪|

સ૦-અધુના દોષઘ્નાઃ સપરીહારાઃ સ્નેહબસ્તયો વક્ષ્યન્તે| તાનેવાહ-

Adhikarana dashamUlAditailam (54-57) · Śloka 57

| દશમૂલં બલાં રાસ્નામશ્વગન્ધાં પુનર્નવામ્||૫૪|| ગુડુચ્યૈરણ્ડબૂતીકભાર્ગીવૃષકરોહિષમ્| શતાવરીં સહચરં કાકનાસાં પલાંશકમ્||૫૫|| યવમાષાતસીકોલકુલત્થાન્ પ્રસૃતોન્મિતાન્| વહે વિપાચ્ય તોયસ્ય દ્રોણશેષેણ તેન ચ||૫૬|| પચેત્તૈલાઢકં પેષ્યૈર્જીવનીયૈઃ પલોન્મિતૈઃ| અનુવાસનમિત્યેતત્સર્વવાતવિકારનુત્||૫૭||

સ૦-દશમૂલાદિકં પલપ્રમાણમ્| કાકનાસા-કાકજઙ્ઘા| યવાદીનિ પ્રસૃતપ્રમાણાનિ, જલસ્ય વહે-દ્રોણચતુષ્ટયે, વિપાચ્ય, તેન ચ દ્રોણશેષેણ તૈલાઢકં પલાંશકૈઃ જીવનીયૈઃ પેષ્યૈઃ સહ પચેત્| એતદનુવાસનમખિલપવનામયજિત્|

Adhikarana AnUpavasA (58) · Śloka 58

આનૂપાનાં વસા તદ્વજ્જીવનીયોપસાધિતા| |૫૮|

સ૦-આનૂપપ્રાણિનાં વસા જીવનીયદ્રવ્યસાધિતા તદ્વત્પૂર્વગુણા|

Adhikarana shatAhvAditailam (58) · Śloka 58

| શતાહ્વાચિરિબિલ્વામ્લૈસ્તૈલં સિદ્ધં સમીરણે||૫૮||

સ૦-શતાહ્વાદિભિસ્તૈલં પક્વં પવને યોજ્યમ્|

Adhikarana saindhavadhRutam (59) · Śloka 59

સૈન્ધવેનાગ્નિવર્ણેન તપ્તં ચાનિલજિદ્ ઘૃતમ્| |૫૯|

સ૦-અગ્નિવર્ણેન સૈન્ધવેન તપ્તં ચ ઘૃતં સમીરણજિદ્ભવતિ|

Adhikarana jIvantyAdiyamakaH (59-62) · Śloka 62

| જીવન્તીં મદનં મેદાં શ્રાવણીં મધુકં બલામ્||૫૯|| શતાહ્વર્ષભકૌ કૃષ્ણાં કાકનાસાં શતાવરીમ્| સ્વગુપ્તાં ક્ષીરકાકોલીં કર્કટાખ્યાં શઠીં વચામ્||૬૦|| પિષ્ટ્વા તૈલઘૃતં ક્ષીરે સાધયેત્તચ્ચતુર્ગુણે| બૃંહણં વાતપિત્તઘ્નં બલશુક્રાગ્નિવર્ધનમ્||૬૧|| રજઃશુક્રામયહરં પુત્રીયં ચાનુવાસનમ્| |૬૨|

સ૦-જીવન્ત્યાદીન્ કલ્કીકૃત્ય તૈલઘૃતં-યમકં, ક્ષીરે ચતુર્ગુણે સાધયેત્| એતદનુવાસનં બૃંહણં વાતપિત્તઘ્નં બલાદિવર્ધનં રજઃશુક્રરોગહરં પુત્રીયં ચ| પુત્રીયમિતિ હિતાર્થે "પુત્રાચ્છ ચ " ઇતિ છઃ|

Adhikarana saindhavAditailam (62-66) · Śloka 66

| સૈન્ધવં મદનં કુષ્ઠં શતાહ્વા નિચુલો વચા||૬૨|| હ્રીબેરં મધુકં ભાર્ઙ્ગી દેવદારુ સકટ્ફલમ્| નાગરં પુષ્કરં મેદા ચવિકા ચિત્રકઃ શઠી||૬૩|| વિડઙ્ગાતિવિષે શ્યામા હરેણુર્નીલિની સ્થિરા| બિલ્વાજમોદચપલા દન્તી રાસ્ના ચ તૈઃ સમૈઃ||૬૪|| સાધ્યમેરણ્ડતૈલં વા તૈલં વા કફરોગનુત્| વર્ધ્મોદાવર્તગુલ્માર્શઃપ્લીહમેહાઢ્યમારુતાન્||૬૫|| આનાહમશ્મરીં ચાશુ હન્યાત્તદનુવાસનમ્| |૬૬|

સ૦-સૈન્ધવાદિભિઃ સમાંશૈઃ સામાન્યપરિભાષયા એરણ્ડતૈલં તિલતૈલં વા સાધ્યમ્| દ્વિર્વાગ્રહણાત્ એરણ્ડતૈલસ્યાર્ધં તિલતૈલસ્યાર્ધમિત્યપિ કલ્પનીયમિત્યાહુઃ| એતદનુવાસનં કફરોગજિત્ શીઘ્રં વર્ધ્માદીન્ હન્યાત્|

Adhikarana bilvAditailam (66-67) · Śloka 67

| સાધિતં પઞ્ચમૂલેન તૈલં બિલ્વાદિનાઽથવા||૬૬|| કફઘ્નં| |૬૭|

સ૦-પઞ્ચમૂલેન બિલ્વાદિના વા સાધિતં તૈલં કફઘ્નં કલ્પયેત્|

Adhikarana kaphaghnadravyasAdhitaM tailam, phalatailam (67) · Śloka 67

કલ્પયેત્તૈલં દ્રવ્યૈર્વા કફઘાતિભિઃ| ફલૈરષ્ટગુણૈશ્ચામ્લૈઃ સિદ્ધમન્વાસનં કફે||૬૭||

સ૦-અથવા કફઘ્નૈર્દ્રવ્યૈઃ ફલૈરષ્ટગુણૈશ્ચામ્લૈઃ સિદ્ધમનુવાસનં કફે શસ્તમ્|

Adhikarana kalpanAprakAraH (68) · Śloka 68

મૃદુબસ્તિજડીભૂતે તીક્ષ્ણોઽન્યો બસ્તિરિષ્યતે| તીક્ષ્ણૈર્વિકર્ષિતે સ્નિગ્ધો મધુરઃ શિશિરો મૃદુઃ||૬૮||

સ૦-મૃદુશ્ચાસૌ બસ્તિશ્ચ મૃદુબસ્તિઃ, મધુરસ્નિગ્ધશીતલાત્મકત્વાન્મૃદુઃ, મૃદુબસ્તિશ્ચાસૌ જડીભૂતશ્ચ મૃદુબસ્તિજડીભૂતઃ,-કોષ્ઠાદ્બહિરનિઃસરણાત્ કોષ્ઠ એવાવસ્થિતિં કૃત્વા સ્થિતઃ, તસ્મિંસ્તથાભૂતેઽન્યો બસ્તિસ્તીક્ષ્ણઃ શસ્યતે| તીક્ષ્ણૈઃ-ગોમૂત્રાદિનિષ્પાદિતૈર્બસ્તિભિઃ, વિકર્ષિતે કોષ્ઠે સતિ સ્નિગ્ધાદિગુણો બસ્તિરિષ્યતે|

Adhikarana tIkShNatvamRudutvahetUni dravyANi (69) · Śloka 69

તીક્ષ્ણત્વં મૂત્રપીલ્વગ્નિલવણક્ષારસર્ષપૈઃ| પ્રાપ્તકાલં વિધાતવ્યં ક્ષીરાજ્યાદ્યૈસ્તુ માર્દવમ્||૬૯||

સ૦-તીક્ષ્ણત્વં બસ્તેર્મૂત્રપીલ્વગ્નિલવણક્ષારસર્ષપૈઃ પ્રાપ્તકાલં- યોગ્યેઽવસરે, વિધાતવ્યમ્| ક્ષીરઘૃતાદ્યૈશ્ચ બસ્તેર્માર્દવં પ્રાપ્તકાલં કર્તવ્યમ્|

Adhikarana balAdyanurodhena bastiH kalpyaH (70) · Śloka 70

બલકાલરોગદોષપ્રકૃતીઃ પ્રવિભજ્ય યોજિતો બસ્તિઃ| સ્વૈઃ સ્વૈરૌષધવર્ગૈઃ સ્વાન્ સ્વાન્ રોગાન્નિવર્તયતિ||૭૦||

સ૦-બલાદીન્ પ્રવિભજ્ય સ્વૈઃ સ્વૈરૌષધવર્ગૈઃ-યથાયથં યોગ્યૈઃ, સિદ્ધો બસ્તિર્યોજિતઃ સ્વાન્ સ્વાનામયાનુપશમયતિ|

Adhikarana hetuvyAdhiviparIto bastiH kalpyaH (71) · Śloka 71

ઉષ્ણાર્તાનાં શીતાઞ્છીતાર્તાનાં તથા સુખોષ્ણાંશ્ચ| તદ્યોગ્યૌષધયુક્તાન્ બસ્તીન્ સંતર્ક્ય યુઞ્જીત||૭૧||

સ૦-ઉષ્ણાર્તાનાં નૃણાં શીતાન્ બસ્તીન્ શીતાર્તાનાં- સુખોષ્ણાન્ બસ્તીન્ દદ્યાત્|

Adhikarana shodhanIyeShu bRuMhaNIyaniShedhaH (72) · Śloka 72

બસ્તીન્ન બૃંહણીયાન્ દદ્યાદ્વ્યાધિષુ વિશોધનીયેષુ|૭૨|

આ રં- શોધનીયેષુ બૃંહણીયનિષેધમાહ-બસ્તીનિતિ|

Adhikarana shodhanIyAH (72) · Śloka 72

મેદસ્વિનો વિશોધ્યા યે ચ નરાઃ કુષ્ઠમેહાર્તાઃ||૭૨||

વ્

Adhikarana kShINAdiShu shodhanIyaniShedhaH (4) · Śloka 4

ન ક્ષીણક્ષતદુર્બલમૂર્ચ્છિતકૃશશુષ્કશુદ્ધદેહાનામ્| દદ્યાદ્વિશોધનીયાન્ દોષનિબદ્ધાયુષો યે ચ||૭૩|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતા- યામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં પઞ્ચમે કલ્પસિદ્ધિસ્થાન બસ્તિકલ્પો નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૪||

સં-યસ્માદેતે દોષૈર્નિબદ્ધજીવિતાઃ, તસ્માદેતેષાં દોષનિર્હરણાત્ પ્રાણસંશયઃ સ્યાદિત્યાહ, જીવિતરક્ષાર્થમેતે ન વિશોધ્યા ઇતિ| આર્યાશ્ચતસ્રઃ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદય- ટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં પઞ્ચમે કલ્પસિદ્ધસ્થાને બસ્તિકલ્પો નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૪||