4. bastikalpādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

അഥ ദോഷഹരണസാമാന്യാദ്ബസ്തികല്പഃ പ്രക്രമ്യത ഇത്യാഹ-

Adhikarana bastikalpAdhyAyaH (2) · Śloka 2

അഥാതോ ബസ്തികല്പം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ)|൨|

സം-കല്പനം-കല്പഃ| ബസ്തേഃ കല്പോ ബസ്തികല്പഃ, തമ്| ശേഷം പൂര്വവത്|

Adhikarana vAtaharA nirUhAHbalAdiH (1-3) · Śloka 3

ബലാം ഗുഡൂചീം ത്രിഫലാം സരാസ്നാം ദ്വിപഞ്ചമൂലം ച പലോന്മിതാനി| അഷ്ടൌ ഫലാന്യര്ധതുലാം ച മാംസാ- ച്ഛാഗാത്പചേദപ്സു ചതുര്ഥശേഷമ്||൧|| പൂതോ യവാനീഫലബില്വകുഷ്ഠ- വചാശതാഹ്വാഘനപിപ്പലീനാമ്| കല്കൈര്ഗുഡക്ഷൌദ്രഘൃതൈഃ സതൈലൈ- ര്യുക്തഃ സുഖോഷ്ണോ ലവണാന്വിതശ്ച||൨|| ബസ്തിഃ പരം സര്വഗദപ്രമാഥീ സ്വസ്ഥേ ഹിതോ ജീവനബൃംഹണശ്ച| ബസ്തൌ ച യസ്മിന് പഠിതോ ന കല്കഃ സര്വത്ര ദദ്യാദമുമേവ തത്ര||൩||

സം-ബലാദീനി പ്രത്യേകം പലോന്മിതാനി, തഥാऽഷ്ടൌ [ ഫലാനി-] മദനഫലാനി പ്രായേണ പലം സ്യുഃ, ഛാഗമാംസാത് പഞ്ചാശത്പലാനി, അപ്സു ചതുര്ഭാഗാവശേഷം പചേത്| പൂതശ്ച ക്വാഥോ യവന്യാദിഭിഃ കല്കൈസ്തഥാ ഗുഡാദിഭിര്യുക്തഃ സുഖോഷ്ണോ ലവണയുതശ്ച ബസ്ത്യര്ഥം പരികല്പിതത്വാദ്ബസ്തിഃ സര്വഗദാനാമപഹന്താ സ്വസ്ഥേ ച ഹിതഃ സ്വാസ്ഥ്യാനുവൃത്തികൃത്ത്വാത് ജീവനോ ബൃംഹണശ്ച| അത്ര ചതുര്ഥശേഷഗ്രഹണമനര്ഥകമ്| യതോ വക്ഷ്യതി (ക. അ. ൬/൧൪)- "ക്വാഥം ദ്രവ്യപലേ കുര്യാത്പ്രസ്ഥാര്ധം പാദശേഷിതമ്|" ഇതി| അത്രോച്യതേ| വക്ഷ്യമാണപരിഭാഷാപ്രമാണമത്ര നാശ്രീയത ഇതി പ്രതിപാദനായ ചതുര്ഥശേഷോപാദാനമ്| തേന നിരൂഹയോഗ്യക്വാഥാര്ഥം ദ്രവ്യാച്ചതുര്ഗുണം ജലം ക്ഷിപ്ത്വാ ചതുര്ഭാഗാവശേഷം ഗ്രാഹ്യമിതീഹാവതിഷ്ഠതേ| ഏവമന്യത്രാപി നിരൂഹ ഉപയുജ്യതേ| യേ തു തന്ത്രകാരാഭിപ്രായമവിദന്തഃ സരലാശമുഖീകാസ്തേ സാമാന്യപരിഭാഷോക്തപ്രമാണം ജലം ക്ഷിപ്ത്വാ ചതുരംശശേഷം ഗ്രാഹ്യാമിതി വദന്തി, ശേഷം സ്ഥിതമ്| തഥാ യവാന്യാദികല്കസ്യ പലദ്വയമാത്രം ഗ്രാഹ്യമ്, "സ്വസ്ഥേ കല്കപലദ്വയമ്|" (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൯/൪൪) ഇതി വചനാത്| സ്നേഹശ്ചാത്ര ക്വാഥേ ചതുര്ഥാംശഃ ഷഷ്ഠാംശോऽഷ്ടമാംശഃ ക്രമേണ വാതപിത്തകഫേഷു യോജ്യഃ| ഉക്തം ച (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൯/൩൯)- "തതഃ ക്വാഥാച്ചതുര്ഥാശം സ്നേഹം വാതേ പ്രകല്പയേത്| പിത്തേ സ്വസ്ഥേ ച ഷഷ്ഠാംശമഷ്ടമാംശം കഫേऽധികേ|| ഇതി| മധുലവണേ ച യഥാ നാത്യച്ഛതാ നാതിലവണതാ ച ബസ്തൌ സ്യാത്തഥാ യോജയിതവ്യേ| ഉക്തം ച (ഹ്ര.സൂ അ . ൧൯/൪൧)- മധുപട്വാദിശേഷം ച യുക്ത്യാ ഏവ (ഇതി)| ബസ്തൌ ച യത്ര കല്കോ ന പഠിതസ്തത്രാമുമേവ കല്കം ദദ്യാത്| ഉപജാതിവൃത്തേ ഇന്ദ്രവജ്രാ ച|

Adhikarana dashamUlAdiH (4) · Śloka 4

ദ്വിപഞ്ചമൂലസ്യ രസോऽമ്ലയുക്തഃ സച്ഛാഗമാംസസ്യ സപൂര്വപേഷ്യഃ| ത്രിസ്നേഹയുക്തഃ പ്രവരോ നിരൂഹഃ സര്വാനിലവ്യാധിഹരഃ പ്രദിഷ്ടഃ||൪||

സ൦-ദശമൂലസ്യ ഛാഗമാംസസഹിതസ്യ രസഃ-ക്വാഥഃ, അമ്ലേന കാഞ്ജികാദിനാ യുക്തഃ, പൂര്വൈഃ-യവന്യാദിഭിഃ പേഷ്യൈഃ സഹിതഃ, തഥാ ത്രിഭിഃ സ്നേഹൈഃ-സര്പിര്മജ്ജാവസാഖ്യൈരന്വിതഃ, ശ്രേഷ്ഠോ നിരൂഹഃ സര്വവ്യാധിഹരോ ഗദിതഃ|

Adhikarana balApaTolyAdiH (5-6) · Śloka 6

ബലാപടോലീലഘുപഞ്ചമൂല- ത്രായന്തികൈരണ്ഡയവാത്സുസിദ്ധാത്| പ്രസ്ഥോ രസാച്ഛാഗരസാര്ധയുക്തഃ സാധ്യഃ പുനഃ പ്രസ്ഥസമഃ സ യാവത്||൫|| പ്രിയങ്ഗുകൃഷ്ണാഘനകല്കയുക്തഃ സതൈലസര്പിര്മധുസൈന്ധവശ്ച| സ്യാദ്ദീപനോ മാംസബലപ്രദശ്ച ചക്ഷുര്ബലം ചോപദധാതി സദ്യഃ||൬||

സ൦-ബലാപടോല്യാദേ രസാത് സുസിദ്ധാത് പ്രസ്ഥഃ സിദ്ധഃ, തഥാ ഛാഗമാംസരസാദര്ധപ്രസ്ഥേന യുക്തഃ പുനഃ സാധ്യഃ യാവദസൌ പ്രസ്ഥപ്രമാണഃ സ്യാത്| പ്രിയങ്ഗ്വാദിഭിഃ കല്കൈര്യുക്തസ്തൈലാദിഭിഃ സഹിതോ ബസ്തിര്ദീപനോ മാംസബലപ്രദശ്ച സ്യാത്| ചക്ഷുര്ബലം ച ശീഘ്രമേവോപദധാതി|

Adhikarana eraNDamUlAdiH (7-10) · Śloka 10

ഏരണ്ഡമൂലാത്ത്രിപലം പലാശാ ത്തഥാ പലാംശം ലഘുപഞ്ചമൂലമ്| രാസ്നാബലാഛിന്നരുഹാശ്വഗന്ധാ- പുനര്നവാരഗ്വധദേവദാരു||൭|| ഫലാനി ചാഷ്ടൌ സലിലാഢകാഭ്യാം വിപാചയേദഷ്ടമശേഷിതേऽസ്മിന്| വചാശതാഹ്വാഹപുഷാപ്രിയങ്ഗു- യഷ്ടീകണാവത്സകബീജമുസ്തമ്||൮|| ദദ്യാത്സുപിഷ്ടം സഹതാര്ക്ഷ്യശൈല- മക്ഷപ്രമാണം ലവണാംശയുക്തമ്| സമാക്ഷികസ്തൈലയുതഃ സമൂത്രോ ബസ്തിര്ജയേല്ലേഖനദീപനോऽസൌ||൯|| ജങ്ഘോരുപാദത്രികപൃഷ്ഠകോഷ്ഠ- ഹൃദ്ഗുഹ്യശൂലം ഗുരുതാം വിബന്ധമ്| ഗുല്മാശ്മവര്ധ്മഗ്രഹണീഗുദോത്ഥാം- സ്താസ്താംശ്ച രോഗാന് കഫവാതജാതാന്||൧൦||

സ൦-ഏരണ്ഡമൂലസ്യ ത്രീണി പലാനി, പലാശാത്-കിംശുകാച്ച പലാനി ത്രീണി, ഹ്രസ്വം പഞ്ചമൂലം പാലികം, രാസ്നാദീനി പ്രത്യേകം പാലികാനി, അഷ്ടൌ മദനഫലാനി ച ജലാഢകദ്വയേ വിപാചയേത്| അഷ്ടാംശശേഷിതേ ചാസ്മിന് വചാദികമക്ഷപ്രമാണം സുപിഷ്ടം ദദ്യാത്| ലവണകര്ഷചതുര്ഥാംശയുക്തം മാക്ഷികതൈലമൂത്രാന്വിതോऽയം ബസ്തിര്ലേഖനോ ദീപനോ ജങ്ഘാദിശൂലാദീംസ്താംസ്താന്-ബഹുവിധാനപി, വാതശ്ലേഷ്മോത്ഥാന് രോഗാന് ജയതി| ഷഡുപജാതയ ഇന്ദ്രവജ്രാ ച|

Adhikarana pittaharA nirUhAH yaShTyAhvAdiH (11) · Śloka 11

യഷ്ട്യാഹ്വരോധ്രാഭയചന്ദനൈശ്ച ശൃതം പയോऽഗ്ര്യം കമലോത്പലൈശ്ച| സശര്കരാക്ഷൌദ്രഘൃതം സുശീതം പിത്താമയാന് ഹന്തി സജീവനീയമ്||൧൧||

സ൦-യഷ്ട്യാഹ്വാദിഭിഃ ശൃതം പയോऽഗ്ര്യം-ശ്രേഷ്ഠം, സ്യാത്| ശര്കരാക്ഷൌദ്രഘൃതയുക്തം സുശീതലം ജീവനീയസഹിതം പിത്താമയാന് ഹന്തി| അഭയം-ഉശീരമ്|

Adhikarana rAsnAdiH (12-16) · Śloka 16

രാസ്നാം വൃഷം ലോഹിതികാമനന്താം ബലാം കനീയസ്തൃണപഞ്ചമൂല്യൌ| ഗോപാങ്ഗനാചന്ദനപദ്മകര്ദ്ധി- യഷ്ട്യാഹ്വരോധ്രാണി പലാര്ധകാനി||൧൨|| നിഃക്വാഥ്യ തോയേന രസേന തേന ശൃതം പയോऽര്ധാഢകമമ്ബുഹീനമ്| ജീവന്തിമേദര്ധ്ദിവരീവിദാരീ- വീരാദ്വികാകോലികസേരുകാഭിഃ||൧൩|| സിതോപലാജീവകപദ്മരേണു- പ്രപൌണ്ഡരീകോത്പലപുണ്ഡരീകൈഃ| രോധ്രാത്മഗുപ്താമധുയഷ്ടികാഭി- ര്നാഗാഹ്വമുഞ്ജാതകചന്ദനൈശ്ച||൧൪|| പിഷ്ടൈര്ഘൃതക്ഷൌദ്രയുതൈര്നിരൂഹം സസൈന്ധവം ശീതലമേവ ദദ്യാത്| പ്രത്യാഗതേ ധന്വരസേന ശാലീന് ക്ഷീരേണ വാऽദ്യാത്പരിഷിക്തഗാത്രഃ||൧൫|| ദാഹാതിസാരപ്രദരാസ്രപിത്ത- ഹൃത്പാണ്ഡുരോഗാന് വിഷമജ്വരം ച| സഗുല്മമൂത്രഗ്രഹകാമലാദീന് സര്വാമയാന് പിത്തകൃതാന്നിഹന്തി||൧൬||

സ൦-രാസ്നാദീന്യര്ധപലപ്രമാണാനി തോയേന നിഃക്വാഥ്യ തേന രസേന പയഃ ശൃതമര്ധാഢകമാത്രം ജലഹീനം ജീവന്ത്യാദിഭിഃ സുപിഷ്ടൈര്ഘൃതക്ഷൌദ്രയുതൈര്നിരൂഹം സൈന്ധവാന്വിതം ശീതലമേവ ദദ്യാത്| തസ്മിന്നിരൂഹേ പ്രത്യാഗതേ-നിര്ഗതേ, പരിഷിക്താങ്ഗോ ധന്വമാംസരസേന ശാലീനദ്യാത്| സാത്മ്യാദിവശാദ്വാ ക്ഷീരേണാദ്യാത്| സ ച ദാഹാദീന് ഹന്തി| പഞ്ചോപജാതയ ഇന്ദ്രവജ്രാ ച|

Adhikarana kaphaharA nirUhAH koshAtakAdiH (17-19) · Śloka 19

കോശാതകാരഗ്വധദേവദാരു- മൂര്വാശ്വദംഷ്ട്രാകുടജാര്കപാഠാഃ| പക്ത്വാ കുലത്ഥാന് ബൃഹതീം ച തോയേ രസസ്യ തസ്യ പ്രസൃതാ ദശ സ്യുഃ||൧൭|| താന് സര്ഷപൈലാമദനൈഃ സകുഷ്ഠൈ- രക്ഷപ്രമാണൈഃ പ്രസൃതൈശ്ച യുക്താന്| ക്ഷൌദ്രസ്യ തൈലസ്യ ഫലാഹ്വയസ്യ ക്ഷാരസ്യ തൈലസ്യ ച സാര്ഷപസ്യ||൧൮|| ദദ്യാന്നിരൂഹം കഫരോഗിതായ മന്ദാഗ്നയേ ചാശനവിദ്വിഷേ ച| - |൧൯|

സ൦-കോശാതകാദീന് ജലേ പക്ത്വാ തസ്യ രസസ്യ-ക്വാഥസ്യ, ദശ പ്രസൃതാഃ സ്യുഃ| താന് സര്ഷപാദിഭിരക്ഷപ്രമാണൈര്യുക്താന്, ക്ഷൌദ്രാദീനാം പ്രത്യേകം പ്രസൃതേന യുക്താന്, ഫലാഹ്വയം തൈലം-യന്മദനഫലകല്കേനാമ്ലൈശ്ച പക്വം തൈലമ്, തദേതത്സംയോജ്യ കഫരോഗാര്താദിഭ്യോ നിരൂഹം ദദ്യാത്| അത്ര കോശാതകാദീനാം ദ്രവ്യാണാം പരിമാണമനുക്തമപി സാമാന്യപരിഭാഷയാ തത്പരിമാണം കല്പനീയമ്| യത്പരിമാണേഭ്യോ ദ്രവ്യേഭ്യഃ ഷോഡശഗുണം ജലം ദത്ത്വാ ചതുര്ഭാഗാവശേഷം യഥാ ദശ പ്രസൃതാഃ സമ്പദ്യന്തേ തത്പരിമാണാനി കോശാതക്യാദീന്യത്ര പരികല്പനീയാനീതി ബോധ്യമ്|

Adhikarana sukumAranirUhAH (19) · Śloka 19

- | വക്ഷ്യേ മൃദൂന് സ്നേഹകൃതോ നിരൂഹാന് സുഖോചിതാനാം പ്രസൃതൈഃ പൃഥക് തു||൧൯||

സ൦-തുശബ്ദോ ഭിന്നക്രമഃ| സുഖോചിതാനാം പുനഃ സുകുമാരാണാം തു നിരൂഹാന് പൃഥക് പ്രസൃതൈര്വക്ഷ്യേ-ഭണിഷ്യാമി| കിമ്ഭൂതാന് ? മൃദൂന്-അതീക്ഷ്ണാന്, തഥാ സ്നേഹകൃതഃ-കൃതസ്നേഹാന്| കേചിത്ത്വസമഗ്രം വൃത്തം ചോക്തമ(ക്ത്വാऽ)നുഷ്ടുഭാ സംഗൃഹ്ണതേ, തച്ചാസമ്യക്, ഏവം ഹി വൃത്തസ്യാസ്യ ഖണ്ഡനാ സ്യാത്, തസ്മാദയമേവ പാഠഃ ശ്രേയാന്| പ്രസൃതൈശ്ച നിഷ്പാദിതത്വാദേതേ വക്ഷ്യമാണാ ബസ്തയഃ പ്രസൃതസംജ്ഞാഃ [ ജ്ഞേയാഃ ]| ഉപജാതീന്ദ്രവജ്രോപജാതയഃ|

Adhikarana kShIrAdisAdhitaH,tailAdisAdhitaH pa~jcatiktAkhyaH tailagomUtrAdisAdhitaH payasyAdisAdhitaH (20-26) · Śloka 26

അഥേമാന് സുകുമാരാണാം നിരൂഹാന് സ്നേഹനാന് മൃദൂന്| കര്മണാ വിപ്ലുതാനാം ച വക്ഷ്യാമി പ്രസൃതൈഃ പൃഥക്||൨൦|| ക്ഷീരാദ് ദ്വൌ പ്രസൃതൌ കാര്യൌ മധുതൈലഘൃതാത്ത്രയഃ| ഖജേന മഥിതോ ബസ്തിര്വാതഘ്നോ ബലവര്ണകൃത്||൨൧|| ഏകൈകഃ പ്രസൃതസ്തൈലപ്രസന്നാക്ഷൌദ്രസര്പിഷാമ്| ബില്വാദിമൂലക്വാഥാദ്ദ്വൌ കൌലത്ഥാദ്ദ്വൌ സ വാതജിത്||൨൨|| പടോലനിമ്ബഭൂതീകരാസ്നാസപ്തച്ഛദാമ്ഭസഃ| പ്രസൃതഃ പൃഥഗാജ്യാച്ച ബസ്തിഃ സര്ഷപകല്കവാന്||൨൩|| സ പഞ്ചതിക്തോऽഭിഷ്യന്ദകൃമികുഷ്ഠപ്രമേഹഹാ| ചത്വാരസ്തൈലഗോമൂത്രദധിമണ്ഡാമ്ലകാഞ്ജികാത്||൨൪|| പ്രസൃതാഃ സര്ഷപൈഃ പിഷ്ടൈര്വിട്സങ്ഗാനാഹഭേദനഃ| പയസ്യേക്ഷുസ്ഥിരാരാസ്നാവിദാരീക്ഷൌദ്രസര്പിഷാമ്||൨൫|| ഏകൈകഃ പ്രസൃതോ ബസ്തിഃ കൃഷ്ണാകല്കോ വൃഷത്വകൃത്| |൨൬|

സ൦-അഥ-അനന്തരമ്, ഇമാന്നിരൂഹാന് സ്നേഹനസമര്ഥാന് മൃദൂന്-അതീക്ഷ്ണാന്, സുകുമാരാണാം നരാണാം കര്മണാ-വമനാദിനാ, വിപ്ലുതാനാം-ഭ്രഷ്ടാനാം, പ്രസൃതൈഃ പൃഥഗുപലക്ഷിതാന് വക്ഷ്യാമി| ക്ഷീരാദ് ദ്വൌ പ്രസൃതൌ-ചത്വാരി പലാനി, മധുതൈലഘൃതാത് ത്രയഃ പ്രസൃതാഃ-ഷട് പലാനി, ഖജേന-ദര്വ്യാകാരേണ, മഥിതോ ബസ്തിര്വാതം ഹന്തി ബലം വര്ണം ച കരോതി| അത്ര ച കല്കാഭാവാത് ബലാദ്യേ ബസ്തൌ യഃ കല്കഃ (ശ്ലോ. ൨) , സ ഏവ കല്പ്യഃ| തൈലാദീനാം പ്രത്യേകം പ്രസൃത ഏകഃ| ബില്വാദിപഞ്ചമൂലക്വാഥാത് ദ്വൌ പ്രസൃതൌ| കൌലത്ഥാത് ക്വാഥാത് ദ്വൌ പ്രസൃതൌ| സ ബസ്തിര്വാതജിത്| പടോലാദിനാം പഞ്ചാനാം ക്വാഥാത് പൃഥക് പ്രസൃതോ, ഘൃതാച്ച പ്രസൃതോ, ബസ്തിഃ സ സര്ഷപകല്കഃ സ പഞ്ചതിക്ത ആഭിഷ്യന്ദാദിഹാ| തൈലാദിഭ്യശ്ചതുര്ഭ്യശ്ചത്വാരഃ പ്രസൃതാഃ-ആഷ്ടൌ പലാനി, പിഷ്ടൈഃ സര്ഷപൈഃ സഹ ബസ്തിര്വിട്സങ്ഗാദിജിത്| പയസ്യാദിക്വാഥാനാം പഞ്ചാനാം പ്രസൃതാഃ പഞ്ച, മാക്ഷികഘൃതയോര്ദ്വൌ പ്രസൃതൌ, ഇതി സപ്ത പ്രസൃതാഃ| പിപ്പലീകല്കവാന് ബസ്തിര്വൃഷത്വകൃത്-ശുക്രകരഃ|

Adhikarana siddhabastayaH (26-27) · Śloka 27

| സിദ്ധബസ്തീനതോ വക്ഷ്യേ സര്വദാ യാന് പ്രയോജയേത്||൨൬|| നിര്വ്യാപദോ ബഹുഫലാന് ബലപുഷ്ടികരാന് സുഖാന്| |൨൭|

സ൦-അതഃ-പ്രസൃതേഭ്യോ നിരൂഹേഭ്യോऽനന്തരം, നിര്വ്യാപത്ത്വാദി ഗുണതഃ സംജ്ഞയാ സിദ്ധബസ്തീനതിപ്രസിദ്ധാന് വക്ഷ്യേ-ഭണിഷ്യാമി| യാന് സര്വദാ പ്രയോജയേത്| തഥാ നിര്വ്യാപദോ ബഹുഫലാന് ബലാദിപ്രദാംശ്ച സുഖാംശ്ച| സുശ്രുതേ ചോക്തമ് (ചി. അ. ൩൮/൧൧൬)- "യസ്മിന് ബസ്തൌ യഥാ യുക്തേ ധ്രുവാ സിദ്ധിഃ പ്രകീര്തിതാ| സിദ്ധബസ്തിരിതി ഖ്യാതോ മുനിഭിസ്തത്ത്വദര്ശിഭിഃ||" ഇതി|

Adhikarana mAdhutailikaH (27-29) · Śloka 29

| മധുതൈലേ സമേ കര്ഷഃ സൈന്ധവാദ്ദ്വിപിചുര്മിസിഃ||൨൭|| ഏരണ്ഡമൂലക്വാഥേന നിരൂഹോ മാധുതൈലികഃ| രസായനം പ്രമേഹാര്ശഃകൃമിഗുല്മാന്ത്രവൃദ്ധിനുത്||൨൮|| സയഷ്ടിമധുകശ്ചൈഷ ചക്ഷുഷ്യോ രക്തപിത്തജിത്| |൨൯|

സ൦-മധുതൈലേ സമേ-തുല്യേ, സൈന്ധവസ്യ കര്ഷോ, മിസിഃ ദ്വിപിചുഃ-ദ്വികര്ഷപ്രമാണഃ, ഏരണ്ഡമൂലക്വാഥേന സഹ മാധുതൈലികോऽയം നിരുഹോ രസായനം സ്യാത് പ്രമേഹാദിജിത്| "യസ്മാന്മധു ച തൈലം ച പ്രാധാന്യേനാത്ര വര്തതേ| മാധുതൈലിക ഇത്യേഷവിജ്ഞേയോ ബസ്തിചിന്തകൈഃ||" ഇതി സുശ്രുതഃ (ചി. അ. ൩൮/൧൧൪)| സം-മധുയഷ്ടിയുക്തശ്ചൈഷ ബസ്തിശ്ചക്ഷുഷ്യോ രക്തപിത്തജിത്|

Adhikarana yApano bastiH (29-30) · Śloka 30

| യാപനോ ഘനകല്കേന മധുതൈലരസാജ്യവാന്||൨൯|| പായുജാനൂരുവൃഷണബസ്തിമേഹനശൂലജിത്| |൩൦|

സ൦-യാപനാഖ്യോ ബസ്തിര്മുസ്താകല്കേന സഹ മധുതൈലമാംസരസാജ്യയുതഃ പായ്വാദിശൂലജിത്| യാപനഃ-പ്രാണധാരണാത്|

Adhikarana dvitIyo yApanabastiH (30-31) · Śloka 31

| പ്രസൃതാംശൈര്ഘൃതക്ഷൌദ്രവസാതൈലൈഃ പ്രകല്പയേത്||൩൦|| യാപനം സൈന്ധവാര്ധാക്ഷഹപുഷാര്ധപലാന്വിതമ്| |൩൧|

സ൦-യാപനം നിരൂഹം ഘൃതാദിഭിഃ പ്രസൃതപ്രമാണൈഃ സൈന്ധവാര്ധകര്ഷേണ ഹപുഷാര്ധപലയുതം കല്പയേത്|

Adhikarana yuktaratho bastiH (31-32) · Śloka 32

| ഏരണ്ഡമൂലനിഃക്വാഥോ മധുതൈലം സസൈന്ധവമ്||൩൧|| ഏഷ യുക്തരഥോ ബസ്തിഃ സവചാപിപ്പലീഫലഃ| |൩൨|

സ൦-ഏരണ്ഡമൂലനിഃക്വാഥോ മധുതൈലസൈന്ധവാന്വിത ഇത്യേഷ വചാപിപ്പലീമദനഫലാന്വിതോ യുക്തരഥോऽന്വര്ഥനാമാ ബസ്തിഃ| സുശ്രുതേ ചോക്തമ് (ചി. അ. ൩൮/൧൧൫)- "രഥേഷ്വപി ഹി യുക്തേഷു ഹസ്ത്യശ്വേഷ്വപി യോജയേത്| യസ്മാന്ന പ്രതിഷിദ്ധോऽയമതോ യുക്തരഥഃ സ്മൃതഃ||" ഇതി|

Adhikarana doShaharo bastiH (32-33) · Śloka 33

| സ ക്വാഥോ മധുഷഡ്ഗ്രന്ഥാശതാഹ്വാഹിങ്ഗുസൈന്ധവമ്||൩൨|| സുരദാരു ച രാസ്നാ ച ബസ്തിര്ദോഷഹരഃ ശിവഃ| |൩൩|

സ൦-സ പൂര്വോക്ത ഏരണ്ഡമൂലക്വാഥോ മധ്വാദിഭിഃ സഹ ഏഷ ബസ്തിര്ദോഷഹൃച്ഛിവശ്ച|

Adhikarana siddhabastiH (33-34) · Śloka 34

| പഞ്ചമൂലസ്യ നിഃക്വാഥസ്തൈലം മാഗധികാ മധു||൩൩|| സസൈന്ധവഃ സമധുകഃ സിദ്ധബസ്തിരിതി സ്മൃതഃ| |൩൪|

സ൦-പഞ്ചമൂലക്വാഥസ്തിലതൈലാദികഃ സൈന്ധവമധുകസഹിതഃ സിദ്ധവസ്തിസംജ്ഞോ മുനിഭിഃ സ്മൃതഃ|

Adhikarana gomUtrabastiH (34-36) · Śloka 36

| ദ്വിപഞ്ചമൂലത്രിഫലാഫലബില്വാനി പാചയേത്||൩൪|| ഗോമൂത്രേ, തേന പിഷ്ടൈശ്ച പാഠാവത്സകതോയദൈഃ| സഫലൈഃ ക്ഷൌദ്രതൈലാഭ്യാം ക്ഷാരേണ ലവണേന ച||൩൫|| യുക്തോ ബസ്തിഃ കഫവ്യാധിപാണ്ഡുരോഗവിഷൂചിഷു| ശുക്രാനിലവിബന്ധേഷു ബസ്ത്യാടോപേ ച പൂജിതഃ||൩൬||

സ൦-ദ്വിപഞ്ചമൂലാദീനി ഗോമൂത്രേണ പാചയേത്| തേന-ക്വഥിതേന ഗോമൂത്രേണ, പിഷ്ടൈശ്ച പാഠാദിഭിര്യുക്തഃ കഫാമയാദിഹൃത്|

Adhikarana yApanarAT bastiH (37-43) · Śloka 43

മുസ്താപാഠാമൃതൈരണ്ഡബലാരാസ്നാപുനര്നവാഃ| മഞ്ജിഷ്ഠാരഗ്വധോശീരത്രായമാണാക്ഷരോഹിണീഃ||൩൭|| കനീയഃ പഞ്ചമൂലം ച പാലികം, മദനാഷ്ടകമ്| ജലാഢകേ പചേത്തച്ച പാദശേഷം പരിസ്രുതമ്||൩൮|| ക്ഷീരദ്വിപ്രസ്ഥസംയുക്തം ക്ഷീരശേഷം പുനഃ പചേത്| സപാദജാങ്ഗലരസഃ സസര്പിര്മധുസൈന്ധവഃ||൩൯|| പിഷ്ടൈര്യഷ്ടിമിസിശ്യാമാകലിങ്ഗകരസാഞ്ജനൈഃ| ബസ്തിഃ സുഖോഷ്ണോ മാംസാഗ്നിബലശുക്രവിവര്ദ്ധനഃ||൪൦|| വാതാസൃങ്മോഹമേഹാര്ശോഗുല്മവിണ്മൂത്രസങ്ഗ്രഹാന്| വിഷമജ്വരവീസര്പവര്ധ്മാധ്മാനപ്രവാഹികാഃ||൪൧|| വങ്ക്ഷണോരുകടീകുക്ഷിമന്യാശ്രോത്രശിരോരുജഃ| ഹന്യാദസൃഗ്ദരോന്മാദശോഫകാസാശ്മകുണ്ഡലാന്||൪൨|| ചക്ഷുഷ്യഃ പുത്രദോ രാജാ യാപനാനാം രസായനമ്| |൪൩|

സ൦-മുസ്താദീനി കനീയഃപഞ്ചമൂലപര്യന്താനി പൃഥക് പാലികാനി, മദനഫലാന്യഷ്ടൌ, ജലാഢകേ പചേത്| തച്ച പാദശേഷം പരിസ്രുതം ക്ഷീരശേഷം പുനഃ പചേദിതി| താവത്കഷായേണ സഹ പക്തവ്യം യാവത്ക്ഷീരപ്രസ്ഥദ്വയം സ്യാദിത്യര്ഥഃ| ബസ്തിഃ സര്പിര്മധുസൈന്ധവയുതഃ പിഷ്ടൈര്യഷ്ട്യാദിഭിഃ സഹിതഃ സുഖോഷ്ണോ മാംസാദിവര്ദ്ധനോ വാതരക്താദീന് ഹന്യാത്| ചക്ഷുഷ്യാദിഗുണശ്ച| കിമ്ഭൂതഃ ? സപാദജാങ്ഗലരസഃ,- തത്ര ചതുര്വിംശതിപലികോ നിരുഹഃ, തസ്യ പാദേന ഷട്പലാനി ജാങ്ഗലരസസ്യ സ്യുരിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana ativRuShyo bastiH (43-44) · Śloka 44

| മൃഗാണാം ലഘുവദ്രാ(ഡ്രാ)ണാം ദശമൂലസ്യ ചാമ്ഭസാ||൪൩|| ഹപുഷാമിസിഗാങ്ഗേയീകല്കൈര്വാതഹരഃ പരമ്| നിരുഹോऽത്യര്ഥവൃഷ്യശ്ച മഹാസ്നേഹസമന്വിതഃ||൪൪||

സ൦-ഹ്രസ്വാനാം ബൃഹതാമുഭയരൂപാണാം മൃഗാണാം മാംസാനാം തഥാ ദശമൂലസ്യ ച ക്വാഥേന സഹ ഹപുഷദികല്കോ ബസ്തിഃ സുഷ്ഠു വാതഹരോ മഹാസ്നേഹയുതോ വൃഷ്യശ്ച സ്യാത്|

Adhikarana mAyUro bastiH (45-47) · Śloka 47

മയൂരം പക്ഷപിത്താന്ത്രപാദവിട്തുണ്ഡവര്ജിതമ്| ലഘുനാ പഞ്ചമൂലേന പാലികേന സമന്വിതമ്||൪൫|| പക്ത്വാ ക്ഷീരജലേ ക്ഷീരശേഷം സഘൃതമാക്ഷികമ്| തദ്വിദാരീകണായഷ്ടിശതാഹ്വാഫലകല്കവത്||൪൬|| ബസ്തിരീഷത്പടുയുതഃ പരമം ബലശുക്രകൃത്| |൪൭|

സ൦-മയൂരം പക്ഷാദിവര്ജിതം ദശപലമാത്രം ഹ്രസ്വേന പഞ്ചമൂലേന പലമിതേന യുതം ക്ഷീരജലേ പക്ത്വാ ക്ഷീരസ്യാര്ധാഢകോ ജലസ്യാര്ധഢക ഇത്യേവം കൃത്വാ താവത്ക്വാഥയേത് യാവത്ക്ഷീരാവശേഷം സ്യാത്| ക്ഷീരം ച തച്ഛേഷം ച ക്ഷീരശേഷമ്| ഘൃതമാക്ഷികസഹിതം വിദാര്യാദികല്കാന്വിതമീഷല്ലവണയുക്തോ ബസ്തിഃ പരമം [ബല]ശുക്രകൃത്|

Adhikarana mayUravidhirviShkirAdiShu (47-48) · Śloka 48

| കല്പനേയം പൃഥക് കാര്യാ തിത്തിരിപ്രഭൃതിഷ്വപി||൪൭|| വിഷ്കിരേഷു സമസ്തേഷു പ്രതുദപ്രസഹേഷു ച| ജലചാരിഷു തദ്വച്ച മത്സ്യേഷു ക്ഷീരവര്ജിതാ||൪൮||

സ൦-ഇയം ച കല്പനാ തിത്തിര്യാദിഷ്വപി വിഷ്കിരേഷ്വശേഷേഷു പ്രതുദേഷു പ്രസഹേഷു ച പൃഥക്കാര്യാ| തഥൈവ ജലചാരിഷ്വപീയം കല്പനാ കാര്യാ| മത്സ്യേഷു തു ക്ഷീരവര്ജിതാ കല്പനേയം കാര്യാ, മത്സ്യാനാം ക്ഷീരേണ സഹ വിരുദ്ധത്വാത്|

Adhikarana godhAdibastiH (49-52) · Śloka 52

ഗോധാനകുലമാര്ജാരശല്യകോന്ദുരജം പലമ്| പൃഥക് ദശപലം ക്ഷീരേ പഞ്ചമൂലം ച സാധയേത്||൪൯|| തത്പയഃ ഫലവൈദേഹീകല്കദ്വിലവണാന്വിതമ്| സസിതാതൈലമധ്വാജ്യോ ബസ്തിര്യോജ്യോ രസായനമ്||൫൦|| വ്യായാമമഥിതോരസ്കക്ഷീണേന്ദ്രിയബലൌജസാമ്| വിബദ്ധശുക്രവിണ്മൂത്രഖുഡവാതവികാരിണാമ്||൫൧|| ഗജവാജിരഥക്ഷോഭഭഗ്നജര്ജരിതാത്മനാമ്| പുനര്നവത്വം കുരുതേ വാജീകരണമുത്തമമ്||൫൨||

സ൦-ഗോധാദീനാം മാംസം പൃഥക്-പ്രത്യേകം, ദശപലപ്രമാണം ക്ഷീരേ പഞ്ചമൂലം ച സാധയേത്| ഏതത്ക്ഷീരം മദനഫലകണാകല്കസൈന്ധവസൌവര്ചലാന്വിതം ബസ്തിഃ ശര്കരാതൈലമധുഘൃതസഹിതോ യോജ്യോ രസായനം സ്യാത്| വ്യായാമമഥിതോരസ്കാദീനാം പുനര്നവത്വം കുരുതേ വാജീകരണേഷു മുഖ്യശ്ച|

Adhikarana vRuShyabastInAM Bojane visheShaH (53) · Śloka 53

സിദ്ധേന പയസാ ഭോജ്യമാത്മഗുപ്തോച്ചടേക്ഷുരൈഃ| |൫൩|

സ൦-ആത്മഗുപ്താദിഭിഃ സിദ്ധേന പയസാ സഹ ഭോജ്യമ്| ഉച്ചടാ-ഗുഞ്ജാ|

Adhikarana siddhAH snehAH (53) · Śloka 53

സ്നേഹാംശ്ചായന്ത്രണാന് സിദ്ധാന് സിദ്ധദ്രവ്യൈഃ പ്രകല്പയേത്| ||൫൩||

സ൦-സ്നേഹാംശ്ച-സ്നേഹബസ്തീന്, അയന്ത്രണാന്-നിഷ്പരിഹാരാന്, സിദ്ധാന്-ബഹുശോ ദൃഷ്ടപ്രത്യയാന്, സിദ്ധദ്രവ്യൈഃ-നിരപായൈഃ, പ്രകല്പയേത്|

Adhikarana saparIhArAH snehabastayaH (54) · Śloka 54

ദോഷഘ്നാഃ സപരീഹാരാ വക്ഷ്യന്തേ സ്നേഹബസ്തയഃ| |൫൪|

സ൦-അധുനാ ദോഷഘ്നാഃ സപരീഹാരാഃ സ്നേഹബസ്തയോ വക്ഷ്യന്തേ| താനേവാഹ-

Adhikarana dashamUlAditailam (54-57) · Śloka 57

| ദശമൂലം ബലാം രാസ്നാമശ്വഗന്ധാം പുനര്നവാമ്||൫൪|| ഗുഡുച്യൈരണ്ഡബൂതീകഭാര്ഗീവൃഷകരോഹിഷമ്| ശതാവരീം സഹചരം കാകനാസാം പലാംശകമ്||൫൫|| യവമാഷാതസീകോലകുലത്ഥാന് പ്രസൃതോന്മിതാന്| വഹേ വിപാച്യ തോയസ്യ ദ്രോണശേഷേണ തേന ച||൫൬|| പചേത്തൈലാഢകം പേഷ്യൈര്ജീവനീയൈഃ പലോന്മിതൈഃ| അനുവാസനമിത്യേതത്സര്വവാതവികാരനുത്||൫൭||

സ൦-ദശമൂലാദികം പലപ്രമാണമ്| കാകനാസാ-കാകജങ്ഘാ| യവാദീനി പ്രസൃതപ്രമാണാനി, ജലസ്യ വഹേ-ദ്രോണചതുഷ്ടയേ, വിപാച്യ, തേന ച ദ്രോണശേഷേണ തൈലാഢകം പലാംശകൈഃ ജീവനീയൈഃ പേഷ്യൈഃ സഹ പചേത്| ഏതദനുവാസനമഖിലപവനാമയജിത്|

Adhikarana AnUpavasA (58) · Śloka 58

ആനൂപാനാം വസാ തദ്വജ്ജീവനീയോപസാധിതാ| |൫൮|

സ൦-ആനൂപപ്രാണിനാം വസാ ജീവനീയദ്രവ്യസാധിതാ തദ്വത്പൂര്വഗുണാ|

Adhikarana shatAhvAditailam (58) · Śloka 58

| ശതാഹ്വാചിരിബില്വാമ്ലൈസ്തൈലം സിദ്ധം സമീരണേ||൫൮||

സ൦-ശതാഹ്വാദിഭിസ്തൈലം പക്വം പവനേ യോജ്യമ്|

Adhikarana saindhavadhRutam (59) · Śloka 59

സൈന്ധവേനാഗ്നിവര്ണേന തപ്തം ചാനിലജിദ് ഘൃതമ്| |൫൯|

സ൦-അഗ്നിവര്ണേന സൈന്ധവേന തപ്തം ച ഘൃതം സമീരണജിദ്ഭവതി|

Adhikarana jIvantyAdiyamakaH (59-62) · Śloka 62

| ജീവന്തീം മദനം മേദാം ശ്രാവണീം മധുകം ബലാമ്||൫൯|| ശതാഹ്വര്ഷഭകൌ കൃഷ്ണാം കാകനാസാം ശതാവരീമ്| സ്വഗുപ്താം ക്ഷീരകാകോലീം കര്കടാഖ്യാം ശഠീം വചാമ്||൬൦|| പിഷ്ട്വാ തൈലഘൃതം ക്ഷീരേ സാധയേത്തച്ചതുര്ഗുണേ| ബൃംഹണം വാതപിത്തഘ്നം ബലശുക്രാഗ്നിവര്ധനമ്||൬൧|| രജഃശുക്രാമയഹരം പുത്രീയം ചാനുവാസനമ്| |൬൨|

സ൦-ജീവന്ത്യാദീന് കല്കീകൃത്യ തൈലഘൃതം-യമകം, ക്ഷീരേ ചതുര്ഗുണേ സാധയേത്| ഏതദനുവാസനം ബൃംഹണം വാതപിത്തഘ്നം ബലാദിവര്ധനം രജഃശുക്രരോഗഹരം പുത്രീയം ച| പുത്രീയമിതി ഹിതാര്ഥേ "പുത്രാച്ഛ ച " ഇതി ഛഃ|

Adhikarana saindhavAditailam (62-66) · Śloka 66

| സൈന്ധവം മദനം കുഷ്ഠം ശതാഹ്വാ നിചുലോ വചാ||൬൨|| ഹ്രീബേരം മധുകം ഭാര്ങ്ഗീ ദേവദാരു സകട്ഫലമ്| നാഗരം പുഷ്കരം മേദാ ചവികാ ചിത്രകഃ ശഠീ||൬൩|| വിഡങ്ഗാതിവിഷേ ശ്യാമാ ഹരേണുര്നീലിനീ സ്ഥിരാ| ബില്വാജമോദചപലാ ദന്തീ രാസ്നാ ച തൈഃ സമൈഃ||൬൪|| സാധ്യമേരണ്ഡതൈലം വാ തൈലം വാ കഫരോഗനുത്| വര്ധ്മോദാവര്തഗുല്മാര്ശഃപ്ലീഹമേഹാഢ്യമാരുതാന്||൬൫|| ആനാഹമശ്മരീം ചാശു ഹന്യാത്തദനുവാസനമ്| |൬൬|

സ൦-സൈന്ധവാദിഭിഃ സമാംശൈഃ സാമാന്യപരിഭാഷയാ ഏരണ്ഡതൈലം തിലതൈലം വാ സാധ്യമ്| ദ്വിര്വാഗ്രഹണാത് ഏരണ്ഡതൈലസ്യാര്ധം തിലതൈലസ്യാര്ധമിത്യപി കല്പനീയമിത്യാഹുഃ| ഏതദനുവാസനം കഫരോഗജിത് ശീഘ്രം വര്ധ്മാദീന് ഹന്യാത്|

Adhikarana bilvAditailam (66-67) · Śloka 67

| സാധിതം പഞ്ചമൂലേന തൈലം ബില്വാദിനാऽഥവാ||൬൬|| കഫഘ്നം| |൬൭|

സ൦-പഞ്ചമൂലേന ബില്വാദിനാ വാ സാധിതം തൈലം കഫഘ്നം കല്പയേത്|

Adhikarana kaphaghnadravyasAdhitaM tailam, phalatailam (67) · Śloka 67

കല്പയേത്തൈലം ദ്രവ്യൈര്വാ കഫഘാതിഭിഃ| ഫലൈരഷ്ടഗുണൈശ്ചാമ്ലൈഃ സിദ്ധമന്വാസനം കഫേ||൬൭||

സ൦-അഥവാ കഫഘ്നൈര്ദ്രവ്യൈഃ ഫലൈരഷ്ടഗുണൈശ്ചാമ്ലൈഃ സിദ്ധമനുവാസനം കഫേ ശസ്തമ്|

Adhikarana kalpanAprakAraH (68) · Śloka 68

മൃദുബസ്തിജഡീഭൂതേ തീക്ഷ്ണോऽന്യോ ബസ്തിരിഷ്യതേ| തീക്ഷ്ണൈര്വികര്ഷിതേ സ്നിഗ്ധോ മധുരഃ ശിശിരോ മൃദുഃ||൬൮||

സ൦-മൃദുശ്ചാസൌ ബസ്തിശ്ച മൃദുബസ്തിഃ, മധുരസ്നിഗ്ധശീതലാത്മകത്വാന്മൃദുഃ, മൃദുബസ്തിശ്ചാസൌ ജഡീഭൂതശ്ച മൃദുബസ്തിജഡീഭൂതഃ,-കോഷ്ഠാദ്ബഹിരനിഃസരണാത് കോഷ്ഠ ഏവാവസ്ഥിതിം കൃത്വാ സ്ഥിതഃ, തസ്മിംസ്തഥാഭൂതേऽന്യോ ബസ്തിസ്തീക്ഷ്ണഃ ശസ്യതേ| തീക്ഷ്ണൈഃ-ഗോമൂത്രാദിനിഷ്പാദിതൈര്ബസ്തിഭിഃ, വികര്ഷിതേ കോഷ്ഠേ സതി സ്നിഗ്ധാദിഗുണോ ബസ്തിരിഷ്യതേ|

Adhikarana tIkShNatvamRudutvahetUni dravyANi (69) · Śloka 69

തീക്ഷ്ണത്വം മൂത്രപീല്വഗ്നിലവണക്ഷാരസര്ഷപൈഃ| പ്രാപ്തകാലം വിധാതവ്യം ക്ഷീരാജ്യാദ്യൈസ്തു മാര്ദവമ്||൬൯||

സ൦-തീക്ഷ്ണത്വം ബസ്തേര്മൂത്രപീല്വഗ്നിലവണക്ഷാരസര്ഷപൈഃ പ്രാപ്തകാലം- യോഗ്യേऽവസരേ, വിധാതവ്യമ്| ക്ഷീരഘൃതാദ്യൈശ്ച ബസ്തേര്മാര്ദവം പ്രാപ്തകാലം കര്തവ്യമ്|

Adhikarana balAdyanurodhena bastiH kalpyaH (70) · Śloka 70

ബലകാലരോഗദോഷപ്രകൃതീഃ പ്രവിഭജ്യ യോജിതോ ബസ്തിഃ| സ്വൈഃ സ്വൈരൌഷധവര്ഗൈഃ സ്വാന് സ്വാന് രോഗാന്നിവര്തയതി||൭൦||

സ൦-ബലാദീന് പ്രവിഭജ്യ സ്വൈഃ സ്വൈരൌഷധവര്ഗൈഃ-യഥായഥം യോഗ്യൈഃ, സിദ്ധോ ബസ്തിര്യോജിതഃ സ്വാന് സ്വാനാമയാനുപശമയതി|

Adhikarana hetuvyAdhiviparIto bastiH kalpyaH (71) · Śloka 71

ഉഷ്ണാര്താനാം ശീതാഞ്ഛീതാര്താനാം തഥാ സുഖോഷ്ണാംശ്ച| തദ്യോഗ്യൌഷധയുക്താന് ബസ്തീന് സംതര്ക്യ യുഞ്ജീത||൭൧||

സ൦-ഉഷ്ണാര്താനാം നൃണാം ശീതാന് ബസ്തീന് ശീതാര്താനാം- സുഖോഷ്ണാന് ബസ്തീന് ദദ്യാത്|

Adhikarana shodhanIyeShu bRuMhaNIyaniShedhaH (72) · Śloka 72

ബസ്തീന്ന ബൃംഹണീയാന് ദദ്യാദ്വ്യാധിഷു വിശോധനീയേഷു|൭൨|

ആ രം- ശോധനീയേഷു ബൃംഹണീയനിഷേധമാഹ-ബസ്തീനിതി|

Adhikarana shodhanIyAH (72) · Śloka 72

മേദസ്വിനോ വിശോധ്യാ യേ ച നരാഃ കുഷ്ഠമേഹാര്താഃ||൭൨||

വ്

Adhikarana kShINAdiShu shodhanIyaniShedhaH (4) · Śloka 4

ന ക്ഷീണക്ഷതദുര്ബലമൂര്ച്ഛിതകൃശശുഷ്കശുദ്ധദേഹാനാമ്| ദദ്യാദ്വിശോധനീയാന് ദോഷനിബദ്ധായുഷോ യേ ച||൭൩|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതാ- യാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം പഞ്ചമേ കല്പസിദ്ധിസ്ഥാന ബസ്തികല്പോ നാമ ചതുര്ഥോऽധ്യായഃ||൪||

സം-യസ്മാദേതേ ദോഷൈര്നിബദ്ധജീവിതാഃ, തസ്മാദേതേഷാം ദോഷനിര്ഹരണാത് പ്രാണസംശയഃ സ്യാദിത്യാഹ, ജീവിതരക്ഷാര്ഥമേതേ ന വിശോധ്യാ ഇതി| ആര്യാശ്ചതസ്രഃ| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയ- ടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം പഞ്ചമേ കല്പസിദ്ധസ്ഥാനേ ബസ്തികല്പോ നാമ ചതുര്ഥോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൪||