3. vamanavirēcanavyāpatsiddhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

અથ વમનવિરેચનકલ્પાભ્યામનન્તરં તદ્વ્યાપત્સિદ્ધિં બ્રૂતે-

Adhikarana vamanavirecanavyApatsiddhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતો વમનવિરેચનવ્યાપત્સિદ્ધિં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)|૨|

સ૦-વમનવિરેચનયોર્વ્યાપત્-અયથાશાસ્ત્રમનુષ્ઠીયમાનયોર્ગદોત્પત્તિઃ, તસ્યા વમનવિરેચનવ્યાપદઃ સિદ્ધિઃ-સાધનં ચિકિત્સિતં, તાં વર્ણયિષ્યામઃ|

Adhikarana vamanasya pratikUlA gatiH (1-2) · Śloka 2

વમનં મૃદુકોષ્ઠેન ક્ષુદ્વતાઽલ્પકફેન વા| અતિતીક્ષ્ણહિમસ્તોકમજીર્ણે દુર્બલેન વા||૧|| પીતં પ્રયાત્યધસ્તસ્મિન્નિષ્ટહાનિર્મલોદયઃ| વામયેત્તં પુનઃ સ્નિગ્ધં સ્મરન્ પૂર્વમતિક્રમમ્||૨||

સ૦-એવંવિધેન પુરુષેણૈવંવિધં વમનં પીતમધઃ પ્રયાતિ| તસ્મિન્-વમનેઽધસ્તાત્પ્રયાતે સતિ, ઇષ્ટહાનિઃ-અભિપ્રેતસ્ય વમનકાર્યસ્યાનિષ્પત્તિઃ| તથા મલસ્ય-વમનસાધ્યસ્ય શ્લેષ્મણઃ કેવલસ્યાન્યદોષયુક્તસ્ય વા, ઉદયઃ-સ્વસ્થાનસ્થસ્યૈવામયકરણં પ્રતિચલપ્રવલકે ચ| તં-પુરુષં પીતવમનમપ્યવાન્તં, પુનઃ સ્નિગ્ધં વામયેત્| પૂર્વં સ્નિગ્ધમપીતિ પુનઃ શબ્દસ્યાર્થઃ| કથં વામયેત્ ? સ્મરન્ પૂર્વમતિક્રમમ્, યતોઽતિક્રમાત્ પીતવમનોઽપ્યસૌ પુરુષો વમનકર્મણઃ ફલં નાપ્તવાન્| તમતિક્રમં-અપરાધં, સ્મરન્ ચેતસિ કુર્વાણો, ન ત્વેવમેવ, વામયેત્|

Adhikarana virecanasya pratikUlA gatiH (3-5) · Śloka 5

અજીર્ણિનઃ શ્લેષ્મવતો વ્રજત્યૂર્ધ્વં વિરેચનમ્| અતિતીક્ષ્ણોષ્ણલવણમહૃદ્યમતિભૂરિ વા||૩|| તત્ર પૂર્વોદિતા વ્યાપત્સિદ્ધિશ્ચ, ન તથાઽપિ ચેત્| આશયે તિષ્ઠતિ તતસ્તૃતીયં નાવચારયેત્||૪|| અન્યત્ર સાત્મ્યાદ્ધૃદ્યાદ્વા ભેષજાન્નિરપાયતઃ| |૫|

સ૦-અજીર્ણિનસ્તથા બહુશ્લેષ્મિણો વિરેચનમતિતીક્ષ્ણોષ્ણલવણહૃદ્યમતિપ્રભૂતં ચ પીતમૂર્ધ્વં યાતિ| તત્ર-તસ્મિન્નૂર્ધ્વં વ્રજતિ, પૂર્વોક્તા(દિતા) વ્યાપત્-ઇષ્ટહાનિર્મલોદય ઇતિ| તત્ર તથૈવ સિદ્ધિઃ-ચિકિત્સિતમ્| તથા, અનન્તરં વિરેચનસ્યોર્ધ્વગમનાદવિરિક્તં પુનઃ સ્નિગ્ધં વિરેચયેત્| તથૈવ પૂર્વં વિરેચનાતિક્રમં સ્મરન્નિતોઽપરાધાત્પૂર્વં વિરેચને ન વિરિક્તસ્તમતિક્રમં પરિહરન્ વિરેચયેદિત્યર્થઃ| તથાઽપિ-એવમનુષ્ઠીયમાને તદ્વિરેચનૌષધં પીતં, યદ્યાશયે-કોષ્ઠલક્ષણે, ન તિષ્ઠતિ-તત્ર સ્થિતિં ન બધ્નાતિ ઊર્ધ્વમેવ પુનરેતિ, તતસ્તૃતીયં વિરેચનૌષધં-આરગ્વધાદિ, નાવચારયેત્| યદિ તુ સાત્મ્યં હૃદ્યં નિરપાયં વા ભેષજં તદા તૃતીયમપ્યવચારયેત્|

Adhikarana grathitatvapAkagauravANi (5-8) · Śloka 8

| અસ્નિગ્ધસ્વિન્નદેહસ્ય પુરાણં રૂક્ષમૌષધમ્||૫|| દોષાનુત્ક્લેશ્ય નિર્હર્તુમશક્તં જનયેદ્ગદાન્| વિભ્રંશં શ્વયથું હિધ્માં તમસો દર્શનં તૃષમ્||૬|| પિણ્ડીકોદ્વેષ્ટનં કણ્ડૂમૂર્વોઃ સાદં વિવર્ણતામ્| સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય વાઽત્યલ્પં દીપ્તાગ્નેર્જીર્ણમૌષધમ્||૭|| શીતૈર્વા સ્તબ્ધમામે વા સમુત્ક્લેશ્યાહરન્મલાન્| તાનેવ જનયેદ્રોગાનયોગઃ સર્વ એવ સઃ||૮||

સ૦-અસ્નિગ્ધસ્વિન્નશરીરસ્ય પુરાણં રૂક્ષં વિરેચનૌષધમુપયુક્તં દોષાનુત્ક્લેશ્ય-પ્રચ્યાવ્ય, નિર્હર્તુમશક્તં વિભ્રંશાદિકાન્ ગદાન્ જનયેત્| અથવા, સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય ચૌષધમત્યલ્પં-માત્રાહીનં, દીપ્તાગ્નેર્જીર્ણં-પરિણતં, સ્યાત્| શીતૈર્વા સ્તબ્ધભેષજમામે વા સ્તબ્ધં સત્ [મલાન્-] દોષાન્, ઉત્ક્લેશ્યાનિર્હરત્ પૂર્વોક્તાનેવ રોગાન્ જનયેત્| સઃ-એવંભૂતઃ, સર્વ એવાયોગઃ|

Adhikarana teShAM pratIkAraH (9-10) · Śloka 10

તં તૈલલવણાભ્યક્તં સ્વિન્નં પ્રસ્તરસઙ્કરૈઃ| નિરૂઢં જાઙ્ગલરસૈર્ભોજયિત્વાઽનુવાસયેત્||૯|| ફલમાગધિકાદારુસિદ્ધતૈલેન માત્રયા| સ્નિગ્ધં વાતહરૈઃ સ્નેહૈઃ પુનસ્તીક્ષ્ણેન શોધયેત્||૧૦||

સ૦-તં-ઉત્ક્લિષ્ટદોષં, તૈલલવણાભ્યક્તં પ્રસ્તરસઙ્કરાખ્યૈઃ સ્વેદૈઃ સ્વિન્નં તથા નિરૂઢં જાઙ્ગલરસૈર્ભોજયિત્વા ફલાદિસિદ્ધતૈલેન માત્રયાઽનુવાસયેત્| વાતહરૈઃ સ્નેહૈઃ સ્નિગ્ધં પુનસ્તીક્ષ્ણેન વિરેચનેન વિશોધયેત્|

Adhikarana doSholkeshabhRushAdhmAne, tayoH pratIkAraH (11-14) · Śloka 14

બહુદોષસ્ય રૂક્ષસ્ય મન્દાગ્નેરલ્પમૌષધમ્| સોદાવર્તસ્ય ચોત્ક્લેશ્ય દોષાન્ માર્ગાન્ નિરુધ્ય તૈઃ||૧૧|| ભૃશમાધ્માપયેન્નાભિં પૃષ્ઠપાર્શ્વશિરોરુજમ્| શ્વાસં વિણ્મૂત્રવાતનાં સઙ્ગં કુર્યાચ્ચ દારુણમ્||૧૨|| અભ્યઙ્ગસ્વેદવર્ત્યાદિ સનિરૂહાનુવાસનમ્| ઉદાવર્તહરં સર્વં કર્માધ્માતસ્ય શસ્યતે||૧૩|| પઞ્ચમૂલયવક્ષારવચાભૂતિકસૈન્ધવૈઃ| યવાગૂઃ સુકૃતા શૂલવિબન્ધાનાહનાશની||૧૪||

સ૦-બહુદોષસ્ય રૂક્ષસ્ય તથા મન્દાગ્નેરલ્પમૌષધં યોજિતં તથોદાવર્તવતો દોષાનુત્ક્લેશ્ય માર્ગાન્ નિરુધ્ય તૈશ્ચ દોષૈર્ભૃશં નાભિમાધ્માપયેત્| તથા પૃષ્ઠાદિરુજાદીન્ કુર્યાત્| આધ્માતસ્ય નરસ્યાભ્યઙ્ગાદિકં કર્મ ઉદાવર્તહરં સર્વં શસ્યતે| પઞ્ચમૂલાદિભિઃ સુકૃતા યવાગૂઃ શૂલાદિનાશની|

Adhikarana pravAhikAditraye BeShajam (15-16) · Śloka 16

પિપલીદાડિમક્ષારહિઙ્ગુશુણ્ઠ્યમ્લવેતસાન્| સસૈન્ધવાન્ પિબેન્મદ્યૈઃ સર્પિષોષ્ણોદકેન વા||૧૫|| પ્રવાહિકાપરિસ્રાવવેદનાપરિકર્તને| |૧૬|

સ૦-પિપ્પલ્યાદીન્ મદ્યેન સર્પિષોષ્ણામ્બુના વા પિબેત્ પ્રવાહિકાદિષુ|

Adhikarana hRudgrahaH (16-21) · Śloka 21

| પીતૌષધસ્ય વેગાનાં નિગ્રહાન્મારુતાદયઃ||૧૬|| કુપિતા હૃદયં ગત્વા ઘોરં કુર્વન્તિ હૃદ્ગ્રહમ્| હિધ્માપાર્શ્વરુજાકાસદૈન્યલાલાક્ષિવિભ્રમૈઃ||૧૭|| જિહ્વાં ખાદતિ નિઃસંજ્ઞો દન્તાન્ કટકટાયયન્| ન ગચ્છેદ્વિભ્રમં તત્ર વામયેદાશુ તં ભિષક્||૧૮|| મધુરૈઃ પિત્તમૂર્ચ્છાર્તં કટુભિઃ કફમૂર્ચ્છિતમ્| પાચનીયૈસ્તતશ્વાસ્ય દોષશેષં વિપાચયેત્||૧૯|| કાયાગ્નિં ચ બલં ચાસ્ય ક્રમેણાભિપ્રવર્ધયેત્| |૨૦| ઘ્|૨૧|

સ૦- પીતૌષધસ્ય વેગાનાં નિગ્રહાદ્વાતાદયઃ કુપિતા હૃદયં ગત્વા ઘોરં હૃદ્ગ્રહં કુર્વન્તિ| હિધ્માદિયુક્તઃ સ ચ હૃદ્ગ્રહાદિમાન્ જિહ્વાં ખાદતિ નિઃસંજ્ઞઃ સન્| તથા દન્તાન્ કટકટાયતે| તત્ર તસ્મિન્નવસ્થાવિશેષે, ભિષગાશ્વેવ તં-રોગિણં, સંશયં હિત્વા વામયેત્| મધુરૈઃ પિત્તમૂર્ચ્છાર્તં વામયેત્| કફમૂર્ચ્છિતં કટુભિર્વામયેત્| વામયિત્વા ચાસ્ય દોષશેષં પાચનીયૈર્દ્રવ્યૈર્વિપાચયેત્| કાયાગ્નિં બલં ચ ક્રમેણાસ્યાભિપ્રવર્ધયેત્|

Adhikarana hRudgrahe bheShajam, hRudgrahavisheShebheShajam (20-21) · Śloka 21

| પવનેનાતિવમતો હૃદયં યસ્ય પીડ્યતે||૨૦|| તસ્મૈ સ્નિગ્ધામ્લલવણાન્ દદ્યાત્પિત્તકફેઽન્યથા| |૨૧|

સ૦-યસ્યાતિવમતઃ પવનેન હૃદયં પીડ્યતે, તસ્મૈ રોગિણે સ્નિગ્ધામ્લલવણં દદ્યાત્| પિત્તકફે કુપિતે, અન્યથા-મધુરશીતાદિકં, દદ્યાદિત્યર્થઃ|

Adhikarana sarvagAtraparigrahastadbheShajaM ca (21-23) · Śloka 23

| પીતૌષધસ્ય વેગાનાં નિગ્રહેણ કફેન વા||૨૧|| રુદ્ધોઽતિ વા વિશુદ્ધસ્ય ગૃહ્ણાત્યઙ્ગાનિ મારુતઃ| સ્તમ્ભવેપથુનિસ્તોદસાદોદ્વેષ્ટાર્તિભેદનૈઃ||૨૨|| તત્ર વાતહરં સર્વં સ્નેહસ્વેદાદિ શસ્યતે| |૨૩|

સ૦-પીતભેષજસ્ય વેગાનાં નિગ્રહેણ કફેન વા રુદ્ધોઽતિ વિશુદ્ધસ્ય વા વાયુરઙ્ગાનિ ગૃહ્ણાતિ સ્તમ્ભાદિભિઃ| તત્ર સર્વં વાતહરં સ્નેહસ્વેદાદિ શસ્યતે|

Adhikarana dhAtusravastadbheShajaM ca (23-26) · Śloka 26

| બહુતીક્ષ્ણં ક્ષુધાર્તસ્ય મૃદુકોષ્ઠસ્ય ભેષજમ્||૨૩|| હૃત્વાઽઽશુ વિટ્પિત્તકફાન્ ધાતૂનાસ્રાવયેદ્દ્રવાન્| તત્રાતિયોગે મધુરૈઃ શેષમૌષધમુલ્લિખેત્||૨૪|| યોજ્યોઽતિ વમને રેકો વિરેકે વમનં મૃદુ| પરિષેકાવગાહાદ્યૈઃ સુશીતૈઃ સ્તમ્ભયેચ્ચ તમ્||૨૫|| અઞ્જનં ચન્દનોશીરમજાસૃક્શર્કરોદકમ્| લાજચૂર્ણૈઃ પિબેન્મન્થમતિયોગહરં પરમ્||૨૬||

સ૦-ક્ષુધાર્તસ્ય મૃદુકોષ્ઠસ્ય નરસ્ય બહુતીક્ષ્ણં ચ ભેષજં વિટ્પિત્તકફાન્ શીઘ્રમેવ હૃત્વા દ્રવાન્ ધાતૂનાસ્રાવયેત્| તસ્મિન્ વિરેચનાતિયોગે મધુરૈર્દ્રવ્યૈઃ શેષં વિરેચનદ્રવ્યમુદ્ધરેત્| અતિવમને સતિ વિરેકો યોજ્યઃ| અતિવિરેકે ચ મૃદુ વમનં યોજ્યમ્| પરિષેકાદિભિશ્ચ શીતૈસ્તં-વિરેકં, સ્તમ્ભયેત્| આદિશબ્દો જલાર્દ્રશીતમારુતાદિગ્રહણાય| અઞ્જનાદિકં લાજચૂર્ણૈઃ સહ મન્થં પરં વિરેકાતિયોગહરં પિબેત્|

Adhikarana vamanAtiyoge visheShaH (27-28) · Śloka 28

વમનસ્યાતિયોગે તુ શીતામ્બુપરિષેચિતઃ| પિબેત્ફલરસૈર્મન્થં સઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરમ્||૨૭|| સોદ્ગારાયાં ભૃશં છર્દ્યાં મૂર્વાયા ધાન્યમુસ્તયોઃ| સમધૂકાઞ્જનં ચૂર્ણં લેહયેન્મધુસંયુતમ્||૨૮||

સ૦-વમનસ્ય ત્વતિયોગે શીતામ્બુપરિષેચિતઃ સન્ ફલરસૈર્મન્થં ઘૃતાદિયુક્તં પિબેત્| અતિશયેન સોદ્ગારે વમને સતિ મૂર્વાદિચૂર્ણં લેહયેત્|

Adhikarana vamanaBaiShajyAtiyoge vyApat tadBeShajaM ca (29-38) · Śloka 38

વમતોઽન્તઃ પ્રવિષ્ટાયાં જિહ્વાયાં કવલગ્રહાઃ| સ્નિગ્ધામ્લલવણા હૃદ્યા યૂષમાંસરસા હિતાઃ||૨૯|| ફલાન્યમ્લાનિ ખાદેયુસ્તસ્ય ચાન્યેઽગ્રતો નરાઃ| નિઃસૃતાં તુ તિલદ્રાક્ષાકલ્કલિપ્તાં પ્રવેશયેત્||૩૦|| વાગ્ગ્રહાનિલરોગેષુ ઘૃતમાંસોપસાધિતામ્| યવાગૂં તનુકાં દદ્યાત્સ્નેહસ્વેદૌ ચ કાલવિત્||૩૧|| અતિયોગાચ્ચ ભૈષજ્યં જીવં હરતિ શોણિતમ્| તજ્જીવાદાનમિત્યુક્તમાદત્તે જીવિતં યતઃ||૩૨|| શુને કાકાય વા દદ્યાત્તેનાન્નમસૃજા સહ| ભુક્તેઽભુક્તે વદેજ્જીવં પિત્તં વા ભેષજેરિતમ્||૩૩|| શુક્લં વા ભાવિતં વસ્ત્રમાવાનં કોષ્ણવારિણા| પ્રક્ષાલિતં વિવર્ણં સ્યાત્પિત્તે શુદ્ધં તુ શોણિતે||૩૪|| તૃષ્ણામૂર્ચ્છામદાર્તસ્ય કુર્યાદામરણાત્ક્રિયામ્| રક્તપિત્તાતિસારઘ્નીં તસ્યાશુ પ્રાણરક્ષણીમ્||૩૫|| મૃગગોમહિષાજાનાં સદ્યસ્કં જીવતામસૃક્| પિબેજ્જીવાભિસન્ધાનં જીવં તદ્ધ્યાશુ ગચ્છતિ||૩૬|| તદેવ દર્ભમૃદિતં રક્તં બસ્તૌ નિષેચયેત્| શ્યામાકાશ્મર્યમધુકદૂર્વોશીરૈઃ શૃતં પયઃ||૩૭|| ઘૃતમણ્ડાઞ્જનયુતં બસ્તિં વા યોજયેદ્ધિમમ્| પિચ્છાબસ્તિં સુશીતં વા ઘૃતમણ્ડાનુવાસનમ્||૩૮||

સ૦-છર્દયતોઽભ્યન્તરે જિહ્વાયાં પ્રવિષ્ટાયાં સત્યાં કવલગ્રહશ્છાગમાંસરસાઃ સ્નિગ્ધાદિયુક્તા મનઃપ્રિયા હિતાઃ| તથા તસ્ય-અન્તઃપ્રવિષ્ટજિહ્વસ્ય, અગ્રેઽપરે નરા અમ્લાનિ ફલાનિ ખાદેયુઃ| નિઃસૃતાં ચ રસનાં તિલદ્રાક્ષાકલ્કેન લિપ્તામન્તઃ પ્રવેશયેત્| સ૦-વાગ્ગ્રહાદિષુ વાતરોગેષુ ઘૃતમાંસોપસાધિતાં સ્વચ્છાં યવાગૂં દદ્યાત્| સ્નેહસ્વેદૌ ચ યોજયેત્| સ૦-અતિયોગેન ચ યદ્ભેષજં જીવાખ્યં શોણિતં હરતિ તદ્ભૈષજ્યં જીવાદાનમિતિ ગદિતમ્, યતસ્તજ્જીવિતમાદત્તે| પિત્તરક્તયોર્ગન્ધવર્ણાનુવૃત્તિત્વસામાન્યાત્ કિમિદં રક્તમુત પિત્તમ્ ? ઇતિ સંશયઃ| તત્પરીક્ષાર્થમાહ-શુને કાકાય વેત્યાદિ| તેન વિરેચનાતિયોગોદ્ભવેન રક્તેન, મિશ્રિતમન્નં શુને વાયસાય વા દદ્યાત્| તસ્મિન્ રક્તમિશ્રિતેઽન્ને ભુક્તે સતિ જીવં વદેત્| અભુક્તે ચ સતિ તસ્મિન્ વિરેચનાતિયોગેરિતં પિત્તં બ્રૂયાત્| શુક્લં વસ્ત્રં તેન વિરેચનાતિયોગોદ્ભવેન રક્તેન સંશયરૂપેણ ભાવિતં-આર્દ્રીકૃતં, અનન્તરમાવાનં-શુષ્કં, કોષ્ણવારિણા પ્રક્ષાલિતં-પ્રકર્ષેણ ધૌતં, પિત્તે સતિ વિવર્ણં વસ્ત્રં સ્યાત્, ન શુદ્ધમ્| શોણિતે તુ સતિ પ્રક્ષાલિતં વસ્ત્રં શુદ્ધં સ્યાત્| સ૦-તૃષ્ણાદ્યાર્તસ્ય શોણિતે સ્રવત્યેવ તક્રપિત્તાતિસારઘ્નીં પ્રાણરક્ષણીં શીઘ્રં ક્રિયાં કુર્યાત્, આમરણાત્| અનેન ચ મરણતુલાધિરૂઢત્વં દ્યોતયતિ| સંશયેઽપિ ચિકિત્સા કાર્યેતિ પ્રાગભ્યધાયિ| તત્ર મૃગાદીનાં જીવતાં સદ્યસ્કં-તત્ક્ષણોત્પન્નં, રક્તં પિબેત્| કિમ્ભૂતમ્ ? જીવાભિસન્ધાનમ્| જીવમભિસન્ધીયતેઽત્રેતિ જીવાભિસન્ધાનમ્| હિ-યસ્માત્, તત્-રક્તં કર્તૃભૂતં, જીવં કર્મ આશુ ગચ્છતિ-પ્રાપ્નોતિ| તદેતદ્રક્તં દર્ભમૃદિતં-અભિનવપ્રસૂતદર્ભમૃદિતં, બસ્તૌ નિષેચયેત્-પ્રક્ષિપેત્| શ્યામાદિભિર્વા શૃતં પયો ઘૃતમણ્ડાઞ્જનાભ્યાં યુક્તં બસ્તિં હિમં-શીતલં, યોજયેત્| અથવા પિચ્છાબસ્તિં-સ્વલ્પમનુવાસનં, સુશીતં ઘૃતમણ્ડેન-સ્વચ્છેનોર્ધ્વભવેન ઘૃતસ્યોપરિભાગસ્થિતેન, દેયમ્|

Adhikarana gudaBraMshe stamBanam (39) · Śloka 39

અસ્યામપ્યતિયોગોદ્ભવાયામવસ્થાયાં ગુદભ્રંશઃ સમ્ભાવ્યત ઇત્યાહ- ગુદં ભ્રષ્ટં કષાયૈશ્ચ સ્તમ્ભયિત્વા પ્રવેશયેત્| |૩૯|

સ૦-ગુદં ભ્રષ્ટં કષાયૈઃ-કષાયરસનિષ્પાદિતૈઃ- ક્વાથૈઃ, સ્તમ્ભયિત્વા પ્રવેશયેત્|

Adhikarana visaMj~jasya sAmavedAdishravaNam (3) · Śloka 3

| વિસંજ્ઞં શ્રાવયેત્સામવેણુગીતાદિનિસ્વનમ્||૩૯|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતા- યામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં પઞ્ચમે કલ્પસિદ્ધિ- સ્થાને વમનવિરેચનવ્યાપત્સિદ્ધિર્નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ||૩||

સ૦-વિસંજ્ઞં સમ્પન્નં સામવેણુગીતાદીનાં નિસ્વનં શ્રાવયેદિતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગ- હૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં પઞ્ચમે કલ્પ સિદ્ધિસ્થાને વમનવિરેચનવ્યાપત્સિદ્ધિર્નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૩||