3. vamanavirēcanavyāpatsiddhiradhyāyaḥ

Adhikarana vamanavirecanavyApatsiddhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતો વમનવિરેચનવ્યાપત્સિદ્ધિં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)|૨|

Adhikarana vamanasya pratikUlA gatiH (1-2) · Śloka 2

વમનં મૃદુકોષ્ઠેન ક્ષુદ્વતાઽલ્પકફેન વા| અતિતીક્ષ્ણહિમસ્તોકમજીર્ણે દુર્બલેન વા||૧|| પીતં પ્રયાત્યધસ્તસ્મિન્નિષ્ટહાનિર્મલોદયઃ| વામયેત્તં પુનઃ સ્નિગ્ધં સ્મરન્ પૂર્વમતિક્રમમ્||૨||

Adhikarana virecanasya pratikUlA gatiH (3-5) · Śloka 5

અજીર્ણિનઃ શ્લેષ્મવતો વ્રજત્યૂર્ધ્વં વિરેચનમ્| અતિતીક્ષ્ણોષ્ણલવણમહૃદ્યમતિભૂરિ વા||૩|| તત્ર પૂર્વોદિતા વ્યાપત્સિદ્ધિશ્ચ, ન તથાઽપિ ચેત્| આશયે તિષ્ઠતિ તતસ્તૃતીયં નાવચારયેત્||૪|| અન્યત્ર સાત્મ્યાદ્ધૃદ્યાદ્વા ભેષજાન્નિરપાયતઃ| |૫|

Adhikarana grathitatvapAkagauravANi (5-8) · Śloka 8

| અસ્નિગ્ધસ્વિન્નદેહસ્ય પુરાણં રૂક્ષમૌષધમ્||૫|| દોષાનુત્ક્લેશ્ય નિર્હર્તુમશક્તં જનયેદ્ગદાન્| વિભ્રંશં શ્વયથું હિધ્માં તમસો દર્શનં તૃષમ્||૬|| પિણ્ડીકોદ્વેષ્ટનં કણ્ડૂમૂર્વોઃ સાદં વિવર્ણતામ્| સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય વાઽત્યલ્પં દીપ્તાગ્નેર્જીર્ણમૌષધમ્||૭|| શીતૈર્વા સ્તબ્ધમામે વા સમુત્ક્લેશ્યાહરન્મલાન્| તાનેવ જનયેદ્રોગાનયોગઃ સર્વ એવ સઃ||૮||

Adhikarana teShAM pratIkAraH (9-10) · Śloka 10

તં તૈલલવણાભ્યક્તં સ્વિન્નં પ્રસ્તરસઙ્કરૈઃ| નિરૂઢં જાઙ્ગલરસૈર્ભોજયિત્વાઽનુવાસયેત્||૯|| ફલમાગધિકાદારુસિદ્ધતૈલેન માત્રયા| સ્નિગ્ધં વાતહરૈઃ સ્નેહૈઃ પુનસ્તીક્ષ્ણેન શોધયેત્||૧૦||

Adhikarana doSholkeshabhRushAdhmAne, tayoH pratIkAraH (11-14) · Śloka 14

બહુદોષસ્ય રૂક્ષસ્ય મન્દાગ્નેરલ્પમૌષધમ્| સોદાવર્તસ્ય ચોત્ક્લેશ્ય દોષાન્ માર્ગાન્ નિરુધ્ય તૈઃ||૧૧|| ભૃશમાધ્માપયેન્નાભિં પૃષ્ઠપાર્શ્વશિરોરુજમ્| શ્વાસં વિણ્મૂત્રવાતનાં સઙ્ગં કુર્યાચ્ચ દારુણમ્||૧૨|| અભ્યઙ્ગસ્વેદવર્ત્યાદિ સનિરૂહાનુવાસનમ્| ઉદાવર્તહરં સર્વં કર્માધ્માતસ્ય શસ્યતે||૧૩|| પઞ્ચમૂલયવક્ષારવચાભૂતિકસૈન્ધવૈઃ| યવાગૂઃ સુકૃતા શૂલવિબન્ધાનાહનાશની||૧૪||

Adhikarana pravAhikAditraye BeShajam (15-16) · Śloka 16

પિપલીદાડિમક્ષારહિઙ્ગુશુણ્ઠ્યમ્લવેતસાન્| સસૈન્ધવાન્ પિબેન્મદ્યૈઃ સર્પિષોષ્ણોદકેન વા||૧૫|| પ્રવાહિકાપરિસ્રાવવેદનાપરિકર્તને| |૧૬|

Adhikarana hRudgrahaH (16-21) · Śloka 21

| પીતૌષધસ્ય વેગાનાં નિગ્રહાન્મારુતાદયઃ||૧૬|| કુપિતા હૃદયં ગત્વા ઘોરં કુર્વન્તિ હૃદ્ગ્રહમ્| હિધ્માપાર્શ્વરુજાકાસદૈન્યલાલાક્ષિવિભ્રમૈઃ||૧૭|| જિહ્વાં ખાદતિ નિઃસંજ્ઞો દન્તાન્ કટકટાયયન્| ન ગચ્છેદ્વિભ્રમં તત્ર વામયેદાશુ તં ભિષક્||૧૮|| મધુરૈઃ પિત્તમૂર્ચ્છાર્તં કટુભિઃ કફમૂર્ચ્છિતમ્| પાચનીયૈસ્તતશ્વાસ્ય દોષશેષં વિપાચયેત્||૧૯|| કાયાગ્નિં ચ બલં ચાસ્ય ક્રમેણાભિપ્રવર્ધયેત્| |૨૦| ઘ્|૨૧|

Adhikarana hRudgrahe bheShajam, hRudgrahavisheShebheShajam (20-21) · Śloka 21

| પવનેનાતિવમતો હૃદયં યસ્ય પીડ્યતે||૨૦|| તસ્મૈ સ્નિગ્ધામ્લલવણાન્ દદ્યાત્પિત્તકફેઽન્યથા| |૨૧|

Adhikarana sarvagAtraparigrahastadbheShajaM ca (21-23) · Śloka 23

| પીતૌષધસ્ય વેગાનાં નિગ્રહેણ કફેન વા||૨૧|| રુદ્ધોઽતિ વા વિશુદ્ધસ્ય ગૃહ્ણાત્યઙ્ગાનિ મારુતઃ| સ્તમ્ભવેપથુનિસ્તોદસાદોદ્વેષ્ટાર્તિભેદનૈઃ||૨૨|| તત્ર વાતહરં સર્વં સ્નેહસ્વેદાદિ શસ્યતે| |૨૩|

Adhikarana dhAtusravastadbheShajaM ca (23-26) · Śloka 26

| બહુતીક્ષ્ણં ક્ષુધાર્તસ્ય મૃદુકોષ્ઠસ્ય ભેષજમ્||૨૩|| હૃત્વાઽઽશુ વિટ્પિત્તકફાન્ ધાતૂનાસ્રાવયેદ્દ્રવાન્| તત્રાતિયોગે મધુરૈઃ શેષમૌષધમુલ્લિખેત્||૨૪|| યોજ્યોઽતિ વમને રેકો વિરેકે વમનં મૃદુ| પરિષેકાવગાહાદ્યૈઃ સુશીતૈઃ સ્તમ્ભયેચ્ચ તમ્||૨૫|| અઞ્જનં ચન્દનોશીરમજાસૃક્શર્કરોદકમ્| લાજચૂર્ણૈઃ પિબેન્મન્થમતિયોગહરં પરમ્||૨૬||

Adhikarana vamanAtiyoge visheShaH (27-28) · Śloka 28

વમનસ્યાતિયોગે તુ શીતામ્બુપરિષેચિતઃ| પિબેત્ફલરસૈર્મન્થં સઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરમ્||૨૭|| સોદ્ગારાયાં ભૃશં છર્દ્યાં મૂર્વાયા ધાન્યમુસ્તયોઃ| સમધૂકાઞ્જનં ચૂર્ણં લેહયેન્મધુસંયુતમ્||૨૮||

Adhikarana vamanaBaiShajyAtiyoge vyApat tadBeShajaM ca (29-38) · Śloka 38

વમતોઽન્તઃ પ્રવિષ્ટાયાં જિહ્વાયાં કવલગ્રહાઃ| સ્નિગ્ધામ્લલવણા હૃદ્યા યૂષમાંસરસા હિતાઃ||૨૯|| ફલાન્યમ્લાનિ ખાદેયુસ્તસ્ય ચાન્યેઽગ્રતો નરાઃ| નિઃસૃતાં તુ તિલદ્રાક્ષાકલ્કલિપ્તાં પ્રવેશયેત્||૩૦|| વાગ્ગ્રહાનિલરોગેષુ ઘૃતમાંસોપસાધિતામ્| યવાગૂં તનુકાં દદ્યાત્સ્નેહસ્વેદૌ ચ કાલવિત્||૩૧|| અતિયોગાચ્ચ ભૈષજ્યં જીવં હરતિ શોણિતમ્| તજ્જીવાદાનમિત્યુક્તમાદત્તે જીવિતં યતઃ||૩૨|| શુને કાકાય વા દદ્યાત્તેનાન્નમસૃજા સહ| ભુક્તેઽભુક્તે વદેજ્જીવં પિત્તં વા ભેષજેરિતમ્||૩૩|| શુક્લં વા ભાવિતં વસ્ત્રમાવાનં કોષ્ણવારિણા| પ્રક્ષાલિતં વિવર્ણં સ્યાત્પિત્તે શુદ્ધં તુ શોણિતે||૩૪|| તૃષ્ણામૂર્ચ્છામદાર્તસ્ય કુર્યાદામરણાત્ક્રિયામ્| રક્તપિત્તાતિસારઘ્નીં તસ્યાશુ પ્રાણરક્ષણીમ્||૩૫|| મૃગગોમહિષાજાનાં સદ્યસ્કં જીવતામસૃક્| પિબેજ્જીવાભિસન્ધાનં જીવં તદ્ધ્યાશુ ગચ્છતિ||૩૬|| તદેવ દર્ભમૃદિતં રક્તં બસ્તૌ નિષેચયેત્| શ્યામાકાશ્મર્યમધુકદૂર્વોશીરૈઃ શૃતં પયઃ||૩૭|| ઘૃતમણ્ડાઞ્જનયુતં બસ્તિં વા યોજયેદ્ધિમમ્| પિચ્છાબસ્તિં સુશીતં વા ઘૃતમણ્ડાનુવાસનમ્||૩૮||

Adhikarana gudaBraMshe stamBanam (39) · Śloka 39

અસ્યામપ્યતિયોગોદ્ભવાયામવસ્થાયાં ગુદભ્રંશઃ સમ્ભાવ્યત ઇત્યાહ- ગુદં ભ્રષ્ટં કષાયૈશ્ચ સ્તમ્ભયિત્વા પ્રવેશયેત્| |૩૯|

Adhikarana visaMj~jasya sAmavedAdishravaNam (3) · Śloka 3

| વિસંજ્ઞં શ્રાવયેત્સામવેણુગીતાદિનિસ્વનમ્||૩૯|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતા- યામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં પઞ્ચમે કલ્પસિદ્ધિ- સ્થાને વમનવિરેચનવ્યાપત્સિદ્ધિર્નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ||૩||