4. bastikalpādhyāyaḥ

Adhikarana bastikalpAdhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતો બસ્તિકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)|૨|

Adhikarana vAtaharA nirUhAHbalAdiH (1-3) · Śloka 3

બલાં ગુડૂચીં ત્રિફલાં સરાસ્નાં દ્વિપઞ્ચમૂલં ચ પલોન્મિતાનિ| અષ્ટૌ ફલાન્યર્ધતુલાં ચ માંસા- ચ્છાગાત્પચેદપ્સુ ચતુર્થશેષમ્||૧|| પૂતો યવાનીફલબિલ્વકુષ્ઠ- વચાશતાહ્વાઘનપિપ્પલીનામ્| કલ્કૈર્ગુડક્ષૌદ્રઘૃતૈઃ સતૈલૈ- ર્યુક્તઃ સુખોષ્ણો લવણાન્વિતશ્ચ||૨|| બસ્તિઃ પરં સર્વગદપ્રમાથી સ્વસ્થે હિતો જીવનબૃંહણશ્ચ| બસ્તૌ ચ યસ્મિન્ પઠિતો ન કલ્કઃ સર્વત્ર દદ્યાદમુમેવ તત્ર||૩||

Adhikarana dashamUlAdiH (4) · Śloka 4

દ્વિપઞ્ચમૂલસ્ય રસોઽમ્લયુક્તઃ સચ્છાગમાંસસ્ય સપૂર્વપેષ્યઃ| ત્રિસ્નેહયુક્તઃ પ્રવરો નિરૂહઃ સર્વાનિલવ્યાધિહરઃ પ્રદિષ્ટઃ||૪||

Adhikarana balApaTolyAdiH (5-6) · Śloka 6

બલાપટોલીલઘુપઞ્ચમૂલ- ત્રાયન્તિકૈરણ્ડયવાત્સુસિદ્ધાત્| પ્રસ્થો રસાચ્છાગરસાર્ધયુક્તઃ સાધ્યઃ પુનઃ પ્રસ્થસમઃ સ યાવત્||૫|| પ્રિયઙ્ગુકૃષ્ણાઘનકલ્કયુક્તઃ સતૈલસર્પિર્મધુસૈન્ધવશ્ચ| સ્યાદ્દીપનો માંસબલપ્રદશ્ચ ચક્ષુર્બલં ચોપદધાતિ સદ્યઃ||૬||

Adhikarana eraNDamUlAdiH (7-10) · Śloka 10

એરણ્ડમૂલાત્ત્રિપલં પલાશા ત્તથા પલાંશં લઘુપઞ્ચમૂલમ્| રાસ્નાબલાછિન્નરુહાશ્વગન્ધા- પુનર્નવારગ્વધદેવદારુ||૭|| ફલાનિ ચાષ્ટૌ સલિલાઢકાભ્યાં વિપાચયેદષ્ટમશેષિતેઽસ્મિન્| વચાશતાહ્વાહપુષાપ્રિયઙ્ગુ- યષ્ટીકણાવત્સકબીજમુસ્તમ્||૮|| દદ્યાત્સુપિષ્ટં સહતાર્ક્ષ્યશૈલ- મક્ષપ્રમાણં લવણાંશયુક્તમ્| સમાક્ષિકસ્તૈલયુતઃ સમૂત્રો બસ્તિર્જયેલ્લેખનદીપનોઽસૌ||૯|| જઙ્ઘોરુપાદત્રિકપૃષ્ઠકોષ્ઠ- હૃદ્ગુહ્યશૂલં ગુરુતાં વિબન્ધમ્| ગુલ્માશ્મવર્ધ્મગ્રહણીગુદોત્થાં- સ્તાસ્તાંશ્ચ રોગાન્ કફવાતજાતાન્||૧૦||

Adhikarana pittaharA nirUhAH yaShTyAhvAdiH (11) · Śloka 11

યષ્ટ્યાહ્વરોધ્રાભયચન્દનૈશ્ચ શૃતં પયોઽગ્ર્યં કમલોત્પલૈશ્ચ| સશર્કરાક્ષૌદ્રઘૃતં સુશીતં પિત્તામયાન્ હન્તિ સજીવનીયમ્||૧૧||

Adhikarana rAsnAdiH (12-16) · Śloka 16

રાસ્નાં વૃષં લોહિતિકામનન્તાં બલાં કનીયસ્તૃણપઞ્ચમૂલ્યૌ| ગોપાઙ્ગનાચન્દનપદ્મકર્દ્ધિ- યષ્ટ્યાહ્વરોધ્રાણિ પલાર્ધકાનિ||૧૨|| નિઃક્વાથ્ય તોયેન રસેન તેન શૃતં પયોઽર્ધાઢકમમ્બુહીનમ્| જીવન્તિમેદર્ધ્દિવરીવિદારી- વીરાદ્વિકાકોલિકસેરુકાભિઃ||૧૩|| સિતોપલાજીવકપદ્મરેણુ- પ્રપૌણ્ડરીકોત્પલપુણ્ડરીકૈઃ| રોધ્રાત્મગુપ્તામધુયષ્ટિકાભિ- ર્નાગાહ્વમુઞ્જાતકચન્દનૈશ્ચ||૧૪|| પિષ્ટૈર્ઘૃતક્ષૌદ્રયુતૈર્નિરૂહં સસૈન્ધવં શીતલમેવ દદ્યાત્| પ્રત્યાગતે ધન્વરસેન શાલીન્ ક્ષીરેણ વાઽદ્યાત્પરિષિક્તગાત્રઃ||૧૫|| દાહાતિસારપ્રદરાસ્રપિત્ત- હૃત્પાણ્ડુરોગાન્ વિષમજ્વરં ચ| સગુલ્મમૂત્રગ્રહકામલાદીન્ સર્વામયાન્ પિત્તકૃતાન્નિહન્તિ||૧૬||

Adhikarana kaphaharA nirUhAH koshAtakAdiH (17-19) · Śloka 19

કોશાતકારગ્વધદેવદારુ- મૂર્વાશ્વદંષ્ટ્રાકુટજાર્કપાઠાઃ| પક્ત્વા કુલત્થાન્ બૃહતીં ચ તોયે રસસ્ય તસ્ય પ્રસૃતા દશ સ્યુઃ||૧૭|| તાન્ સર્ષપૈલામદનૈઃ સકુષ્ઠૈ- રક્ષપ્રમાણૈઃ પ્રસૃતૈશ્ચ યુક્તાન્| ક્ષૌદ્રસ્ય તૈલસ્ય ફલાહ્વયસ્ય ક્ષારસ્ય તૈલસ્ય ચ સાર્ષપસ્ય||૧૮|| દદ્યાન્નિરૂહં કફરોગિતાય મન્દાગ્નયે ચાશનવિદ્વિષે ચ| - |૧૯|

Adhikarana sukumAranirUhAH (19) · Śloka 19

- | વક્ષ્યે મૃદૂન્ સ્નેહકૃતો નિરૂહાન્ સુખોચિતાનાં પ્રસૃતૈઃ પૃથક્ તુ||૧૯||

Adhikarana kShIrAdisAdhitaH,tailAdisAdhitaH pa~jcatiktAkhyaH tailagomUtrAdisAdhitaH payasyAdisAdhitaH (20-26) · Śloka 26

અથેમાન્ સુકુમારાણાં નિરૂહાન્ સ્નેહનાન્ મૃદૂન્| કર્મણા વિપ્લુતાનાં ચ વક્ષ્યામિ પ્રસૃતૈઃ પૃથક્||૨૦|| ક્ષીરાદ્ દ્વૌ પ્રસૃતૌ કાર્યૌ મધુતૈલઘૃતાત્ત્રયઃ| ખજેન મથિતો બસ્તિર્વાતઘ્નો બલવર્ણકૃત્||૨૧|| એકૈકઃ પ્રસૃતસ્તૈલપ્રસન્નાક્ષૌદ્રસર્પિષામ્| બિલ્વાદિમૂલક્વાથાદ્દ્વૌ કૌલત્થાદ્દ્વૌ સ વાતજિત્||૨૨|| પટોલનિમ્બભૂતીકરાસ્નાસપ્તચ્છદામ્ભસઃ| પ્રસૃતઃ પૃથગાજ્યાચ્ચ બસ્તિઃ સર્ષપકલ્કવાન્||૨૩|| સ પઞ્ચતિક્તોઽભિષ્યન્દકૃમિકુષ્ઠપ્રમેહહા| ચત્વારસ્તૈલગોમૂત્રદધિમણ્ડામ્લકાઞ્જિકાત્||૨૪|| પ્રસૃતાઃ સર્ષપૈઃ પિષ્ટૈર્વિટ્સઙ્ગાનાહભેદનઃ| પયસ્યેક્ષુસ્થિરારાસ્નાવિદારીક્ષૌદ્રસર્પિષામ્||૨૫|| એકૈકઃ પ્રસૃતો બસ્તિઃ કૃષ્ણાકલ્કો વૃષત્વકૃત્| |૨૬|

Adhikarana siddhabastayaH (26-27) · Śloka 27

| સિદ્ધબસ્તીનતો વક્ષ્યે સર્વદા યાન્ પ્રયોજયેત્||૨૬|| નિર્વ્યાપદો બહુફલાન્ બલપુષ્ટિકરાન્ સુખાન્| |૨૭|

Adhikarana mAdhutailikaH (27-29) · Śloka 29

| મધુતૈલે સમે કર્ષઃ સૈન્ધવાદ્દ્વિપિચુર્મિસિઃ||૨૭|| એરણ્ડમૂલક્વાથેન નિરૂહો માધુતૈલિકઃ| રસાયનં પ્રમેહાર્શઃકૃમિગુલ્માન્ત્રવૃદ્ધિનુત્||૨૮|| સયષ્ટિમધુકશ્ચૈષ ચક્ષુષ્યો રક્તપિત્તજિત્| |૨૯|

Adhikarana yApano bastiH (29-30) · Śloka 30

| યાપનો ઘનકલ્કેન મધુતૈલરસાજ્યવાન્||૨૯|| પાયુજાનૂરુવૃષણબસ્તિમેહનશૂલજિત્| |૩૦|

Adhikarana dvitIyo yApanabastiH (30-31) · Śloka 31

| પ્રસૃતાંશૈર્ઘૃતક્ષૌદ્રવસાતૈલૈઃ પ્રકલ્પયેત્||૩૦|| યાપનં સૈન્ધવાર્ધાક્ષહપુષાર્ધપલાન્વિતમ્| |૩૧|

Adhikarana yuktaratho bastiH (31-32) · Śloka 32

| એરણ્ડમૂલનિઃક્વાથો મધુતૈલં સસૈન્ધવમ્||૩૧|| એષ યુક્તરથો બસ્તિઃ સવચાપિપ્પલીફલઃ| |૩૨|

Adhikarana doShaharo bastiH (32-33) · Śloka 33

| સ ક્વાથો મધુષડ્ગ્રન્થાશતાહ્વાહિઙ્ગુસૈન્ધવમ્||૩૨|| સુરદારુ ચ રાસ્ના ચ બસ્તિર્દોષહરઃ શિવઃ| |૩૩|

Adhikarana siddhabastiH (33-34) · Śloka 34

| પઞ્ચમૂલસ્ય નિઃક્વાથસ્તૈલં માગધિકા મધુ||૩૩|| સસૈન્ધવઃ સમધુકઃ સિદ્ધબસ્તિરિતિ સ્મૃતઃ| |૩૪|

Adhikarana gomUtrabastiH (34-36) · Śloka 36

| દ્વિપઞ્ચમૂલત્રિફલાફલબિલ્વાનિ પાચયેત્||૩૪|| ગોમૂત્રે, તેન પિષ્ટૈશ્ચ પાઠાવત્સકતોયદૈઃ| સફલૈઃ ક્ષૌદ્રતૈલાભ્યાં ક્ષારેણ લવણેન ચ||૩૫|| યુક્તો બસ્તિઃ કફવ્યાધિપાણ્ડુરોગવિષૂચિષુ| શુક્રાનિલવિબન્ધેષુ બસ્ત્યાટોપે ચ પૂજિતઃ||૩૬||

Adhikarana yApanarAT bastiH (37-43) · Śloka 43

મુસ્તાપાઠામૃતૈરણ્ડબલારાસ્નાપુનર્નવાઃ| મઞ્જિષ્ઠારગ્વધોશીરત્રાયમાણાક્ષરોહિણીઃ||૩૭|| કનીયઃ પઞ્ચમૂલં ચ પાલિકં, મદનાષ્ટકમ્| જલાઢકે પચેત્તચ્ચ પાદશેષં પરિસ્રુતમ્||૩૮|| ક્ષીરદ્વિપ્રસ્થસંયુક્તં ક્ષીરશેષં પુનઃ પચેત્| સપાદજાઙ્ગલરસઃ સસર્પિર્મધુસૈન્ધવઃ||૩૯|| પિષ્ટૈર્યષ્ટિમિસિશ્યામાકલિઙ્ગકરસાઞ્જનૈઃ| બસ્તિઃ સુખોષ્ણો માંસાગ્નિબલશુક્રવિવર્દ્ધનઃ||૪૦|| વાતાસૃઙ્મોહમેહાર્શોગુલ્મવિણ્મૂત્રસઙ્ગ્રહાન્| વિષમજ્વરવીસર્પવર્ધ્માધ્માનપ્રવાહિકાઃ||૪૧|| વઙ્ક્ષણોરુકટીકુક્ષિમન્યાશ્રોત્રશિરોરુજઃ| હન્યાદસૃગ્દરોન્માદશોફકાસાશ્મકુણ્ડલાન્||૪૨|| ચક્ષુષ્યઃ પુત્રદો રાજા યાપનાનાં રસાયનમ્| |૪૩|

Adhikarana ativRuShyo bastiH (43-44) · Śloka 44

| મૃગાણાં લઘુવદ્રા(ડ્રા)ણાં દશમૂલસ્ય ચામ્ભસા||૪૩|| હપુષામિસિગાઙ્ગેયીકલ્કૈર્વાતહરઃ પરમ્| નિરુહોઽત્યર્થવૃષ્યશ્ચ મહાસ્નેહસમન્વિતઃ||૪૪||

Adhikarana mAyUro bastiH (45-47) · Śloka 47

મયૂરં પક્ષપિત્તાન્ત્રપાદવિટ્તુણ્ડવર્જિતમ્| લઘુના પઞ્ચમૂલેન પાલિકેન સમન્વિતમ્||૪૫|| પક્ત્વા ક્ષીરજલે ક્ષીરશેષં સઘૃતમાક્ષિકમ્| તદ્વિદારીકણાયષ્ટિશતાહ્વાફલકલ્કવત્||૪૬|| બસ્તિરીષત્પટુયુતઃ પરમં બલશુક્રકૃત્| |૪૭|

Adhikarana mayUravidhirviShkirAdiShu (47-48) · Śloka 48

| કલ્પનેયં પૃથક્ કાર્યા તિત્તિરિપ્રભૃતિષ્વપિ||૪૭|| વિષ્કિરેષુ સમસ્તેષુ પ્રતુદપ્રસહેષુ ચ| જલચારિષુ તદ્વચ્ચ મત્સ્યેષુ ક્ષીરવર્જિતા||૪૮||

Adhikarana godhAdibastiH (49-52) · Śloka 52

ગોધાનકુલમાર્જારશલ્યકોન્દુરજં પલમ્| પૃથક્ દશપલં ક્ષીરે પઞ્ચમૂલં ચ સાધયેત્||૪૯|| તત્પયઃ ફલવૈદેહીકલ્કદ્વિલવણાન્વિતમ્| સસિતાતૈલમધ્વાજ્યો બસ્તિર્યોજ્યો રસાયનમ્||૫૦|| વ્યાયામમથિતોરસ્કક્ષીણેન્દ્રિયબલૌજસામ્| વિબદ્ધશુક્રવિણ્મૂત્રખુડવાતવિકારિણામ્||૫૧|| ગજવાજિરથક્ષોભભગ્નજર્જરિતાત્મનામ્| પુનર્નવત્વં કુરુતે વાજીકરણમુત્તમમ્||૫૨||

Adhikarana vRuShyabastInAM Bojane visheShaH (53) · Śloka 53

સિદ્ધેન પયસા ભોજ્યમાત્મગુપ્તોચ્ચટેક્ષુરૈઃ| |૫૩|

Adhikarana siddhAH snehAH (53) · Śloka 53

સ્નેહાંશ્ચાયન્ત્રણાન્ સિદ્ધાન્ સિદ્ધદ્રવ્યૈઃ પ્રકલ્પયેત્| ||૫૩||

Adhikarana saparIhArAH snehabastayaH (54) · Śloka 54

દોષઘ્નાઃ સપરીહારા વક્ષ્યન્તે સ્નેહબસ્તયઃ| |૫૪|

Adhikarana dashamUlAditailam (54-57) · Śloka 57

| દશમૂલં બલાં રાસ્નામશ્વગન્ધાં પુનર્નવામ્||૫૪|| ગુડુચ્યૈરણ્ડબૂતીકભાર્ગીવૃષકરોહિષમ્| શતાવરીં સહચરં કાકનાસાં પલાંશકમ્||૫૫|| યવમાષાતસીકોલકુલત્થાન્ પ્રસૃતોન્મિતાન્| વહે વિપાચ્ય તોયસ્ય દ્રોણશેષેણ તેન ચ||૫૬|| પચેત્તૈલાઢકં પેષ્યૈર્જીવનીયૈઃ પલોન્મિતૈઃ| અનુવાસનમિત્યેતત્સર્વવાતવિકારનુત્||૫૭||

Adhikarana AnUpavasA (58) · Śloka 58

આનૂપાનાં વસા તદ્વજ્જીવનીયોપસાધિતા| |૫૮|

Adhikarana shatAhvAditailam (58) · Śloka 58

| શતાહ્વાચિરિબિલ્વામ્લૈસ્તૈલં સિદ્ધં સમીરણે||૫૮||

Adhikarana saindhavadhRutam (59) · Śloka 59

સૈન્ધવેનાગ્નિવર્ણેન તપ્તં ચાનિલજિદ્ ઘૃતમ્| |૫૯|

Adhikarana jIvantyAdiyamakaH (59-62) · Śloka 62

| જીવન્તીં મદનં મેદાં શ્રાવણીં મધુકં બલામ્||૫૯|| શતાહ્વર્ષભકૌ કૃષ્ણાં કાકનાસાં શતાવરીમ્| સ્વગુપ્તાં ક્ષીરકાકોલીં કર્કટાખ્યાં શઠીં વચામ્||૬૦|| પિષ્ટ્વા તૈલઘૃતં ક્ષીરે સાધયેત્તચ્ચતુર્ગુણે| બૃંહણં વાતપિત્તઘ્નં બલશુક્રાગ્નિવર્ધનમ્||૬૧|| રજઃશુક્રામયહરં પુત્રીયં ચાનુવાસનમ્| |૬૨|

Adhikarana saindhavAditailam (62-66) · Śloka 66

| સૈન્ધવં મદનં કુષ્ઠં શતાહ્વા નિચુલો વચા||૬૨|| હ્રીબેરં મધુકં ભાર્ઙ્ગી દેવદારુ સકટ્ફલમ્| નાગરં પુષ્કરં મેદા ચવિકા ચિત્રકઃ શઠી||૬૩|| વિડઙ્ગાતિવિષે શ્યામા હરેણુર્નીલિની સ્થિરા| બિલ્વાજમોદચપલા દન્તી રાસ્ના ચ તૈઃ સમૈઃ||૬૪|| સાધ્યમેરણ્ડતૈલં વા તૈલં વા કફરોગનુત્| વર્ધ્મોદાવર્તગુલ્માર્શઃપ્લીહમેહાઢ્યમારુતાન્||૬૫|| આનાહમશ્મરીં ચાશુ હન્યાત્તદનુવાસનમ્| |૬૬|

Adhikarana bilvAditailam (66-67) · Śloka 67

| સાધિતં પઞ્ચમૂલેન તૈલં બિલ્વાદિનાઽથવા||૬૬|| કફઘ્નં| |૬૭|

Adhikarana kaphaghnadravyasAdhitaM tailam, phalatailam (67) · Śloka 67

કલ્પયેત્તૈલં દ્રવ્યૈર્વા કફઘાતિભિઃ| ફલૈરષ્ટગુણૈશ્ચામ્લૈઃ સિદ્ધમન્વાસનં કફે||૬૭||

Adhikarana kalpanAprakAraH (68) · Śloka 68

મૃદુબસ્તિજડીભૂતે તીક્ષ્ણોઽન્યો બસ્તિરિષ્યતે| તીક્ષ્ણૈર્વિકર્ષિતે સ્નિગ્ધો મધુરઃ શિશિરો મૃદુઃ||૬૮||

Adhikarana tIkShNatvamRudutvahetUni dravyANi (69) · Śloka 69

તીક્ષ્ણત્વં મૂત્રપીલ્વગ્નિલવણક્ષારસર્ષપૈઃ| પ્રાપ્તકાલં વિધાતવ્યં ક્ષીરાજ્યાદ્યૈસ્તુ માર્દવમ્||૬૯||

Adhikarana balAdyanurodhena bastiH kalpyaH (70) · Śloka 70

બલકાલરોગદોષપ્રકૃતીઃ પ્રવિભજ્ય યોજિતો બસ્તિઃ| સ્વૈઃ સ્વૈરૌષધવર્ગૈઃ સ્વાન્ સ્વાન્ રોગાન્નિવર્તયતિ||૭૦||

Adhikarana hetuvyAdhiviparIto bastiH kalpyaH (71) · Śloka 71

ઉષ્ણાર્તાનાં શીતાઞ્છીતાર્તાનાં તથા સુખોષ્ણાંશ્ચ| તદ્યોગ્યૌષધયુક્તાન્ બસ્તીન્ સંતર્ક્ય યુઞ્જીત||૭૧||

Adhikarana shodhanIyeShu bRuMhaNIyaniShedhaH (72) · Śloka 72

બસ્તીન્ન બૃંહણીયાન્ દદ્યાદ્વ્યાધિષુ વિશોધનીયેષુ|૭૨|

Adhikarana shodhanIyAH (72) · Śloka 72

મેદસ્વિનો વિશોધ્યા યે ચ નરાઃ કુષ્ઠમેહાર્તાઃ||૭૨||

Adhikarana kShINAdiShu shodhanIyaniShedhaH (4) · Śloka 4

ન ક્ષીણક્ષતદુર્બલમૂર્ચ્છિતકૃશશુષ્કશુદ્ધદેહાનામ્| દદ્યાદ્વિશોધનીયાન્ દોષનિબદ્ધાયુષો યે ચ||૭૩|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતા- યામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં પઞ્ચમે કલ્પસિદ્ધિસ્થાન બસ્તિકલ્પો નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૪||