3. vamanavirēcanavyāpatsiddhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

अथ वमनविरेचनकल्पाभ्यामनन्तरं तद्व्यापत्सिद्धिं ब्रूते-

Adhikarana vamanavirecanavyApatsiddhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

अथातो वमनविरेचनव्यापत्सिद्धिं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेदयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)|२|

स०-वमनविरेचनयोर्व्यापत्-अयथाशास्त्रमनुष्ठीयमानयोर्गदोत्पत्तिः, तस्या वमनविरेचनव्यापदः सिद्धिः-साधनं चिकित्सितं, तां वर्णयिष्यामः|

Adhikarana vamanasya pratikUlA gatiH (1-2) · Śloka 2

वमनं मृदुकोष्ठेन क्षुद्वताऽल्पकफेन वा| अतितीक्ष्णहिमस्तोकमजीर्णे दुर्बलेन वा||१|| पीतं प्रयात्यधस्तस्मिन्निष्टहानिर्मलोदयः| वामयेत्तं पुनः स्निग्धं स्मरन् पूर्वमतिक्रमम्||२||

स०-एवंविधेन पुरुषेणैवंविधं वमनं पीतमधः प्रयाति| तस्मिन्-वमनेऽधस्तात्प्रयाते सति, इष्टहानिः-अभिप्रेतस्य वमनकार्यस्यानिष्पत्तिः| तथा मलस्य-वमनसाध्यस्य श्लेष्मणः केवलस्यान्यदोषयुक्तस्य वा, उदयः-स्वस्थानस्थस्यैवामयकरणं प्रतिचलप्रवलके च| तं-पुरुषं पीतवमनमप्यवान्तं, पुनः स्निग्धं वामयेत्| पूर्वं स्निग्धमपीति पुनः शब्दस्यार्थः| कथं वामयेत् ? स्मरन् पूर्वमतिक्रमम्, यतोऽतिक्रमात् पीतवमनोऽप्यसौ पुरुषो वमनकर्मणः फलं नाप्तवान्| तमतिक्रमं-अपराधं, स्मरन् चेतसि कुर्वाणो, न त्वेवमेव, वामयेत्|

Adhikarana virecanasya pratikUlA gatiH (3-5) · Śloka 5

अजीर्णिनः श्लेष्मवतो व्रजत्यूर्ध्वं विरेचनम्| अतितीक्ष्णोष्णलवणमहृद्यमतिभूरि वा||३|| तत्र पूर्वोदिता व्यापत्सिद्धिश्च, न तथाऽपि चेत्| आशये तिष्ठति ततस्तृतीयं नावचारयेत्||४|| अन्यत्र सात्म्याद्धृद्याद्वा भेषजान्निरपायतः| |५|

स०-अजीर्णिनस्तथा बहुश्लेष्मिणो विरेचनमतितीक्ष्णोष्णलवणहृद्यमतिप्रभूतं च पीतमूर्ध्वं याति| तत्र-तस्मिन्नूर्ध्वं व्रजति, पूर्वोक्ता(दिता) व्यापत्-इष्टहानिर्मलोदय इति| तत्र तथैव सिद्धिः-चिकित्सितम्| तथा, अनन्तरं विरेचनस्योर्ध्वगमनादविरिक्तं पुनः स्निग्धं विरेचयेत्| तथैव पूर्वं विरेचनातिक्रमं स्मरन्नितोऽपराधात्पूर्वं विरेचने न विरिक्तस्तमतिक्रमं परिहरन् विरेचयेदित्यर्थः| तथाऽपि-एवमनुष्ठीयमाने तद्विरेचनौषधं पीतं, यद्याशये-कोष्ठलक्षणे, न तिष्ठति-तत्र स्थितिं न बध्नाति ऊर्ध्वमेव पुनरेति, ततस्तृतीयं विरेचनौषधं-आरग्वधादि, नावचारयेत्| यदि तु सात्म्यं हृद्यं निरपायं वा भेषजं तदा तृतीयमप्यवचारयेत्|

Adhikarana grathitatvapAkagauravANi (5-8) · Śloka 8

| अस्निग्धस्विन्नदेहस्य पुराणं रूक्षमौषधम्||५|| दोषानुत्क्लेश्य निर्हर्तुमशक्तं जनयेद्गदान्| विभ्रंशं श्वयथुं हिध्मां तमसो दर्शनं तृषम्||६|| पिण्डीकोद्वेष्टनं कण्डूमूर्वोः सादं विवर्णताम्| स्निग्धस्विन्नस्य वाऽत्यल्पं दीप्ताग्नेर्जीर्णमौषधम्||७|| शीतैर्वा स्तब्धमामे वा समुत्क्लेश्याहरन्मलान्| तानेव जनयेद्रोगानयोगः सर्व एव सः||८||

स०-अस्निग्धस्विन्नशरीरस्य पुराणं रूक्षं विरेचनौषधमुपयुक्तं दोषानुत्क्लेश्य-प्रच्याव्य, निर्हर्तुमशक्तं विभ्रंशादिकान् गदान् जनयेत्| अथवा, स्निग्धस्विन्नस्य चौषधमत्यल्पं-मात्राहीनं, दीप्ताग्नेर्जीर्णं-परिणतं, स्यात्| शीतैर्वा स्तब्धभेषजमामे वा स्तब्धं सत् [मलान्-] दोषान्, उत्क्लेश्यानिर्हरत् पूर्वोक्तानेव रोगान् जनयेत्| सः-एवंभूतः, सर्व एवायोगः|

Adhikarana teShAM pratIkAraH (9-10) · Śloka 10

तं तैललवणाभ्यक्तं स्विन्नं प्रस्तरसङ्करैः| निरूढं जाङ्गलरसैर्भोजयित्वाऽनुवासयेत्||९|| फलमागधिकादारुसिद्धतैलेन मात्रया| स्निग्धं वातहरैः स्नेहैः पुनस्तीक्ष्णेन शोधयेत्||१०||

स०-तं-उत्क्लिष्टदोषं, तैललवणाभ्यक्तं प्रस्तरसङ्कराख्यैः स्वेदैः स्विन्नं तथा निरूढं जाङ्गलरसैर्भोजयित्वा फलादिसिद्धतैलेन मात्रयाऽनुवासयेत्| वातहरैः स्नेहैः स्निग्धं पुनस्तीक्ष्णेन विरेचनेन विशोधयेत्|

Adhikarana doSholkeshabhRushAdhmAne, tayoH pratIkAraH (11-14) · Śloka 14

बहुदोषस्य रूक्षस्य मन्दाग्नेरल्पमौषधम्| सोदावर्तस्य चोत्क्लेश्य दोषान् मार्गान् निरुध्य तैः||११|| भृशमाध्मापयेन्नाभिं पृष्ठपार्श्वशिरोरुजम्| श्वासं विण्मूत्रवातनां सङ्गं कुर्याच्च दारुणम्||१२|| अभ्यङ्गस्वेदवर्त्यादि सनिरूहानुवासनम्| उदावर्तहरं सर्वं कर्माध्मातस्य शस्यते||१३|| पञ्चमूलयवक्षारवचाभूतिकसैन्धवैः| यवागूः सुकृता शूलविबन्धानाहनाशनी||१४||

स०-बहुदोषस्य रूक्षस्य तथा मन्दाग्नेरल्पमौषधं योजितं तथोदावर्तवतो दोषानुत्क्लेश्य मार्गान् निरुध्य तैश्च दोषैर्भृशं नाभिमाध्मापयेत्| तथा पृष्ठादिरुजादीन् कुर्यात्| आध्मातस्य नरस्याभ्यङ्गादिकं कर्म उदावर्तहरं सर्वं शस्यते| पञ्चमूलादिभिः सुकृता यवागूः शूलादिनाशनी|

Adhikarana pravAhikAditraye BeShajam (15-16) · Śloka 16

पिपलीदाडिमक्षारहिङ्गुशुण्ठ्यम्लवेतसान्| ससैन्धवान् पिबेन्मद्यैः सर्पिषोष्णोदकेन वा||१५|| प्रवाहिकापरिस्राववेदनापरिकर्तने| |१६|

स०-पिप्पल्यादीन् मद्येन सर्पिषोष्णाम्बुना वा पिबेत् प्रवाहिकादिषु|

Adhikarana hRudgrahaH (16-21) · Śloka 21

| पीतौषधस्य वेगानां निग्रहान्मारुतादयः||१६|| कुपिता हृदयं गत्वा घोरं कुर्वन्ति हृद्ग्रहम्| हिध्मापार्श्वरुजाकासदैन्यलालाक्षिविभ्रमैः||१७|| जिह्वां खादति निःसंज्ञो दन्तान् कटकटाययन्| न गच्छेद्विभ्रमं तत्र वामयेदाशु तं भिषक्||१८|| मधुरैः पित्तमूर्च्छार्तं कटुभिः कफमूर्च्छितम्| पाचनीयैस्ततश्वास्य दोषशेषं विपाचयेत्||१९|| कायाग्निं च बलं चास्य क्रमेणाभिप्रवर्धयेत्| |२०| घ्|२१|

स०- पीतौषधस्य वेगानां निग्रहाद्वातादयः कुपिता हृदयं गत्वा घोरं हृद्ग्रहं कुर्वन्ति| हिध्मादियुक्तः स च हृद्ग्रहादिमान् जिह्वां खादति निःसंज्ञः सन्| तथा दन्तान् कटकटायते| तत्र तस्मिन्नवस्थाविशेषे, भिषगाश्वेव तं-रोगिणं, संशयं हित्वा वामयेत्| मधुरैः पित्तमूर्च्छार्तं वामयेत्| कफमूर्च्छितं कटुभिर्वामयेत्| वामयित्वा चास्य दोषशेषं पाचनीयैर्द्रव्यैर्विपाचयेत्| कायाग्निं बलं च क्रमेणास्याभिप्रवर्धयेत्|

Adhikarana hRudgrahe bheShajam, hRudgrahavisheShebheShajam (20-21) · Śloka 21

| पवनेनातिवमतो हृदयं यस्य पीड्यते||२०|| तस्मै स्निग्धाम्ललवणान् दद्यात्पित्तकफेऽन्यथा| |२१|

स०-यस्यातिवमतः पवनेन हृदयं पीड्यते, तस्मै रोगिणे स्निग्धाम्ललवणं दद्यात्| पित्तकफे कुपिते, अन्यथा-मधुरशीतादिकं, दद्यादित्यर्थः|

Adhikarana sarvagAtraparigrahastadbheShajaM ca (21-23) · Śloka 23

| पीतौषधस्य वेगानां निग्रहेण कफेन वा||२१|| रुद्धोऽति वा विशुद्धस्य गृह्णात्यङ्गानि मारुतः| स्तम्भवेपथुनिस्तोदसादोद्वेष्टार्तिभेदनैः||२२|| तत्र वातहरं सर्वं स्नेहस्वेदादि शस्यते| |२३|

स०-पीतभेषजस्य वेगानां निग्रहेण कफेन वा रुद्धोऽति विशुद्धस्य वा वायुरङ्गानि गृह्णाति स्तम्भादिभिः| तत्र सर्वं वातहरं स्नेहस्वेदादि शस्यते|

Adhikarana dhAtusravastadbheShajaM ca (23-26) · Śloka 26

| बहुतीक्ष्णं क्षुधार्तस्य मृदुकोष्ठस्य भेषजम्||२३|| हृत्वाऽऽशु विट्पित्तकफान् धातूनास्रावयेद्द्रवान्| तत्रातियोगे मधुरैः शेषमौषधमुल्लिखेत्||२४|| योज्योऽति वमने रेको विरेके वमनं मृदु| परिषेकावगाहाद्यैः सुशीतैः स्तम्भयेच्च तम्||२५|| अञ्जनं चन्दनोशीरमजासृक्शर्करोदकम्| लाजचूर्णैः पिबेन्मन्थमतियोगहरं परम्||२६||

स०-क्षुधार्तस्य मृदुकोष्ठस्य नरस्य बहुतीक्ष्णं च भेषजं विट्पित्तकफान् शीघ्रमेव हृत्वा द्रवान् धातूनास्रावयेत्| तस्मिन् विरेचनातियोगे मधुरैर्द्रव्यैः शेषं विरेचनद्रव्यमुद्धरेत्| अतिवमने सति विरेको योज्यः| अतिविरेके च मृदु वमनं योज्यम्| परिषेकादिभिश्च शीतैस्तं-विरेकं, स्तम्भयेत्| आदिशब्दो जलार्द्रशीतमारुतादिग्रहणाय| अञ्जनादिकं लाजचूर्णैः सह मन्थं परं विरेकातियोगहरं पिबेत्|

Adhikarana vamanAtiyoge visheShaH (27-28) · Śloka 28

वमनस्यातियोगे तु शीताम्बुपरिषेचितः| पिबेत्फलरसैर्मन्थं सघृतक्षौद्रशर्करम्||२७|| सोद्गारायां भृशं छर्द्यां मूर्वाया धान्यमुस्तयोः| समधूकाञ्जनं चूर्णं लेहयेन्मधुसंयुतम्||२८||

स०-वमनस्य त्वतियोगे शीताम्बुपरिषेचितः सन् फलरसैर्मन्थं घृतादियुक्तं पिबेत्| अतिशयेन सोद्गारे वमने सति मूर्वादिचूर्णं लेहयेत्|

Adhikarana vamanaBaiShajyAtiyoge vyApat tadBeShajaM ca (29-38) · Śloka 38

वमतोऽन्तः प्रविष्टायां जिह्वायां कवलग्रहाः| स्निग्धाम्ललवणा हृद्या यूषमांसरसा हिताः||२९|| फलान्यम्लानि खादेयुस्तस्य चान्येऽग्रतो नराः| निःसृतां तु तिलद्राक्षाकल्कलिप्तां प्रवेशयेत्||३०|| वाग्ग्रहानिलरोगेषु घृतमांसोपसाधिताम्| यवागूं तनुकां दद्यात्स्नेहस्वेदौ च कालवित्||३१|| अतियोगाच्च भैषज्यं जीवं हरति शोणितम्| तज्जीवादानमित्युक्तमादत्ते जीवितं यतः||३२|| शुने काकाय वा दद्यात्तेनान्नमसृजा सह| भुक्तेऽभुक्ते वदेज्जीवं पित्तं वा भेषजेरितम्||३३|| शुक्लं वा भावितं वस्त्रमावानं कोष्णवारिणा| प्रक्षालितं विवर्णं स्यात्पित्ते शुद्धं तु शोणिते||३४|| तृष्णामूर्च्छामदार्तस्य कुर्यादामरणात्क्रियाम्| रक्तपित्तातिसारघ्नीं तस्याशु प्राणरक्षणीम्||३५|| मृगगोमहिषाजानां सद्यस्कं जीवतामसृक्| पिबेज्जीवाभिसन्धानं जीवं तद्ध्याशु गच्छति||३६|| तदेव दर्भमृदितं रक्तं बस्तौ निषेचयेत्| श्यामाकाश्मर्यमधुकदूर्वोशीरैः शृतं पयः||३७|| घृतमण्डाञ्जनयुतं बस्तिं वा योजयेद्धिमम्| पिच्छाबस्तिं सुशीतं वा घृतमण्डानुवासनम्||३८||

स०-छर्दयतोऽभ्यन्तरे जिह्वायां प्रविष्टायां सत्यां कवलग्रहश्छागमांसरसाः स्निग्धादियुक्ता मनःप्रिया हिताः| तथा तस्य-अन्तःप्रविष्टजिह्वस्य, अग्रेऽपरे नरा अम्लानि फलानि खादेयुः| निःसृतां च रसनां तिलद्राक्षाकल्केन लिप्तामन्तः प्रवेशयेत्| स०-वाग्ग्रहादिषु वातरोगेषु घृतमांसोपसाधितां स्वच्छां यवागूं दद्यात्| स्नेहस्वेदौ च योजयेत्| स०-अतियोगेन च यद्भेषजं जीवाख्यं शोणितं हरति तद्भैषज्यं जीवादानमिति गदितम्, यतस्तज्जीवितमादत्ते| पित्तरक्तयोर्गन्धवर्णानुवृत्तित्वसामान्यात् किमिदं रक्तमुत पित्तम् ? इति संशयः| तत्परीक्षार्थमाह-शुने काकाय वेत्यादि| तेन विरेचनातियोगोद्भवेन रक्तेन, मिश्रितमन्नं शुने वायसाय वा दद्यात्| तस्मिन् रक्तमिश्रितेऽन्ने भुक्ते सति जीवं वदेत्| अभुक्ते च सति तस्मिन् विरेचनातियोगेरितं पित्तं ब्रूयात्| शुक्लं वस्त्रं तेन विरेचनातियोगोद्भवेन रक्तेन संशयरूपेण भावितं-आर्द्रीकृतं, अनन्तरमावानं-शुष्कं, कोष्णवारिणा प्रक्षालितं-प्रकर्षेण धौतं, पित्ते सति विवर्णं वस्त्रं स्यात्, न शुद्धम्| शोणिते तु सति प्रक्षालितं वस्त्रं शुद्धं स्यात्| स०-तृष्णाद्यार्तस्य शोणिते स्रवत्येव तक्रपित्तातिसारघ्नीं प्राणरक्षणीं शीघ्रं क्रियां कुर्यात्, आमरणात्| अनेन च मरणतुलाधिरूढत्वं द्योतयति| संशयेऽपि चिकित्सा कार्येति प्रागभ्यधायि| तत्र मृगादीनां जीवतां सद्यस्कं-तत्क्षणोत्पन्नं, रक्तं पिबेत्| किम्भूतम् ? जीवाभिसन्धानम्| जीवमभिसन्धीयतेऽत्रेति जीवाभिसन्धानम्| हि-यस्मात्, तत्-रक्तं कर्तृभूतं, जीवं कर्म आशु गच्छति-प्राप्नोति| तदेतद्रक्तं दर्भमृदितं-अभिनवप्रसूतदर्भमृदितं, बस्तौ निषेचयेत्-प्रक्षिपेत्| श्यामादिभिर्वा शृतं पयो घृतमण्डाञ्जनाभ्यां युक्तं बस्तिं हिमं-शीतलं, योजयेत्| अथवा पिच्छाबस्तिं-स्वल्पमनुवासनं, सुशीतं घृतमण्डेन-स्वच्छेनोर्ध्वभवेन घृतस्योपरिभागस्थितेन, देयम्|

Adhikarana gudaBraMshe stamBanam (39) · Śloka 39

अस्यामप्यतियोगोद्भवायामवस्थायां गुदभ्रंशः सम्भाव्यत इत्याह- गुदं भ्रष्टं कषायैश्च स्तम्भयित्वा प्रवेशयेत्| |३९|

स०-गुदं भ्रष्टं कषायैः-कषायरसनिष्पादितैः- क्वाथैः, स्तम्भयित्वा प्रवेशयेत्|

Adhikarana visaMj~jasya sAmavedAdishravaNam (3) · Śloka 3

| विसंज्ञं श्रावयेत्सामवेणुगीतादिनिस्वनम्||३९|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता- यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां पञ्चमे कल्पसिद्धि- स्थाने वमनविरेचनव्यापत्सिद्धिर्नाम तृतीयोऽध्यायः||३||

स०-विसंज्ञं सम्पन्नं सामवेणुगीतादीनां निस्वनं श्रावयेदिति| इति श्रीमृगाङ्कदत्तपुत्रश्रीमदरुणदत्तविरचितायामष्टाङ्ग- हृदयटीकायां सर्वाङ्गसुन्दराख्यायां पञ्चमे कल्प सिद्धिस्थाने वमनविरेचनव्यापत्सिद्धिर्नाम तृतीयोऽध्यायः समाप्तः|| ३||