4. bastikalpādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

అథ దోషహరణసామాన్యాద్బస్తికల్పః ప్రక్రమ్యత ఇత్యాహ-

Adhikarana bastikalpAdhyAyaH (2) · Śloka 2

అథాతో బస్తికల్పం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే)|2|

సం-కల్పనం-కల్పః| బస్తేః కల్పో బస్తికల్పః, తం| శేషం పూర్వవత్|

Adhikarana vAtaharA nirUhAHbalAdiH (1-3) · Śloka 3

బలాం గుడూచీం త్రిఫలాం సరాస్నాం ద్విపంచమూలం చ పలోన్మితాని| అష్టౌ ఫలాన్యర్ధతులాం చ మాంసా- చ్ఛాగాత్పచేదప్సు చతుర్థశేషం||1|| పూతో యవానీఫలబిల్వకుష్ఠ- వచాశతాహ్వాఘనపిప్పలీనాం| కల్కైర్గుడక్షౌద్రఘృతైః సతైలై- ర్యుక్తః సుఖోష్ణో లవణాన్వితశ్చ||2|| బస్తిః పరం సర్వగదప్రమాథీ స్వస్థే హితో జీవనబృంహణశ్చ| బస్తౌ చ యస్మిన్ పఠితో న కల్కః సర్వత్ర దద్యాదముమేవ తత్ర||3||

సం-బలాదీని ప్రత్యేకం పలోన్మితాని, తథాఽష్టౌ [ ఫలాని-] మదనఫలాని ప్రాయేణ పలం స్యుః, ఛాగమాంసాత్ పంచాశత్పలాని, అప్సు చతుర్భాగావశేషం పచేత్| పూతశ్చ క్వాథో యవన్యాదిభిః కల్కైస్తథా గుడాదిభిర్యుక్తః సుఖోష్ణో లవణయుతశ్చ బస్త్యర్థం పరికల్పితత్వాద్బస్తిః సర్వగదానామపహంతా స్వస్థే చ హితః స్వాస్థ్యానువృత్తికృత్త్వాత్ జీవనో బృంహణశ్చ| అత్ర చతుర్థశేషగ్రహణమనర్థకం| యతో వక్ష్యతి (క. అ. 6/14)- "క్వాథం ద్రవ్యపలే కుర్యాత్ప్రస్థార్ధం పాదశేషితం|" ఇతి| అత్రోచ్యతే| వక్ష్యమాణపరిభాషాప్రమాణమత్ర నాశ్రీయత ఇతి ప్రతిపాదనాయ చతుర్థశేషోపాదానం| తేన నిరూహయోగ్యక్వాథార్థం ద్రవ్యాచ్చతుర్గుణం జలం క్షిప్త్వా చతుర్భాగావశేషం గ్రాహ్యమితీహావతిష్ఠతే| ఏవమన్యత్రాపి నిరూహ ఉపయుజ్యతే| యే తు తంత్రకారాభిప్రాయమవిదంతః సరలాశముఖీకాస్తే సామాన్యపరిభాషోక్తప్రమాణం జలం క్షిప్త్వా చతురంశశేషం గ్రాహ్యామితి వదంతి, శేషం స్థితం| తథా యవాన్యాదికల్కస్య పలద్వయమాత్రం గ్రాహ్యం, "స్వస్థే కల్కపలద్వయం|" (హృ. సూ. అ. 19/44) ఇతి వచనాత్| స్నేహశ్చాత్ర క్వాథే చతుర్థాంశః షష్ఠాంశోఽష్టమాంశః క్రమేణ వాతపిత్తకఫేషు యోజ్యః| ఉక్తం చ (హృ. సూ. అ. 19/39)- "తతః క్వాథాచ్చతుర్థాశం స్నేహం వాతే ప్రకల్పయేత్| పిత్తే స్వస్థే చ షష్ఠాంశమష్టమాంశం కఫేఽధికే|| ఇతి| మధులవణే చ యథా నాత్యచ్ఛతా నాతిలవణతా చ బస్తౌ స్యాత్తథా యోజయితవ్యే| ఉక్తం చ (హ్ర.సూ అ . 19/41)- మధుపట్వాదిశేషం చ యుక్త్యా ఏవ (ఇతి)| బస్తౌ చ యత్ర కల్కో న పఠితస్తత్రాముమేవ కల్కం దద్యాత్| ఉపజాతివృత్తే ఇంద్రవజ్రా చ|

Adhikarana dashamUlAdiH (4) · Śloka 4

ద్విపంచమూలస్య రసోఽమ్లయుక్తః సచ్ఛాగమాంసస్య సపూర్వపేష్యః| త్రిస్నేహయుక్తః ప్రవరో నిరూహః సర్వానిలవ్యాధిహరః ప్రదిష్టః||4||

స0-దశమూలస్య ఛాగమాంససహితస్య రసః-క్వాథః, అమ్లేన కాంజికాదినా యుక్తః, పూర్వైః-యవన్యాదిభిః పేష్యైః సహితః, తథా త్రిభిః స్నేహైః-సర్పిర్మజ్జావసాఖ్యైరన్వితః, శ్రేష్ఠో నిరూహః సర్వవ్యాధిహరో గదితః|

Adhikarana balApaTolyAdiH (5-6) · Śloka 6

బలాపటోలీలఘుపంచమూల- త్రాయంతికైరండయవాత్సుసిద్ధాత్| ప్రస్థో రసాచ్ఛాగరసార్ధయుక్తః సాధ్యః పునః ప్రస్థసమః స యావత్||5|| ప్రియంగుకృష్ణాఘనకల్కయుక్తః సతైలసర్పిర్మధుసైంధవశ్చ| స్యాద్దీపనో మాంసబలప్రదశ్చ చక్షుర్బలం చోపదధాతి సద్యః||6||

స0-బలాపటోల్యాదే రసాత్ సుసిద్ధాత్ ప్రస్థః సిద్ధః, తథా ఛాగమాంసరసాదర్ధప్రస్థేన యుక్తః పునః సాధ్యః యావదసౌ ప్రస్థప్రమాణః స్యాత్| ప్రియంగ్వాదిభిః కల్కైర్యుక్తస్తైలాదిభిః సహితో బస్తిర్దీపనో మాంసబలప్రదశ్చ స్యాత్| చక్షుర్బలం చ శీఘ్రమేవోపదధాతి|

Adhikarana eraNDamUlAdiH (7-10) · Śloka 10

ఏరండమూలాత్త్రిపలం పలాశా త్తథా పలాంశం లఘుపంచమూలం| రాస్నాబలాఛిన్నరుహాశ్వగంధా- పునర్నవారగ్వధదేవదారు||7|| ఫలాని చాష్టౌ సలిలాఢకాభ్యాం విపాచయేదష్టమశేషితేఽస్మిన్| వచాశతాహ్వాహపుషాప్రియంగు- యష్టీకణావత్సకబీజముస్తం||8|| దద్యాత్సుపిష్టం సహతార్క్ష్యశైల- మక్షప్రమాణం లవణాంశయుక్తం| సమాక్షికస్తైలయుతః సమూత్రో బస్తిర్జయేల్లేఖనదీపనోఽసౌ||9|| జంఘోరుపాదత్రికపృష్ఠకోష్ఠ- హృద్గుహ్యశూలం గురుతాం విబంధం| గుల్మాశ్మవర్ధ్మగ్రహణీగుదోత్థాం- స్తాస్తాంశ్చ రోగాన్ కఫవాతజాతాన్||10||

స0-ఏరండమూలస్య త్రీణి పలాని, పలాశాత్-కింశుకాచ్చ పలాని త్రీణి, హ్రస్వం పంచమూలం పాలికం, రాస్నాదీని ప్రత్యేకం పాలికాని, అష్టౌ మదనఫలాని చ జలాఢకద్వయే విపాచయేత్| అష్టాంశశేషితే చాస్మిన్ వచాదికమక్షప్రమాణం సుపిష్టం దద్యాత్| లవణకర్షచతుర్థాంశయుక్తం మాక్షికతైలమూత్రాన్వితోఽయం బస్తిర్లేఖనో దీపనో జంఘాదిశూలాదీంస్తాంస్తాన్-బహువిధానపి, వాతశ్లేష్మోత్థాన్ రోగాన్ జయతి| షడుపజాతయ ఇంద్రవజ్రా చ|

Adhikarana pittaharA nirUhAH yaShTyAhvAdiH (11) · Śloka 11

యష్ట్యాహ్వరోధ్రాభయచందనైశ్చ శృతం పయోఽగ్ర్యం కమలోత్పలైశ్చ| సశర్కరాక్షౌద్రఘృతం సుశీతం పిత్తామయాన్ హంతి సజీవనీయం||11||

స0-యష్ట్యాహ్వాదిభిః శృతం పయోఽగ్ర్యం-శ్రేష్ఠం, స్యాత్| శర్కరాక్షౌద్రఘృతయుక్తం సుశీతలం జీవనీయసహితం పిత్తామయాన్ హంతి| అభయం-ఉశీరం|

Adhikarana rAsnAdiH (12-16) · Śloka 16

రాస్నాం వృషం లోహితికామనంతాం బలాం కనీయస్తృణపంచమూల్యౌ| గోపాంగనాచందనపద్మకర్ద్ధి- యష్ట్యాహ్వరోధ్రాణి పలార్ధకాని||12|| నిఃక్వాథ్య తోయేన రసేన తేన శృతం పయోఽర్ధాఢకమంబుహీనం| జీవంతిమేదర్ధ్దివరీవిదారీ- వీరాద్వికాకోలికసేరుకాభిః||13|| సితోపలాజీవకపద్మరేణు- ప్రపౌండరీకోత్పలపుండరీకైః| రోధ్రాత్మగుప్తామధుయష్టికాభి- ర్నాగాహ్వముంజాతకచందనైశ్చ||14|| పిష్టైర్ఘృతక్షౌద్రయుతైర్నిరూహం ససైంధవం శీతలమేవ దద్యాత్| ప్రత్యాగతే ధన్వరసేన శాలీన్ క్షీరేణ వాఽద్యాత్పరిషిక్తగాత్రః||15|| దాహాతిసారప్రదరాస్రపిత్త- హృత్పాండురోగాన్ విషమజ్వరం చ| సగుల్మమూత్రగ్రహకామలాదీన్ సర్వామయాన్ పిత్తకృతాన్నిహంతి||16||

స0-రాస్నాదీన్యర్ధపలప్రమాణాని తోయేన నిఃక్వాథ్య తేన రసేన పయః శృతమర్ధాఢకమాత్రం జలహీనం జీవంత్యాదిభిః సుపిష్టైర్ఘృతక్షౌద్రయుతైర్నిరూహం సైంధవాన్వితం శీతలమేవ దద్యాత్| తస్మిన్నిరూహే ప్రత్యాగతే-నిర్గతే, పరిషిక్తాంగో ధన్వమాంసరసేన శాలీనద్యాత్| సాత్మ్యాదివశాద్వా క్షీరేణాద్యాత్| స చ దాహాదీన్ హంతి| పంచోపజాతయ ఇంద్రవజ్రా చ|

Adhikarana kaphaharA nirUhAH koshAtakAdiH (17-19) · Śloka 19

కోశాతకారగ్వధదేవదారు- మూర్వాశ్వదంష్ట్రాకుటజార్కపాఠాః| పక్త్వా కులత్థాన్ బృహతీం చ తోయే రసస్య తస్య ప్రసృతా దశ స్యుః||17|| తాన్ సర్షపైలామదనైః సకుష్ఠై- రక్షప్రమాణైః ప్రసృతైశ్చ యుక్తాన్| క్షౌద్రస్య తైలస్య ఫలాహ్వయస్య క్షారస్య తైలస్య చ సార్షపస్య||18|| దద్యాన్నిరూహం కఫరోగితాయ మందాగ్నయే చాశనవిద్విషే చ| - |19|

స0-కోశాతకాదీన్ జలే పక్త్వా తస్య రసస్య-క్వాథస్య, దశ ప్రసృతాః స్యుః| తాన్ సర్షపాదిభిరక్షప్రమాణైర్యుక్తాన్, క్షౌద్రాదీనాం ప్రత్యేకం ప్రసృతేన యుక్తాన్, ఫలాహ్వయం తైలం-యన్మదనఫలకల్కేనామ్లైశ్చ పక్వం తైలం, తదేతత్సంయోజ్య కఫరోగార్తాదిభ్యో నిరూహం దద్యాత్| అత్ర కోశాతకాదీనాం ద్రవ్యాణాం పరిమాణమనుక్తమపి సామాన్యపరిభాషయా తత్పరిమాణం కల్పనీయం| యత్పరిమాణేభ్యో ద్రవ్యేభ్యః షోడశగుణం జలం దత్త్వా చతుర్భాగావశేషం యథా దశ ప్రసృతాః సంపద్యంతే తత్పరిమాణాని కోశాతక్యాదీన్యత్ర పరికల్పనీయానీతి బోధ్యం|

Adhikarana sukumAranirUhAH (19) · Śloka 19

- | వక్ష్యే మృదూన్ స్నేహకృతో నిరూహాన్ సుఖోచితానాం ప్రసృతైః పృథక్ తు||19||

స0-తుశబ్దో భిన్నక్రమః| సుఖోచితానాం పునః సుకుమారాణాం తు నిరూహాన్ పృథక్ ప్రసృతైర్వక్ష్యే-భణిష్యామి| కింభూతాన్ ? మృదూన్-అతీక్ష్ణాన్, తథా స్నేహకృతః-కృతస్నేహాన్| కేచిత్త్వసమగ్రం వృత్తం చోక్తమ(క్త్వాఽ)నుష్టుభా సంగృహ్ణతే, తచ్చాసమ్యక్, ఏవం హి వృత్తస్యాస్య ఖండనా స్యాత్, తస్మాదయమేవ పాఠః శ్రేయాన్| ప్రసృతైశ్చ నిష్పాదితత్వాదేతే వక్ష్యమాణా బస్తయః ప్రసృతసంజ్ఞాః [ జ్ఞేయాః ]| ఉపజాతీంద్రవజ్రోపజాతయః|

Adhikarana kShIrAdisAdhitaH,tailAdisAdhitaH pa~jcatiktAkhyaH tailagomUtrAdisAdhitaH payasyAdisAdhitaH (20-26) · Śloka 26

అథేమాన్ సుకుమారాణాం నిరూహాన్ స్నేహనాన్ మృదూన్| కర్మణా విప్లుతానాం చ వక్ష్యామి ప్రసృతైః పృథక్||20|| క్షీరాద్ ద్వౌ ప్రసృతౌ కార్యౌ మధుతైలఘృతాత్త్రయః| ఖజేన మథితో బస్తిర్వాతఘ్నో బలవర్ణకృత్||21|| ఏకైకః ప్రసృతస్తైలప్రసన్నాక్షౌద్రసర్పిషాం| బిల్వాదిమూలక్వాథాద్ద్వౌ కౌలత్థాద్ద్వౌ స వాతజిత్||22|| పటోలనింబభూతీకరాస్నాసప్తచ్ఛదాంభసః| ప్రసృతః పృథగాజ్యాచ్చ బస్తిః సర్షపకల్కవాన్||23|| స పంచతిక్తోఽభిష్యందకృమికుష్ఠప్రమేహహా| చత్వారస్తైలగోమూత్రదధిమండామ్లకాంజికాత్||24|| ప్రసృతాః సర్షపైః పిష్టైర్విట్సంగానాహభేదనః| పయస్యేక్షుస్థిరారాస్నావిదారీక్షౌద్రసర్పిషాం||25|| ఏకైకః ప్రసృతో బస్తిః కృష్ణాకల్కో వృషత్వకృత్| |26|

స0-అథ-అనంతరం, ఇమాన్నిరూహాన్ స్నేహనసమర్థాన్ మృదూన్-అతీక్ష్ణాన్, సుకుమారాణాం నరాణాం కర్మణా-వమనాదినా, విప్లుతానాం-భ్రష్టానాం, ప్రసృతైః పృథగుపలక్షితాన్ వక్ష్యామి| క్షీరాద్ ద్వౌ ప్రసృతౌ-చత్వారి పలాని, మధుతైలఘృతాత్ త్రయః ప్రసృతాః-షట్ పలాని, ఖజేన-దర్వ్యాకారేణ, మథితో బస్తిర్వాతం హంతి బలం వర్ణం చ కరోతి| అత్ర చ కల్కాభావాత్ బలాద్యే బస్తౌ యః కల్కః (శ్లో. 2) , స ఏవ కల్ప్యః| తైలాదీనాం ప్రత్యేకం ప్రసృత ఏకః| బిల్వాదిపంచమూలక్వాథాత్ ద్వౌ ప్రసృతౌ| కౌలత్థాత్ క్వాథాత్ ద్వౌ ప్రసృతౌ| స బస్తిర్వాతజిత్| పటోలాదినాం పంచానాం క్వాథాత్ పృథక్ ప్రసృతో, ఘృతాచ్చ ప్రసృతో, బస్తిః స సర్షపకల్కః స పంచతిక్త ఆభిష్యందాదిహా| తైలాదిభ్యశ్చతుర్భ్యశ్చత్వారః ప్రసృతాః-ఆష్టౌ పలాని, పిష్టైః సర్షపైః సహ బస్తిర్విట్సంగాదిజిత్| పయస్యాదిక్వాథానాం పంచానాం ప్రసృతాః పంచ, మాక్షికఘృతయోర్ద్వౌ ప్రసృతౌ, ఇతి సప్త ప్రసృతాః| పిప్పలీకల్కవాన్ బస్తిర్వృషత్వకృత్-శుక్రకరః|

Adhikarana siddhabastayaH (26-27) · Śloka 27

| సిద్ధబస్తీనతో వక్ష్యే సర్వదా యాన్ ప్రయోజయేత్||26|| నిర్వ్యాపదో బహుఫలాన్ బలపుష్టికరాన్ సుఖాన్| |27|

స0-అతః-ప్రసృతేభ్యో నిరూహేభ్యోఽనంతరం, నిర్వ్యాపత్త్వాది గుణతః సంజ్ఞయా సిద్ధబస్తీనతిప్రసిద్ధాన్ వక్ష్యే-భణిష్యామి| యాన్ సర్వదా ప్రయోజయేత్| తథా నిర్వ్యాపదో బహుఫలాన్ బలాదిప్రదాంశ్చ సుఖాంశ్చ| సుశ్రుతే చోక్తం (చి. అ. 38/116)- "యస్మిన్ బస్తౌ యథా యుక్తే ధ్రువా సిద్ధిః ప్రకీర్తితా| సిద్ధబస్తిరితి ఖ్యాతో మునిభిస్తత్త్వదర్శిభిః||" ఇతి|

Adhikarana mAdhutailikaH (27-29) · Śloka 29

| మధుతైలే సమే కర్షః సైంధవాద్ద్విపిచుర్మిసిః||27|| ఏరండమూలక్వాథేన నిరూహో మాధుతైలికః| రసాయనం ప్రమేహార్శఃకృమిగుల్మాంత్రవృద్ధినుత్||28|| సయష్టిమధుకశ్చైష చక్షుష్యో రక్తపిత్తజిత్| |29|

స0-మధుతైలే సమే-తుల్యే, సైంధవస్య కర్షో, మిసిః ద్విపిచుః-ద్వికర్షప్రమాణః, ఏరండమూలక్వాథేన సహ మాధుతైలికోఽయం నిరుహో రసాయనం స్యాత్ ప్రమేహాదిజిత్| "యస్మాన్మధు చ తైలం చ ప్రాధాన్యేనాత్ర వర్తతే| మాధుతైలిక ఇత్యేషవిజ్ఞేయో బస్తిచింతకైః||" ఇతి సుశ్రుతః (చి. అ. 38/114)| సం-మధుయష్టియుక్తశ్చైష బస్తిశ్చక్షుష్యో రక్తపిత్తజిత్|

Adhikarana yApano bastiH (29-30) · Śloka 30

| యాపనో ఘనకల్కేన మధుతైలరసాజ్యవాన్||29|| పాయుజానూరువృషణబస్తిమేహనశూలజిత్| |30|

స0-యాపనాఖ్యో బస్తిర్ముస్తాకల్కేన సహ మధుతైలమాంసరసాజ్యయుతః పాయ్వాదిశూలజిత్| యాపనః-ప్రాణధారణాత్|

Adhikarana dvitIyo yApanabastiH (30-31) · Śloka 31

| ప్రసృతాంశైర్ఘృతక్షౌద్రవసాతైలైః ప్రకల్పయేత్||30|| యాపనం సైంధవార్ధాక్షహపుషార్ధపలాన్వితం| |31|

స0-యాపనం నిరూహం ఘృతాదిభిః ప్రసృతప్రమాణైః సైంధవార్ధకర్షేణ హపుషార్ధపలయుతం కల్పయేత్|

Adhikarana yuktaratho bastiH (31-32) · Śloka 32

| ఏరండమూలనిఃక్వాథో మధుతైలం ససైంధవం||31|| ఏష యుక్తరథో బస్తిః సవచాపిప్పలీఫలః| |32|

స0-ఏరండమూలనిఃక్వాథో మధుతైలసైంధవాన్విత ఇత్యేష వచాపిప్పలీమదనఫలాన్వితో యుక్తరథోఽన్వర్థనామా బస్తిః| సుశ్రుతే చోక్తం (చి. అ. 38/115)- "రథేష్వపి హి యుక్తేషు హస్త్యశ్వేష్వపి యోజయేత్| యస్మాన్న ప్రతిషిద్ధోఽయమతో యుక్తరథః స్మృతః||" ఇతి|

Adhikarana doShaharo bastiH (32-33) · Śloka 33

| స క్వాథో మధుషడ్గ్రంథాశతాహ్వాహింగుసైంధవం||32|| సురదారు చ రాస్నా చ బస్తిర్దోషహరః శివః| |33|

స0-స పూర్వోక్త ఏరండమూలక్వాథో మధ్వాదిభిః సహ ఏష బస్తిర్దోషహృచ్ఛివశ్చ|

Adhikarana siddhabastiH (33-34) · Śloka 34

| పంచమూలస్య నిఃక్వాథస్తైలం మాగధికా మధు||33|| ససైంధవః సమధుకః సిద్ధబస్తిరితి స్మృతః| |34|

స0-పంచమూలక్వాథస్తిలతైలాదికః సైంధవమధుకసహితః సిద్ధవస్తిసంజ్ఞో మునిభిః స్మృతః|

Adhikarana gomUtrabastiH (34-36) · Śloka 36

| ద్విపంచమూలత్రిఫలాఫలబిల్వాని పాచయేత్||34|| గోమూత్రే, తేన పిష్టైశ్చ పాఠావత్సకతోయదైః| సఫలైః క్షౌద్రతైలాభ్యాం క్షారేణ లవణేన చ||35|| యుక్తో బస్తిః కఫవ్యాధిపాండురోగవిషూచిషు| శుక్రానిలవిబంధేషు బస్త్యాటోపే చ పూజితః||36||

స0-ద్విపంచమూలాదీని గోమూత్రేణ పాచయేత్| తేన-క్వథితేన గోమూత్రేణ, పిష్టైశ్చ పాఠాదిభిర్యుక్తః కఫామయాదిహృత్|

Adhikarana yApanarAT bastiH (37-43) · Śloka 43

ముస్తాపాఠామృతైరండబలారాస్నాపునర్నవాః| మంజిష్ఠారగ్వధోశీరత్రాయమాణాక్షరోహిణీః||37|| కనీయః పంచమూలం చ పాలికం, మదనాష్టకం| జలాఢకే పచేత్తచ్చ పాదశేషం పరిస్రుతం||38|| క్షీరద్విప్రస్థసంయుక్తం క్షీరశేషం పునః పచేత్| సపాదజాంగలరసః ససర్పిర్మధుసైంధవః||39|| పిష్టైర్యష్టిమిసిశ్యామాకలింగకరసాంజనైః| బస్తిః సుఖోష్ణో మాంసాగ్నిబలశుక్రవివర్ద్ధనః||40|| వాతాసృఙ్మోహమేహార్శోగుల్మవిణ్మూత్రసంగ్రహాన్| విషమజ్వరవీసర్పవర్ధ్మాధ్మానప్రవాహికాః||41|| వంక్షణోరుకటీకుక్షిమన్యాశ్రోత్రశిరోరుజః| హన్యాదసృగ్దరోన్మాదశోఫకాసాశ్మకుండలాన్||42|| చక్షుష్యః పుత్రదో రాజా యాపనానాం రసాయనం| |43|

స0-ముస్తాదీని కనీయఃపంచమూలపర్యంతాని పృథక్ పాలికాని, మదనఫలాన్యష్టౌ, జలాఢకే పచేత్| తచ్చ పాదశేషం పరిస్రుతం క్షీరశేషం పునః పచేదితి| తావత్కషాయేణ సహ పక్తవ్యం యావత్క్షీరప్రస్థద్వయం స్యాదిత్యర్థః| బస్తిః సర్పిర్మధుసైంధవయుతః పిష్టైర్యష్ట్యాదిభిః సహితః సుఖోష్ణో మాంసాదివర్ద్ధనో వాతరక్తాదీన్ హన్యాత్| చక్షుష్యాదిగుణశ్చ| కింభూతః ? సపాదజాంగలరసః,- తత్ర చతుర్వింశతిపలికో నిరుహః, తస్య పాదేన షట్పలాని జాంగలరసస్య స్యురిత్యర్థః|

Adhikarana ativRuShyo bastiH (43-44) · Śloka 44

| మృగాణాం లఘువద్రా(డ్రా)ణాం దశమూలస్య చాంభసా||43|| హపుషామిసిగాంగేయీకల్కైర్వాతహరః పరం| నిరుహోఽత్యర్థవృష్యశ్చ మహాస్నేహసమన్వితః||44||

స0-హ్రస్వానాం బృహతాముభయరూపాణాం మృగాణాం మాంసానాం తథా దశమూలస్య చ క్వాథేన సహ హపుషదికల్కో బస్తిః సుష్ఠు వాతహరో మహాస్నేహయుతో వృష్యశ్చ స్యాత్|

Adhikarana mAyUro bastiH (45-47) · Śloka 47

మయూరం పక్షపిత్తాంత్రపాదవిట్తుండవర్జితం| లఘునా పంచమూలేన పాలికేన సమన్వితం||45|| పక్త్వా క్షీరజలే క్షీరశేషం సఘృతమాక్షికం| తద్విదారీకణాయష్టిశతాహ్వాఫలకల్కవత్||46|| బస్తిరీషత్పటుయుతః పరమం బలశుక్రకృత్| |47|

స0-మయూరం పక్షాదివర్జితం దశపలమాత్రం హ్రస్వేన పంచమూలేన పలమితేన యుతం క్షీరజలే పక్త్వా క్షీరస్యార్ధాఢకో జలస్యార్ధఢక ఇత్యేవం కృత్వా తావత్క్వాథయేత్ యావత్క్షీరావశేషం స్యాత్| క్షీరం చ తచ్ఛేషం చ క్షీరశేషం| ఘృతమాక్షికసహితం విదార్యాదికల్కాన్వితమీషల్లవణయుక్తో బస్తిః పరమం [బల]శుక్రకృత్|

Adhikarana mayUravidhirviShkirAdiShu (47-48) · Śloka 48

| కల్పనేయం పృథక్ కార్యా తిత్తిరిప్రభృతిష్వపి||47|| విష్కిరేషు సమస్తేషు ప్రతుదప్రసహేషు చ| జలచారిషు తద్వచ్చ మత్స్యేషు క్షీరవర్జితా||48||

స0-ఇయం చ కల్పనా తిత్తిర్యాదిష్వపి విష్కిరేష్వశేషేషు ప్రతుదేషు ప్రసహేషు చ పృథక్కార్యా| తథైవ జలచారిష్వపీయం కల్పనా కార్యా| మత్స్యేషు తు క్షీరవర్జితా కల్పనేయం కార్యా, మత్స్యానాం క్షీరేణ సహ విరుద్ధత్వాత్|

Adhikarana godhAdibastiH (49-52) · Śloka 52

గోధానకులమార్జారశల్యకోందురజం పలం| పృథక్ దశపలం క్షీరే పంచమూలం చ సాధయేత్||49|| తత్పయః ఫలవైదేహీకల్కద్విలవణాన్వితం| ససితాతైలమధ్వాజ్యో బస్తిర్యోజ్యో రసాయనం||50|| వ్యాయామమథితోరస్కక్షీణేంద్రియబలౌజసాం| విబద్ధశుక్రవిణ్మూత్రఖుడవాతవికారిణాం||51|| గజవాజిరథక్షోభభగ్నజర్జరితాత్మనాం| పునర్నవత్వం కురుతే వాజీకరణముత్తమం||52||

స0-గోధాదీనాం మాంసం పృథక్-ప్రత్యేకం, దశపలప్రమాణం క్షీరే పంచమూలం చ సాధయేత్| ఏతత్క్షీరం మదనఫలకణాకల్కసైంధవసౌవర్చలాన్వితం బస్తిః శర్కరాతైలమధుఘృతసహితో యోజ్యో రసాయనం స్యాత్| వ్యాయామమథితోరస్కాదీనాం పునర్నవత్వం కురుతే వాజీకరణేషు ముఖ్యశ్చ|

Adhikarana vRuShyabastInAM Bojane visheShaH (53) · Śloka 53

సిద్ధేన పయసా భోజ్యమాత్మగుప్తోచ్చటేక్షురైః| |53|

స0-ఆత్మగుప్తాదిభిః సిద్ధేన పయసా సహ భోజ్యం| ఉచ్చటా-గుంజా|

Adhikarana siddhAH snehAH (53) · Śloka 53

స్నేహాంశ్చాయంత్రణాన్ సిద్ధాన్ సిద్ధద్రవ్యైః ప్రకల్పయేత్| ||53||

స0-స్నేహాంశ్చ-స్నేహబస్తీన్, అయంత్రణాన్-నిష్పరిహారాన్, సిద్ధాన్-బహుశో దృష్టప్రత్యయాన్, సిద్ధద్రవ్యైః-నిరపాయైః, ప్రకల్పయేత్|

Adhikarana saparIhArAH snehabastayaH (54) · Śloka 54

దోషఘ్నాః సపరీహారా వక్ష్యంతే స్నేహబస్తయః| |54|

స0-అధునా దోషఘ్నాః సపరీహారాః స్నేహబస్తయో వక్ష్యంతే| తానేవాహ-

Adhikarana dashamUlAditailam (54-57) · Śloka 57

| దశమూలం బలాం రాస్నామశ్వగంధాం పునర్నవాం||54|| గుడుచ్యైరండబూతీకభార్గీవృషకరోహిషం| శతావరీం సహచరం కాకనాసాం పలాంశకం||55|| యవమాషాతసీకోలకులత్థాన్ ప్రసృతోన్మితాన్| వహే విపాచ్య తోయస్య ద్రోణశేషేణ తేన చ||56|| పచేత్తైలాఢకం పేష్యైర్జీవనీయైః పలోన్మితైః| అనువాసనమిత్యేతత్సర్వవాతవికారనుత్||57||

స0-దశమూలాదికం పలప్రమాణం| కాకనాసా-కాకజంఘా| యవాదీని ప్రసృతప్రమాణాని, జలస్య వహే-ద్రోణచతుష్టయే, విపాచ్య, తేన చ ద్రోణశేషేణ తైలాఢకం పలాంశకైః జీవనీయైః పేష్యైః సహ పచేత్| ఏతదనువాసనమఖిలపవనామయజిత్|

Adhikarana AnUpavasA (58) · Śloka 58

ఆనూపానాం వసా తద్వజ్జీవనీయోపసాధితా| |58|

స0-ఆనూపప్రాణినాం వసా జీవనీయద్రవ్యసాధితా తద్వత్పూర్వగుణా|

Adhikarana shatAhvAditailam (58) · Śloka 58

| శతాహ్వాచిరిబిల్వామ్లైస్తైలం సిద్ధం సమీరణే||58||

స0-శతాహ్వాదిభిస్తైలం పక్వం పవనే యోజ్యం|

Adhikarana saindhavadhRutam (59) · Śloka 59

సైంధవేనాగ్నివర్ణేన తప్తం చానిలజిద్ ఘృతం| |59|

స0-అగ్నివర్ణేన సైంధవేన తప్తం చ ఘృతం సమీరణజిద్భవతి|

Adhikarana jIvantyAdiyamakaH (59-62) · Śloka 62

| జీవంతీం మదనం మేదాం శ్రావణీం మధుకం బలాం||59|| శతాహ్వర్షభకౌ కృష్ణాం కాకనాసాం శతావరీం| స్వగుప్తాం క్షీరకాకోలీం కర్కటాఖ్యాం శఠీం వచాం||60|| పిష్ట్వా తైలఘృతం క్షీరే సాధయేత్తచ్చతుర్గుణే| బృంహణం వాతపిత్తఘ్నం బలశుక్రాగ్నివర్ధనం||61|| రజఃశుక్రామయహరం పుత్రీయం చానువాసనం| |62|

స0-జీవంత్యాదీన్ కల్కీకృత్య తైలఘృతం-యమకం, క్షీరే చతుర్గుణే సాధయేత్| ఏతదనువాసనం బృంహణం వాతపిత్తఘ్నం బలాదివర్ధనం రజఃశుక్రరోగహరం పుత్రీయం చ| పుత్రీయమితి హితార్థే "పుత్రాచ్ఛ చ " ఇతి ఛః|

Adhikarana saindhavAditailam (62-66) · Śloka 66

| సైంధవం మదనం కుష్ఠం శతాహ్వా నిచులో వచా||62|| హ్రీబేరం మధుకం భారంగీ దేవదారు సకట్ఫలం| నాగరం పుష్కరం మేదా చవికా చిత్రకః శఠీ||63|| విడంగాతివిషే శ్యామా హరేణుర్నీలినీ స్థిరా| బిల్వాజమోదచపలా దంతీ రాస్నా చ తైః సమైః||64|| సాధ్యమేరండతైలం వా తైలం వా కఫరోగనుత్| వర్ధ్మోదావర్తగుల్మార్శఃప్లీహమేహాఢ్యమారుతాన్||65|| ఆనాహమశ్మరీం చాశు హన్యాత్తదనువాసనం| |66|

స0-సైంధవాదిభిః సమాంశైః సామాన్యపరిభాషయా ఏరండతైలం తిలతైలం వా సాధ్యం| ద్విర్వాగ్రహణాత్ ఏరండతైలస్యార్ధం తిలతైలస్యార్ధమిత్యపి కల్పనీయమిత్యాహుః| ఏతదనువాసనం కఫరోగజిత్ శీఘ్రం వర్ధ్మాదీన్ హన్యాత్|

Adhikarana bilvAditailam (66-67) · Śloka 67

| సాధితం పంచమూలేన తైలం బిల్వాదినాఽథవా||66|| కఫఘ్నం| |67|

స0-పంచమూలేన బిల్వాదినా వా సాధితం తైలం కఫఘ్నం కల్పయేత్|

Adhikarana kaphaghnadravyasAdhitaM tailam, phalatailam (67) · Śloka 67

కల్పయేత్తైలం ద్రవ్యైర్వా కఫఘాతిభిః| ఫలైరష్టగుణైశ్చామ్లైః సిద్ధమన్వాసనం కఫే||67||

స0-అథవా కఫఘ్నైర్ద్రవ్యైః ఫలైరష్టగుణైశ్చామ్లైః సిద్ధమనువాసనం కఫే శస్తం|

Adhikarana kalpanAprakAraH (68) · Śloka 68

మృదుబస్తిజడీభూతే తీక్ష్ణోఽన్యో బస్తిరిష్యతే| తీక్ష్ణైర్వికర్షితే స్నిగ్ధో మధురః శిశిరో మృదుః||68||

స0-మృదుశ్చాసౌ బస్తిశ్చ మృదుబస్తిః, మధురస్నిగ్ధశీతలాత్మకత్వాన్మృదుః, మృదుబస్తిశ్చాసౌ జడీభూతశ్చ మృదుబస్తిజడీభూతః,-కోష్ఠాద్బహిరనిఃసరణాత్ కోష్ఠ ఏవావస్థితిం కృత్వా స్థితః, తస్మింస్తథాభూతేఽన్యో బస్తిస్తీక్ష్ణః శస్యతే| తీక్ష్ణైః-గోమూత్రాదినిష్పాదితైర్బస్తిభిః, వికర్షితే కోష్ఠే సతి స్నిగ్ధాదిగుణో బస్తిరిష్యతే|

Adhikarana tIkShNatvamRudutvahetUni dravyANi (69) · Śloka 69

తీక్ష్ణత్వం మూత్రపీల్వగ్నిలవణక్షారసర్షపైః| ప్రాప్తకాలం విధాతవ్యం క్షీరాజ్యాద్యైస్తు మార్దవం||69||

స0-తీక్ష్ణత్వం బస్తేర్మూత్రపీల్వగ్నిలవణక్షారసర్షపైః ప్రాప్తకాలం- యోగ్యేఽవసరే, విధాతవ్యం| క్షీరఘృతాద్యైశ్చ బస్తేర్మార్దవం ప్రాప్తకాలం కర్తవ్యం|

Adhikarana balAdyanurodhena bastiH kalpyaH (70) · Śloka 70

బలకాలరోగదోషప్రకృతీః ప్రవిభజ్య యోజితో బస్తిః| స్వైః స్వైరౌషధవర్గైః స్వాన్ స్వాన్ రోగాన్నివర్తయతి||70||

స0-బలాదీన్ ప్రవిభజ్య స్వైః స్వైరౌషధవర్గైః-యథాయథం యోగ్యైః, సిద్ధో బస్తిర్యోజితః స్వాన్ స్వానామయానుపశమయతి|

Adhikarana hetuvyAdhiviparIto bastiH kalpyaH (71) · Śloka 71

ఉష్ణార్తానాం శీతాంఛీతార్తానాం తథా సుఖోష్ణాంశ్చ| తద్యోగ్యౌషధయుక్తాన్ బస్తీన్ సంతర్క్య యుంజీత||71||

స0-ఉష్ణార్తానాం నృణాం శీతాన్ బస్తీన్ శీతార్తానాం- సుఖోష్ణాన్ బస్తీన్ దద్యాత్|

Adhikarana shodhanIyeShu bRuMhaNIyaniShedhaH (72) · Śloka 72

బస్తీన్న బృంహణీయాన్ దద్యాద్వ్యాధిషు విశోధనీయేషు|72|

ఆ రం- శోధనీయేషు బృంహణీయనిషేధమాహ-బస్తీనితి|

Adhikarana shodhanIyAH (72) · Śloka 72

మేదస్వినో విశోధ్యా యే చ నరాః కుష్ఠమేహార్తాః||72||

వ్

Adhikarana kShINAdiShu shodhanIyaniShedhaH (4) · Śloka 4

న క్షీణక్షతదుర్బలమూర్చ్ఛితకృశశుష్కశుద్ధదేహానాం| దద్యాద్విశోధనీయాన్ దోషనిబద్ధాయుషో యే చ||73|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితా- యామష్టాంగహృదయసంహితాయాం పంచమే కల్పసిద్ధిస్థాన బస్తికల్పో నామ చతుర్థోఽధ్యాయః||4||

సం-యస్మాదేతే దోషైర్నిబద్ధజీవితాః, తస్మాదేతేషాం దోషనిర్హరణాత్ ప్రాణసంశయః స్యాదిత్యాహ, జీవితరక్షార్థమేతే న విశోధ్యా ఇతి| ఆర్యాశ్చతస్రః| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయ- టీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం పంచమే కల్పసిద్ధస్థానే బస్తికల్పో నామ చతుర్థోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 4||