4. bastikalpādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

अथ दोषहरणसामान्याद्बस्तिकल्पः प्रक्रम्यत इत्याह-

Adhikarana bastikalpAdhyAyaH (2) · Śloka 2

अथातो बस्तिकल्पं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)|२|

सं-कल्पनं-कल्पः| बस्तेः कल्पो बस्तिकल्पः, तम्| शेषं पूर्ववत्|

Adhikarana vAtaharA nirUhAHbalAdiH (1-3) · Śloka 3

बलां गुडूचीं त्रिफलां सरास्नां द्विपञ्चमूलं च पलोन्मितानि| अष्टौ फलान्यर्धतुलां च मांसा- च्छागात्पचेदप्सु चतुर्थशेषम्||१|| पूतो यवानीफलबिल्वकुष्ठ- वचाशताह्वाग़नपिप्पलीनाम्| कल्कैर्गुडक्षौद्रग़ृतैः सतैलै- र्युक्तः सुख़ोष्णो लवणान्वितश्च||२|| बस्तिः परं सर्वगदप्रमाथी स्वस्थे हितो जीवनबृंहणश्च| बस्तौ च यस्मिन् पठितो न कल्कः सर्वत्र दद्यादमुमेव तत्र||३||

सं-बलादीनि प्रत्येकं पलोन्मितानि, तथाऽष्टौ [ फलानि-] मदनफलानि प्रायेण पलं स्युः, छागमांसात् पञ्चाशत्पलानि, अप्सु चतुर्भागावशेषं पचेत्| पूतश्च क्वाथो यवन्यादिभिः कल्कैस्तथा गुडादिभिर्युक्तः सुख़ोष्णो लवणयुतश्च बस्त्यर्थं परिकल्पितत्वाद्बस्तिः सर्वगदानामपहन्ता स्वस्थे च हितः स्वास्थ्यानुवृत्तिकृत्त्वात् जीवनो बृंहणश्च| अत्र चतुर्थशेषग्रहणमनर्थकम्| यतो वक्ष्यति (क. अ. ६/१४)- "क्वाथं द्रव्यपले कुर्यात्प्रस्थार्धं पादशेषितम्|" इति| अत्रोच्यते| वक्ष्यमाणपरिभाषाप्रमाणमत्र नाश्रीयत इति प्रतिपादनाय चतुर्थशेषोपादानम्| तेन निरूहयोग्यक्वाथार्थं द्रव्याच्चतुर्गुणं जलं क्षिप्त्वा चतुर्भागावशेषं ग्राह्यमितीहावतिष्ठते| एवमन्यत्रापि निरूह उपयुज्यते| ये तु तन्त्रकाराभिप्रायमविदन्तः सरलाशमुख़ीकास्ते सामान्यपरिभाषोक्तप्रमाणं जलं क्षिप्त्वा चतुरंशशेषं ग्राह्यामिति वदन्ति, शेषं स्थितम्| तथा यवान्यादिकल्कस्य पलद्वयमात्रं ग्राह्यम्, "स्वस्थे कल्कपलद्वयम्|" (हृ. सू. अ. १९/४४) इति वचनात्| स्नेहश्चात्र क्वाथे चतुर्थांशः षष्ठांशोऽष्टमांशः क्रमेण वातपित्तकफेषु योज्यः| उक्तं च (हृ. सू. अ. १९/३९)- "ततः क्वाथाच्चतुर्थाशं स्नेहं वाते प्रकल्पयेत्| पित्ते स्वस्थे च षष्ठांशमष्टमांशं कफेऽधिके|| इति| मधुलवणे च यथा नात्यच्छता नातिलवणता च बस्तौ स्यात्तथा योजयितव्ये| उक्तं च (ह्र.सू अ . १९/४१)- मधुपट्वादिशेषं च युक्त्या एव (इति)| बस्तौ च यत्र कल्को न पठितस्तत्रामुमेव कल्कं दद्यात्| उपजातिवृत्ते इन्द्रवज्रा च|

Adhikarana dashamUlAdiH (4) · Śloka 4

द्विपञ्चमूलस्य रसोऽम्लयुक्तः सच्छागमांसस्य सपूर्वपेष्यः| त्रिस्नेहयुक्तः प्रवरो निरूहः सर्वानिलव्याधिहरः प्रदिष्टः||४||

स०-दशमूलस्य छागमांससहितस्य रसः-क्वाथः, अम्लेन काञ्जिकादिना युक्तः, पूर्वैः-यवन्यादिभिः पेष्यैः सहितः, तथा त्रिभिः स्नेहैः-सर्पिर्मज्जावसाख्यैरन्वितः, श्रेष्ठो निरूहः सर्वव्याधिहरो गदितः|

Adhikarana balApaTolyAdiH (5-6) · Śloka 6

बलापटोलीलघुपञ्चमूल- त्रायन्तिकैरण्डयवात्सुसिद्धात्| प्रस्थो रसाच्छागरसार्धयुक्तः साध्यः पुनः प्रस्थसमः स यावत्||५|| प्रियङ्गुकृष्णाघनकल्कयुक्तः सतैलसर्पिर्मधुसैन्धवश्च| स्याद्दीपनो मांसबलप्रदश्च चक्षुर्बलं चोपदधाति सद्यः||६||

स०-बलापटोल्यादे रसात् सुसिद्धात् प्रस्थः सिद्धः, तथा छागमांसरसादर्धप्रस्थेन युक्तः पुनः साध्यः यावदसौ प्रस्थप्रमाणः स्यात्| प्रियङ्ग्वादिभिः कल्कैर्युक्तस्तैलादिभिः सहितो बस्तिर्दीपनो मांसबलप्रदश्च स्यात्| चक्षुर्बलं च शीघ्रमेवोपदधाति|

Adhikarana eraNDamUlAdiH (7-10) · Śloka 10

एरण्डमूलात्त्रिपलं पलाशा त्तथा पलांशं लघुपञ्चमूलम्| रास्नाबलाछिन्नरुहाश्वगन्धा- पुनर्नवारग्वधदेवदारु||७|| फलानि चाष्टौ सलिलाढकाभ्यां विपाचयेदष्टमशेषितेऽस्मिन्| वचाशताह्वाहपुषाप्रियङ्गु- यष्टीकणावत्सकबीजमुस्तम्||८|| दद्यात्सुपिष्टं सहतार्क्ष्यशैल- मक्षप्रमाणं लवणांशयुक्तम्| समाक्षिकस्तैलयुतः समूत्रो बस्तिर्जयेल्लेखनदीपनोऽसौ||९|| जङ्घोरुपादत्रिकपृष्ठकोष्ठ- हृद्गुह्यशूलं गुरुतां विबन्धम्| गुल्माश्मवर्ध्मग्रहणीगुदोत्थां- स्तास्तांश्च रोगान् कफवातजातान्||१०||

स०-एरण्डमूलस्य त्रीणि पलानि, पलाशात्-किंशुकाच्च पलानि त्रीणि, ह्रस्वं पञ्चमूलं पालिकं, रास्नादीनि प्रत्येकं पालिकानि, अष्टौ मदनफलानि च जलाढकद्वये विपाचयेत्| अष्टांशशेषिते चास्मिन् वचादिकमक्षप्रमाणं सुपिष्टं दद्यात्| लवणकर्षचतुर्थांशयुक्तं माक्षिकतैलमूत्रान्वितोऽयं बस्तिर्लेखनो दीपनो जङ्घादिशूलादींस्तांस्तान्-बहुविधानपि, वातश्लेष्मोत्थान् रोगान् जयति| षडुपजातय इन्द्रवज्रा च|

Adhikarana pittaharA nirUhAH yaShTyAhvAdiH (11) · Śloka 11

यष्ट्याह्वरोध्राभयचन्दनैश्च शृतं पयोऽग्र्यं कमलोत्पलैश्च| सशर्कराक्षौद्रघृतं सुशीतं पित्तामयान् हन्ति सजीवनीयम्||११||

स०-यष्ट्याह्वादिभिः शृतं पयोऽग्र्यं-श्रेष्ठं, स्यात्| शर्कराक्षौद्रघृतयुक्तं सुशीतलं जीवनीयसहितं पित्तामयान् हन्ति| अभयं-उशीरम्|

Adhikarana rAsnAdiH (12-16) · Śloka 16

रास्नां वृषं लोहितिकामनन्तां बलां कनीयस्तृणपञ्चमूल्यौ| गोपाङ्गनाचन्दनपद्मकर्द्धि- यष्ट्याह्वरोध्राणि पलार्धकानि||१२|| निःक्वाथ्य तोयेन रसेन तेन शृतं पयोऽर्धाढकमम्बुहीनम्| जीवन्तिमेदर्ध्दिवरीविदारी- वीराद्विकाकोलिकसेरुकाभिः||१३|| सितोपलाजीवकपद्मरेणु- प्रपौण्डरीकोत्पलपुण्डरीकैः| रोध्रात्मगुप्तामधुयष्टिकाभि- र्नागाह्वमुञ्जातकचन्दनैश्च||१४|| पिष्टैर्घृतक्षौद्रयुतैर्निरूहं ससैन्धवं शीतलमेव दद्यात्| प्रत्यागते धन्वरसेन शालीन् क्षीरेण वाऽद्यात्परिषिक्तगात्रः||१५|| दाहातिसारप्रदरास्रपित्त- हृत्पाण्डुरोगान् विषमज्वरं च| सगुल्ममूत्रग्रहकामलादीन् सर्वामयान् पित्तकृतान्निहन्ति||१६||

स०-रास्नादीन्यर्धपलप्रमाणानि तोयेन निःक्वाथ्य तेन रसेन पयः शृतमर्धाढकमात्रं जलहीनं जीवन्त्यादिभिः सुपिष्टैर्घृतक्षौद्रयुतैर्निरूहं सैन्धवान्वितं शीतलमेव दद्यात्| तस्मिन्निरूहे प्रत्यागते-निर्गते, परिषिक्ताङ्गो धन्वमांसरसेन शालीनद्यात्| सात्म्यादिवशाद्वा क्षीरेणाद्यात्| स च दाहादीन् हन्ति| पञ्चोपजातय इन्द्रवज्रा च|

Adhikarana kaphaharA nirUhAH koshAtakAdiH (17-19) · Śloka 19

कोशातकारग्वधदेवदारु- मूर्वाश्वदंष्ट्राकुटजार्कपाठाः| पक्त्वा कुलत्थान् बृहतीं च तोये रसस्य तस्य प्रसृता दश स्युः||१७|| तान् सर्षपैलामदनैः सकुष्ठै- रक्षप्रमाणैः प्रसृतैश्च युक्तान्| क्षौद्रस्य तैलस्य फलाह्वयस्य क्षारस्य तैलस्य च सार्षपस्य||१८|| दद्यान्निरूहं कफरोगिताय मन्दाग्नये चाशनविद्विषे च| - |१९|

स०-कोशातकादीन् जले पक्त्वा तस्य रसस्य-क्वाथस्य, दश प्रसृताः स्युः| तान् सर्षपादिभिरक्षप्रमाणैर्युक्तान्, क्षौद्रादीनां प्रत्येकं प्रसृतेन युक्तान्, फलाह्वयं तैलं-यन्मदनफलकल्केनाम्लैश्च पक्वं तैलम्, तदेतत्संयोज्य कफरोगार्तादिभ्यो निरूहं दद्यात्| अत्र कोशातकादीनां द्रव्याणां परिमाणमनुक्तमपि सामान्यपरिभाषया तत्परिमाणं कल्पनीयम्| यत्परिमाणेभ्यो द्रव्येभ्यः षोडशगुणं जलं दत्त्वा चतुर्भागावशेषं यथा दश प्रसृताः सम्पद्यन्ते तत्परिमाणानि कोशातक्यादीन्यत्र परिकल्पनीयानीति बोध्यम्|

Adhikarana sukumAranirUhAH (19) · Śloka 19

- | वक्ष्ये मृदून् स्नेहकृतो निरूहान् सुख़ोचितानां प्रसृतैः पृथक् तु||१९||

स०-तुशब्दो भिन्नक्रमः| सुखोचितानां पुनः सुकुमाराणां तु निरूहान् पृथक् प्रसृतैर्वक्ष्ये-भणिष्यामि| किम्भूतान् ? मृदून्-अतीक्ष्णान्, तथा स्नेहकृतः-कृतस्नेहान्| केचित्त्वसमग्रं वृत्तं चोक्तम(क्त्वाऽ)नुष्टुभा संगृह्णते, तच्चासम्यक्, एवं हि वृत्तस्यास्य खण्डना स्यात्, तस्मादयमेव पाठः श्रेयान्| प्रसृतैश्च निष्पादितत्वादेते वक्ष्यमाणा बस्तयः प्रसृतसंज्ञाः [ ज्ञेयाः ]| उपजातीन्द्रवज्रोपजातयः|

Adhikarana kShIrAdisAdhitaH,tailAdisAdhitaH pa~jcatiktAkhyaH tailagomUtrAdisAdhitaH payasyAdisAdhitaH (20-26) · Śloka 26

अथेमान् सुकुमाराणां निरूहान् स्नेहनान् मृदून्| कर्मणा विप्लुतानां च वक्ष्यामि प्रसृतैः पृथक्||२०|| क्षीराद् द्वौ प्रसृतौ कार्यौ मधुतैलघृतात्त्रयः| खजेन मथितो बस्तिर्वातघ्नो बलवर्णकृत्||२१|| एकैकः प्रसृतस्तैलप्रसन्नाक्षौद्रसर्पिषाम्| बिल्वादिमूलक्वाथाद्द्वौ कौलत्थाद्द्वौ स वातजित्||२२|| पटोलनिम्बभूतीकरास्नासप्तच्छदाम्भसः| प्रसृतः पृथगाज्याच्च बस्तिः सर्षपकल्कवान्||२३|| स पञ्चतिक्तोऽभिष्यन्दकृमिकुष्ठप्रमेहहा| चत्वारस्तैलगोमूत्रदधिमण्डाम्लकाञ्जिकात्||२४|| प्रसृताः सर्षपैः पिष्टैर्विट्सङ्गानाहभेदनः| पयस्येक्षुस्थिरारास्नाविदारीक्षौद्रसर्पिषाम्||२५|| एकैकः प्रसृतो बस्तिः कृष्णाकल्को वृषत्वकृत्| |२६|

स०-अथ-अनन्तरम्, इमान्निरूहान् स्नेहनसमर्थान् मृदून्-अतीक्ष्णान्, सुकुमाराणां नराणां कर्मणा-वमनादिना, विप्लुतानां-भ्रष्टानां, प्रसृतैः पृथगुपलक्षितान् वक्ष्यामि| क्षीराद् द्वौ प्रसृतौ-चत्वारि पलानि, मधुतैलघृतात् त्रयः प्रसृताः-षट् पलानि, खजेन-दर्व्याकारेण, मथितो बस्तिर्वातं हन्ति बलं वर्णं च करोति| अत्र च कल्काभावात् बलाद्ये बस्तौ यः कल्कः (श्लो. २) , स एव कल्प्यः| तैलादीनां प्रत्येकं प्रसृत एकः| बिल्वादिपञ्चमूलक्वाथात् द्वौ प्रसृतौ| कौलत्थात् क्वाथात् द्वौ प्रसृतौ| स बस्तिर्वातजित्| पटोलादिनां पञ्चानां क्वाथात् पृथक् प्रसृतो, घृताच्च प्रसृतो, बस्तिः स सर्षपकल्कः स पञ्चतिक्त आभिष्यन्दादिहा| तैलादिभ्यश्चतुर्भ्यश्चत्वारः प्रसृताः-आष्टौ पलानि, पिष्टैः सर्षपैः सह बस्तिर्विट्सङ्गादिजित्| पयस्यादिक्वाथानां पञ्चानां प्रसृताः पञ्च, माक्षिकघृतयोर्द्वौ प्रसृतौ, इति सप्त प्रसृताः| पिप्पलीकल्कवान् बस्तिर्वृषत्वकृत्-शुक्रकरः|

Adhikarana siddhabastayaH (26-27) · Śloka 27

| सिद्धबस्तीनतो वक्ष्ये सर्वदा यान् प्रयोजयेत्||२६|| निर्व्यापदो बहुफलान् बलपुष्टिकरान् सुखान्| |२७|

स०-अतः-प्रसृतेभ्यो निरूहेभ्योऽनन्तरं, निर्व्यापत्त्वादि गुणतः संज्ञया सिद्धबस्तीनतिप्रसिद्धान् वक्ष्ये-भणिष्यामि| यान् सर्वदा प्रयोजयेत्| तथा निर्व्यापदो बहुफलान् बलादिप्रदांश्च सुखांश्च| सुश्रुते चोक्तम् (चि. अ. ३८/११६)- "यस्मिन् बस्तौ यथा युक्ते ध्रुवा सिद्धिः प्रकीर्तिता| सिद्धबस्तिरिति ख्यातो मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः||" इति|

Adhikarana mAdhutailikaH (27-29) · Śloka 29

| मधुतैले समे कर्षः सैन्धवाद्द्विपिचुर्मिसिः||२७|| एरण्डमूलक्वाथेन निरूहो माधुतैलिकः| रसायनं प्रमेहार्शःकृमिगुल्मान्त्रवृद्धिनुत्||२८|| सयष्टिमधुकश्चैष चक्षुष्यो रक्तपित्तजित्| |२९|

स०-मधुतैले समे-तुल्ये, सैन्धवस्य कर्षो, मिसिः द्विपिचुः-द्विकर्षप्रमाणः, एरण्डमूलक्वाथेन सह माधुतैलिकोऽयं निरुहो रसायनं स्यात् प्रमेहादिजित्| "यस्मान्मधु च तैलं च प्राधान्येनात्र वर्तते| माधुतैलिक इत्येषविज्ञेयो बस्तिचिन्तकैः||" इति सुश्रुतः (चि. अ. ३८/११४)| सं-मधुयष्टियुक्तश्चैष बस्तिश्चक्षुष्यो रक्तपित्तजित्|

Adhikarana yApano bastiH (29-30) · Śloka 30

| यापनो घनकल्केन मधुतैलरसाज्यवान्||२९|| पायुजानूरुवृषणबस्तिमेहनशूलजित्| |३०|

स०-यापनाख्यो बस्तिर्मुस्ताकल्केन सह मधुतैलमांसरसाज्ययुतः पाय्वादिशूलजित्| यापनः-प्राणधारणात्|

Adhikarana dvitIyo yApanabastiH (30-31) · Śloka 31

| प्रसृतांशैर्घृतक्षौद्रवसातैलैः प्रकल्पयेत्||३०|| यापनं सैन्धवार्धाक्षहपुषार्धपलान्वितम्| |३१|

स०-यापनं निरूहं घृतादिभिः प्रसृतप्रमाणैः सैन्धवार्धकर्षेण हपुषार्धपलयुतं कल्पयेत्|

Adhikarana yuktaratho bastiH (31-32) · Śloka 32

| एरण्डमूलनिःक्वाथो मधुतैलं ससैन्धवम्||३१|| एष युक्तरथो बस्तिः सवचापिप्पलीफलः| |३२|

स०-एरण्डमूलनिःक्वाथो मधुतैलसैन्धवान्वित इत्येष वचापिप्पलीमदनफलान्वितो युक्तरथोऽन्वर्थनामा बस्तिः| सुश्रुते चोक्तम् (चि. अ. ३८/११५)- "रथेष्वपि हि युक्तेषु हस्त्यश्वेष्वपि योजयेत्| यस्मान्न प्रतिषिद्धोऽयमतो युक्तरथः स्मृतः||" इति|

Adhikarana doShaharo bastiH (32-33) · Śloka 33

| स क्वाथो मधुषड्ग्रन्थाशताह्वाहिङ्गुसैन्धवम्||३२|| सुरदारु च रास्ना च बस्तिर्दोषहरः शिवः| |३३|

स०-स पूर्वोक्त एरण्डमूलक्वाथो मध्वादिभिः सह एष बस्तिर्दोषहृच्छिवश्च|

Adhikarana siddhabastiH (33-34) · Śloka 34

| पञ्चमूलस्य निःक्वाथस्तैलं मागधिका मधु||३३|| ससैन्धवः समधुकः सिद्धबस्तिरिति स्मृतः| |३४|

स०-पञ्चमूलक्वाथस्तिलतैलादिकः सैन्धवमधुकसहितः सिद्धवस्तिसंज्ञो मुनिभिः स्मृतः|

Adhikarana gomUtrabastiH (34-36) · Śloka 36

| द्विपञ्चमूलत्रिफलाफलबिल्वानि पाचयेत्||३४|| गोमूत्रे, तेन पिष्टैश्च पाठावत्सकतोयदैः| सफलैः क्षौद्रतैलाभ्यां क्षारेण लवणेन च||३५|| युक्तो बस्तिः कफव्याधिपाण्डुरोगविषूचिषु| शुक्रानिलविबन्धेषु बस्त्याटोपे च पूजितः||३६||

स०-द्विपञ्चमूलादीनि गोमूत्रेण पाचयेत्| तेन-क्वथितेन गोमूत्रेण, पिष्टैश्च पाठादिभिर्युक्तः कफामयादिहृत्|

Adhikarana yApanarAT bastiH (37-43) · Śloka 43

मुस्तापाठामृतैरण्डबलारास्नापुनर्नवाः| मञ्जिष्ठारग्वधोशीरत्रायमाणाक्षरोहिणीः||३७|| कनीयः पञ्चमूलं च पालिकं, मदनाष्टकम्| जलाढके पचेत्तच्च पादशेषं परिस्रुतम्||३८|| क्षीरद्विप्रस्थसंयुक्तं क्षीरशेषं पुनः पचेत्| सपादजाङ्गलरसः ससर्पिर्मधुसैन्धवः||३९|| पिष्टैर्यष्टिमिसिश्यामाकलिङ्गकरसाञ्जनैः| बस्तिः सुखोष्णो मांसाग्निबलशुक्रविवर्द्धनः||४०|| वातासृङ्मोहमेहार्शोगुल्मविण्मूत्रसङ्ग्रहान्| विषमज्वरवीसर्पवर्ध्माध्मानप्रवाहिकाः||४१|| वङ्क्षणोरुकटीकुक्षिमन्याश्रोत्रशिरोरुजः| हन्यादसृग्दरोन्मादशोफकासाश्मकुण्डलान्||४२|| चक्षुष्यः पुत्रदो राजा यापनानां रसायनम्| |४३|

स०-मुस्तादीनि कनीयःपञ्चमूलपर्यन्तानि पृथक् पालिकानि, मदनफलान्यष्टौ, जलाढके पचेत्| तच्च पादशेषं परिस्रुतं क्षीरशेषं पुनः पचेदिति| तावत्कषायेण सह पक्तव्यं यावत्क्षीरप्रस्थद्वयं स्यादित्यर्थः| बस्तिः सर्पिर्मधुसैन्धवयुतः पिष्टैर्यष्ट्यादिभिः सहितः सुखोष्णो मांसादिवर्द्धनो वातरक्तादीन् हन्यात्| चक्षुष्यादिगुणश्च| किम्भूतः ? सपादजाङ्गलरसः,- तत्र चतुर्विंशतिपलिको निरुहः, तस्य पादेन षट्पलानि जाङ्गलरसस्य स्युरित्यर्थः|

Adhikarana ativRuShyo bastiH (43-44) · Śloka 44

| मृगाणां लघुवद्रा(ड्रा)णां दशमूलस्य चाम्भसा||४३|| हपुषामिसिगाङ्गेयीकल्कैर्वातहरः परम्| निरुहोऽत्यर्थवृष्यश्च महास्नेहसमन्वितः||४४||

स०-ह्रस्वानां बृहतामुभयरूपाणां मृगाणां मांसानां तथा दशमूलस्य च क्वाथेन सह हपुषदिकल्को बस्तिः सुष्ठु वातहरो महास्नेहयुतो वृष्यश्च स्यात्|

Adhikarana mAyUro bastiH (45-47) · Śloka 47

मयूरं पक्षपित्तान्त्रपादविट्तुण्डवर्जितम्| लग़ुना पञ्चमूलेन पालिकेन समन्वितम्||४५|| पक्त्वा क्षीरजले क्षीरशेषं सग़ृतमाक्षिकम्| तद्विदारीकणायष्टिशताह्वाफलकल्कवत्||४६|| बस्तिरीषत्पटुयुतः परमं बलशुक्रकृत्| |४७|

स०-मयूरं पक्षादिवर्जितं दशपलमात्रं ह्रस्वेन पञ्चमूलेन पलमितेन युतं क्षीरजले पक्त्वा क्षीरस्यार्धाढको जलस्यार्धढक इत्येवं कृत्वा तावत्क्वाथयेत् यावत्क्षीरावशेषं स्यात्| क्षीरं च तच्छेषं च क्षीरशेषम्| घृतमाक्षिकसहितं विदार्यादिकल्कान्वितमीषल्लवणयुक्तो बस्तिः परमं [बल]शुक्रकृत्|

Adhikarana mayUravidhirviShkirAdiShu (47-48) · Śloka 48

| कल्पनेयं पृथक् कार्या तित्तिरिप्रभृतिष्वपि||४७|| विष्किरेषु समस्तेषु प्रतुदप्रसहेषु च| जलचारिषु तद्वच्च मत्स्येषु क्षीरवर्जिता||४८||

स०-इयं च कल्पना तित्तिर्यादिष्वपि विष्किरेष्वशेषेषु प्रतुदेषु प्रसहेषु च पृथक्कार्या| तथैव जलचारिष्वपीयं कल्पना कार्या| मत्स्येषु तु क्षीरवर्जिता कल्पनेयं कार्या, मत्स्यानां क्षीरेण सह विरुद्धत्वात्|

Adhikarana godhAdibastiH (49-52) · Śloka 52

गोधानकुलमार्जारशल्यकोन्दुरजं पलम्| पृथक् दशपलं क्षीरे पञ्चमूलं च साधयेत्||४९|| तत्पयः फलवैदेहीकल्कद्विलवणान्वितम्| ससितातैलमध्वाज्यो बस्तिर्योज्यो रसायनम्||५०|| व्यायाममथितोरस्कक्षीणेन्द्रियबलौजसाम्| विबद्धशुक्रविण्मूत्रखुडवातविकारिणाम्||५१|| गजवाजिरथक्षोभभग्नजर्जरितात्मनाम्| पुनर्नवत्वं कुरुते वाजीकरणमुत्तमम्||५२||

स०-गोधादीनां मांसं पृथक्-प्रत्येकं, दशपलप्रमाणं क्षीरे पञ्चमूलं च साधयेत्| एतत्क्षीरं मदनफलकणाकल्कसैन्धवसौवर्चलान्वितं बस्तिः शर्करातैलमधुघृतसहितो योज्यो रसायनं स्यात्| व्यायाममथितोरस्कादीनां पुनर्नवत्वं कुरुते वाजीकरणेषु मुख्यश्च|

Adhikarana vRuShyabastInAM Bojane visheShaH (53) · Śloka 53

सिद्धेन पयसा भोज्यमात्मगुप्तोच्चटेक्षुरैः| |५३|

स०-आत्मगुप्तादिभिः सिद्धेन पयसा सह भोज्यम्| उच्चटा-गुञ्जा|

Adhikarana siddhAH snehAH (53) · Śloka 53

स्नेहांश्चायन्त्रणान् सिद्धान् सिद्धद्रव्यैः प्रकल्पयेत्| ||५३||

स०-स्नेहांश्च-स्नेहबस्तीन्, अयन्त्रणान्-निष्परिहारान्, सिद्धान्-बहुशो दृष्टप्रत्ययान्, सिद्धद्रव्यैः-निरपायैः, प्रकल्पयेत्|

Adhikarana saparIhArAH snehabastayaH (54) · Śloka 54

दोषघ्नाः सपरीहारा वक्ष्यन्ते स्नेहबस्तयः| |५४|

स०-अधुना दोषघ्नाः सपरीहाराः स्नेहबस्तयो वक्ष्यन्ते| तानेवाह-

Adhikarana dashamUlAditailam (54-57) · Śloka 57

| दशमूलं बलां रास्नामश्वगन्धां पुनर्नवाम्||५४|| गुडुच्यैरण्डबूतीकभार्गीवृषकरोहिषम्| शतावरीं सहचरं काकनासां पलांशकम्||५५|| यवमाषातसीकोलकुलत्थान् प्रसृतोन्मितान्| वहे विपाच्य तोयस्य द्रोणशेषेण तेन च||५६|| पचेत्तैलाढकं पेष्यैर्जीवनीयैः पलोन्मितैः| अनुवासनमित्येतत्सर्ववातविकारनुत्||५७||

स०-दशमूलादिकं पलप्रमाणम्| काकनासा-काकजङ्घा| यवादीनि प्रसृतप्रमाणानि, जलस्य वहे-द्रोणचतुष्टये, विपाच्य, तेन च द्रोणशेषेण तैलाढकं पलांशकैः जीवनीयैः पेष्यैः सह पचेत्| एतदनुवासनमखिलपवनामयजित्|

Adhikarana AnUpavasA (58) · Śloka 58

आनूपानां वसा तद्वज्जीवनीयोपसाधिता| |५८|

स०-आनूपप्राणिनां वसा जीवनीयद्रव्यसाधिता तद्वत्पूर्वगुणा|

Adhikarana shatAhvAditailam (58) · Śloka 58

| शताह्वाचिरिबिल्वाम्लैस्तैलं सिद्धं समीरणे||५८||

स०-शताह्वादिभिस्तैलं पक्वं पवने योज्यम्|

Adhikarana saindhavadhRutam (59) · Śloka 59

सैन्धवेनाग्निवर्णेन तप्तं चानिलजिद् घृतम्| |५९|

स०-अग्निवर्णेन सैन्धवेन तप्तं च घृतं समीरणजिद्भवति|

Adhikarana jIvantyAdiyamakaH (59-62) · Śloka 62

| जीवन्तीं मदनं मेदां श्रावणीं मधुकं बलाम्||५९|| शताह्वर्षभकौ कृष्णां काकनासां शतावरीम्| स्वगुप्तां क्षीरकाकोलीं कर्कटाख्यां शठीं वचाम्||६०|| पिष्ट्वा तैलघृतं क्षीरे साधयेत्तच्चतुर्गुणे| बृंहणं वातपित्तघ्नं बलशुक्राग्निवर्धनम्||६१|| रजःशुक्रामयहरं पुत्रीयं चानुवासनम्| |६२|

स०-जीवन्त्यादीन् कल्कीकृत्य तैलघृतं-यमकं, क्षीरे चतुर्गुणे साधयेत्| एतदनुवासनं बृंहणं वातपित्तघ्नं बलादिवर्धनं रजःशुक्ररोगहरं पुत्रीयं च| पुत्रीयमिति हितार्थे "पुत्राच्छ च " इति छः|

Adhikarana saindhavAditailam (62-66) · Śloka 66

| सैन्धवं मदनं कुष्ठं शताह्वा निचुलो वचा||६२|| ह्रीबेरं मधुकं भार्ङ्गी देवदारु सकट्फलम्| नागरं पुष्करं मेदा चविका चित्रकः शठी||६३|| विडङ्गातिविषे श्यामा हरेणुर्नीलिनी स्थिरा| बिल्वाजमोदचपला दन्ती रास्ना च तैः समैः||६४|| साध्यमेरण्डतैलं वा तैलं वा कफरोगनुत्| वर्ध्मोदावर्तगुल्मार्शःप्लीहमेहाढ्यमारुतान्||६५|| आनाहमश्मरीं चाशु हन्यात्तदनुवासनम्| |६६|

स०-सैन्धवादिभिः समांशैः सामान्यपरिभाषया एरण्डतैलं तिलतैलं वा साध्यम्| द्विर्वाग्रहणात् एरण्डतैलस्यार्धं तिलतैलस्यार्धमित्यपि कल्पनीयमित्याहुः| एतदनुवासनं कफरोगजित् शीघ्रं वर्ध्मादीन् हन्यात्|

Adhikarana bilvAditailam (66-67) · Śloka 67

| साधितं पञ्चमूलेन तैलं बिल्वादिनाऽथवा||६६|| कफघ्नं| |६७|

स०-पञ्चमूलेन बिल्वादिना वा साधितं तैलं कफघ्नं कल्पयेत्|

Adhikarana kaphaghnadravyasAdhitaM tailam, phalatailam (67) · Śloka 67

कल्पयेत्तैलं द्रव्यैर्वा कफघातिभिः| फलैरष्टगुणैश्चाम्लैः सिद्धमन्वासनं कफे||६७||

स०-अथवा कफघ्नैर्द्रव्यैः फलैरष्टगुणैश्चाम्लैः सिद्धमनुवासनं कफे शस्तम्|

Adhikarana kalpanAprakAraH (68) · Śloka 68

मृदुबस्तिजडीभूते तीक्ष्णोऽन्यो बस्तिरिष्यते| तीक्ष्णैर्विकर्षिते स्निग्धो मधुरः शिशिरो मृदुः||६८||

स०-मृदुश्चासौ बस्तिश्च मृदुबस्तिः, मधुरस्निग्धशीतलात्मकत्वान्मृदुः, मृदुबस्तिश्चासौ जडीभूतश्च मृदुबस्तिजडीभूतः,-कोष्ठाद्बहिरनिःसरणात् कोष्ठ एवावस्थितिं कृत्वा स्थितः, तस्मिंस्तथाभूतेऽन्यो बस्तिस्तीक्ष्णः शस्यते| तीक्ष्णैः-गोमूत्रादिनिष्पादितैर्बस्तिभिः, विकर्षिते कोष्ठे सति स्निग्धादिगुणो बस्तिरिष्यते|

Adhikarana tIkShNatvamRudutvahetUni dravyANi (69) · Śloka 69

तीक्ष्णत्वं मूत्रपील्वग्निलवणक्षारसर्षपैः| प्राप्तकालं विधातव्यं क्षीराज्याद्यैस्तु मार्दवम्||६९||

स०-तीक्ष्णत्वं बस्तेर्मूत्रपील्वग्निलवणक्षारसर्षपैः प्राप्तकालं- योग्येऽवसरे, विधातव्यम्| क्षीरघृताद्यैश्च बस्तेर्मार्दवं प्राप्तकालं कर्तव्यम्|

Adhikarana balAdyanurodhena bastiH kalpyaH (70) · Śloka 70

बलकालरोगदोषप्रकृतीः प्रविभज्य योजितो बस्तिः| स्वैः स्वैरौषधवर्गैः स्वान् स्वान् रोगान्निवर्तयति||७०||

स०-बलादीन् प्रविभज्य स्वैः स्वैरौषधवर्गैः-यथायथं योग्यैः, सिद्धो बस्तिर्योजितः स्वान् स्वानामयानुपशमयति|

Adhikarana hetuvyAdhiviparIto bastiH kalpyaH (71) · Śloka 71

उष्णार्तानां शीताञ्छीतार्तानां तथा सुखोष्णांश्च| तद्योग्यौषधयुक्तान् बस्तीन् संतर्क्य युञ्जीत||७१||

स०-उष्णार्तानां नृणां शीतान् बस्तीन् शीतार्तानां- सुखोष्णान् बस्तीन् दद्यात्|

Adhikarana shodhanIyeShu bRuMhaNIyaniShedhaH (72) · Śloka 72

बस्तीन्न बृंहणीयान् दद्याद्व्याधिषु विशोधनीयेषु|७२|

आ रं- शोधनीयेषु बृंहणीयनिषेधमाह-बस्तीनिति|

Adhikarana shodhanIyAH (72) · Śloka 72

मेदस्विनो विशोध्या ये च नराः कुष्ठमेहार्ताः||७२||

व्

Adhikarana kShINAdiShu shodhanIyaniShedhaH (4) · Śloka 4

न क्षीणक्षतदुर्बलमूर्च्छितकृशशुष्कशुद्धदेहानाम्| दद्याद्विशोधनीयान् दोषनिबद्धायुषो ये च||७३|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता- यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां पञ्चमे कल्पसिद्धिस्थान बस्तिकल्पो नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||

सं-यस्मादेते दोषैर्निबद्धजीविताः, तस्मादेतेषां दोषनिर्हरणात् प्राणसंशयः स्यादित्याह, जीवितरक्षार्थमेते न विशोध्या इति| आर्याश्चतस्रः| इति श्रीमृगाङ्कदत्तपुत्रश्रीमदरुणदत्तविरचितायामष्टाङ्गहृदय- टीकायां सर्वाङ्गसुन्दराख्यायां पञ्चमे कल्पसिद्धस्थाने बस्तिकल्पो नाम चतुर्थोऽध्यायः समाप्तः|| ४||