3. vamanavirēcanavyāpatsiddhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ಅಥ ವಮನವಿರೇಚನಕಲ್ಪಾಭ್ಯಾಮನನ್ತರಂ ತದ್ವ್ಯಾಪತ್ಸಿದ್ಧಿಂ ಬ್ರೂತೇ-

Adhikarana vamanavirecanavyApatsiddhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋ ವಮನವಿರೇಚನವ್ಯಾಪತ್ಸಿದ್ಧಿಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ)|೨|

ಸ೦-ವಮನವಿರೇಚನಯೋರ್ವ್ಯಾಪತ್-ಅಯಥಾಶಾಸ್ತ್ರಮನುಷ್ಠೀಯಮಾನಯೋರ್ಗದೋತ್ಪತ್ತಿಃ, ತಸ್ಯಾ ವಮನವಿರೇಚನವ್ಯಾಪದಃ ಸಿದ್ಧಿಃ-ಸಾಧನಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ, ತಾಂ ವರ್ಣಯಿಷ್ಯಾಮಃ|

Adhikarana vamanasya pratikUlA gatiH (1-2) · Śloka 2

ವಮನಂ ಮೃದುಕೋಷ್ಠೇನ ಕ್ಷುದ್ವತಾಽಲ್ಪಕಫೇನ ವಾ| ಅತಿತೀಕ್ಷ್ಣಹಿಮಸ್ತೋಕಮಜೀರ್ಣೇ ದುರ್ಬಲೇನ ವಾ||೧|| ಪೀತಂ ಪ್ರಯಾತ್ಯಧಸ್ತಸ್ಮಿನ್ನಿಷ್ಟಹಾನಿರ್ಮಲೋದಯಃ| ವಾಮಯೇತ್ತಂ ಪುನಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಸ್ಮರನ್ ಪೂರ್ವಮತಿಕ್ರಮಮ್||೨||

ಸ೦-ಏವಂವಿಧೇನ ಪುರುಷೇಣೈವಂವಿಧಂ ವಮನಂ ಪೀತಮಧಃ ಪ್ರಯಾತಿ| ತಸ್ಮಿನ್-ವಮನೇಽಧಸ್ತಾತ್ಪ್ರಯಾತೇ ಸತಿ, ಇಷ್ಟಹಾನಿಃ-ಅಭಿಪ್ರೇತಸ್ಯ ವಮನಕಾರ್ಯಸ್ಯಾನಿಷ್ಪತ್ತಿಃ| ತಥಾ ಮಲಸ್ಯ-ವಮನಸಾಧ್ಯಸ್ಯ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಕೇವಲಸ್ಯಾನ್ಯದೋಷಯುಕ್ತಸ್ಯ ವಾ, ಉದಯಃ-ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥಸ್ಯೈವಾಮಯಕರಣಂ ಪ್ರತಿಚಲಪ್ರವಲಕೇ ಚ| ತಂ-ಪುರುಷಂ ಪೀತವಮನಮಪ್ಯವಾನ್ತಂ, ಪುನಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ವಾಮಯೇತ್| ಪೂರ್ವಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಮಪೀತಿ ಪುನಃ ಶಬ್ದಸ್ಯಾರ್ಥಃ| ಕಥಂ ವಾಮಯೇತ್ ? ಸ್ಮರನ್ ಪೂರ್ವಮತಿಕ್ರಮಮ್, ಯತೋಽತಿಕ್ರಮಾತ್ ಪೀತವಮನೋಽಪ್ಯಸೌ ಪುರುಷೋ ವಮನಕರ್ಮಣಃ ಫಲಂ ನಾಪ್ತವಾನ್| ತಮತಿಕ್ರಮಂ-ಅಪರಾಧಂ, ಸ್ಮರನ್ ಚೇತಸಿ ಕುರ್ವಾಣೋ, ನ ತ್ವೇವಮೇವ, ವಾಮಯೇತ್|

Adhikarana virecanasya pratikUlA gatiH (3-5) · Śloka 5

ಅಜೀರ್ಣಿನಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮವತೋ ವ್ರಜತ್ಯೂರ್ಧ್ವಂ ವಿರೇಚನಮ್| ಅತಿತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಲವಣಮಹೃದ್ಯಮತಿಭೂರಿ ವಾ||೩|| ತತ್ರ ಪೂರ್ವೋದಿತಾ ವ್ಯಾಪತ್ಸಿದ್ಧಿಶ್ಚ, ನ ತಥಾಽಪಿ ಚೇತ್| ಆಶಯೇ ತಿಷ್ಠತಿ ತತಸ್ತೃತೀಯಂ ನಾವಚಾರಯೇತ್||೪|| ಅನ್ಯತ್ರ ಸಾತ್ಮ್ಯಾದ್ಧೃದ್ಯಾದ್ವಾ ಭೇಷಜಾನ್ನಿರಪಾಯತಃ| |೫|

ಸ೦-ಅಜೀರ್ಣಿನಸ್ತಥಾ ಬಹುಶ್ಲೇಷ್ಮಿಣೋ ವಿರೇಚನಮತಿತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಲವಣಹೃದ್ಯಮತಿಪ್ರಭೂತಂ ಚ ಪೀತಮೂರ್ಧ್ವಂ ಯಾತಿ| ತತ್ರ-ತಸ್ಮಿನ್ನೂರ್ಧ್ವಂ ವ್ರಜತಿ, ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾ(ದಿತಾ) ವ್ಯಾಪತ್-ಇಷ್ಟಹಾನಿರ್ಮಲೋದಯ ಇತಿ| ತತ್ರ ತಥೈವ ಸಿದ್ಧಿಃ-ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ತಥಾ, ಅನನ್ತರಂ ವಿರೇಚನಸ್ಯೋರ್ಧ್ವಗಮನಾದವಿರಿಕ್ತಂ ಪುನಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ವಿರೇಚಯೇತ್| ತಥೈವ ಪೂರ್ವಂ ವಿರೇಚನಾತಿಕ್ರಮಂ ಸ್ಮರನ್ನಿತೋಽಪರಾಧಾತ್ಪೂರ್ವಂ ವಿರೇಚನೇ ನ ವಿರಿಕ್ತಸ್ತಮತಿಕ್ರಮಂ ಪರಿಹರನ್ ವಿರೇಚಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾಽಪಿ-ಏವಮನುಷ್ಠೀಯಮಾನೇ ತದ್ವಿರೇಚನೌಷಧಂ ಪೀತಂ, ಯದ್ಯಾಶಯೇ-ಕೋಷ್ಠಲಕ್ಷಣೇ, ನ ತಿಷ್ಠತಿ-ತತ್ರ ಸ್ಥಿತಿಂ ನ ಬಧ್ನಾತಿ ಊರ್ಧ್ವಮೇವ ಪುನರೇತಿ, ತತಸ್ತೃತೀಯಂ ವಿರೇಚನೌಷಧಂ-ಆರಗ್ವಧಾದಿ, ನಾವಚಾರಯೇತ್| ಯದಿ ತು ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಹೃದ್ಯಂ ನಿರಪಾಯಂ ವಾ ಭೇಷಜಂ ತದಾ ತೃತೀಯಮಪ್ಯವಚಾರಯೇತ್|

Adhikarana grathitatvapAkagauravANi (5-8) · Śloka 8

| ಅಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನದೇಹಸ್ಯ ಪುರಾಣಂ ರೂಕ್ಷಮೌಷಧಮ್||೫|| ದೋಷಾನುತ್ಕ್ಲೇಶ್ಯ ನಿರ್ಹರ್ತುಮಶಕ್ತಂ ಜನಯೇದ್ಗದಾನ್| ವಿಭ್ರಂಶಂ ಶ್ವಯಥುಂ ಹಿಧ್ಮಾಂ ತಮಸೋ ದರ್ಶನಂ ತೃಷಮ್||೬|| ಪಿಣ್ಡೀಕೋದ್ವೇಷ್ಟನಂ ಕಣ್ಡೂಮೂರ್ವೋಃ ಸಾದಂ ವಿವರ್ಣತಾಮ್| ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನಸ್ಯ ವಾಽತ್ಯಲ್ಪಂ ದೀಪ್ತಾಗ್ನೇರ್ಜೀರ್ಣಮೌಷಧಮ್||೭|| ಶೀತೈರ್ವಾ ಸ್ತಬ್ಧಮಾಮೇ ವಾ ಸಮುತ್ಕ್ಲೇಶ್ಯಾಹರನ್ಮಲಾನ್| ತಾನೇವ ಜನಯೇದ್ರೋಗಾನಯೋಗಃ ಸರ್ವ ಏವ ಸಃ||೮||

ಸ೦-ಅಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನಶರೀರಸ್ಯ ಪುರಾಣಂ ರೂಕ್ಷಂ ವಿರೇಚನೌಷಧಮುಪಯುಕ್ತಂ ದೋಷಾನುತ್ಕ್ಲೇಶ್ಯ-ಪ್ರಚ್ಯಾವ್ಯ, ನಿರ್ಹರ್ತುಮಶಕ್ತಂ ವಿಭ್ರಂಶಾದಿಕಾನ್ ಗದಾನ್ ಜನಯೇತ್| ಅಥವಾ, ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನಸ್ಯ ಚೌಷಧಮತ್ಯಲ್ಪಂ-ಮಾತ್ರಾಹೀನಂ, ದೀಪ್ತಾಗ್ನೇರ್ಜೀರ್ಣಂ-ಪರಿಣತಂ, ಸ್ಯಾತ್| ಶೀತೈರ್ವಾ ಸ್ತಬ್ಧಭೇಷಜಮಾಮೇ ವಾ ಸ್ತಬ್ಧಂ ಸತ್ [ಮಲಾನ್-] ದೋಷಾನ್, ಉತ್ಕ್ಲೇಶ್ಯಾನಿರ್ಹರತ್ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾನೇವ ರೋಗಾನ್ ಜನಯೇತ್| ಸಃ-ಏವಂಭೂತಃ, ಸರ್ವ ಏವಾಯೋಗಃ|

Adhikarana teShAM pratIkAraH (9-10) · Śloka 10

ತಂ ತೈಲಲವಣಾಭ್ಯಕ್ತಂ ಸ್ವಿನ್ನಂ ಪ್ರಸ್ತರಸಙ್ಕರೈಃ| ನಿರೂಢಂ ಜಾಙ್ಗಲರಸೈರ್ಭೋಜಯಿತ್ವಾಽನುವಾಸಯೇತ್||೯|| ಫಲಮಾಗಧಿಕಾದಾರುಸಿದ್ಧತೈಲೇನ ಮಾತ್ರಯಾ| ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ವಾತಹರೈಃ ಸ್ನೇಹೈಃ ಪುನಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೇನ ಶೋಧಯೇತ್||೧೦||

ಸ೦-ತಂ-ಉತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟದೋಷಂ, ತೈಲಲವಣಾಭ್ಯಕ್ತಂ ಪ್ರಸ್ತರಸಙ್ಕರಾಖ್ಯೈಃ ಸ್ವೇದೈಃ ಸ್ವಿನ್ನಂ ತಥಾ ನಿರೂಢಂ ಜಾಙ್ಗಲರಸೈರ್ಭೋಜಯಿತ್ವಾ ಫಲಾದಿಸಿದ್ಧತೈಲೇನ ಮಾತ್ರಯಾಽನುವಾಸಯೇತ್| ವಾತಹರೈಃ ಸ್ನೇಹೈಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಪುನಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೇನ ವಿರೇಚನೇನ ವಿಶೋಧಯೇತ್|

Adhikarana doSholkeshabhRushAdhmAne, tayoH pratIkAraH (11-14) · Śloka 14

ಬಹುದೋಷಸ್ಯ ರೂಕ್ಷಸ್ಯ ಮನ್ದಾಗ್ನೇರಲ್ಪಮೌಷಧಮ್| ಸೋದಾವರ್ತಸ್ಯ ಚೋತ್ಕ್ಲೇಶ್ಯ ದೋಷಾನ್ ಮಾರ್ಗಾನ್ ನಿರುಧ್ಯ ತೈಃ||೧೧|| ಭೃಶಮಾಧ್ಮಾಪಯೇನ್ನಾಭಿಂ ಪೃಷ್ಠಪಾರ್ಶ್ವಶಿರೋರುಜಮ್| ಶ್ವಾಸಂ ವಿಣ್ಮೂತ್ರವಾತನಾಂ ಸಙ್ಗಂ ಕುರ್ಯಾಚ್ಚ ದಾರುಣಮ್||೧೨|| ಅಭ್ಯಙ್ಗಸ್ವೇದವರ್ತ್ಯಾದಿ ಸನಿರೂಹಾನುವಾಸನಮ್| ಉದಾವರ್ತಹರಂ ಸರ್ವಂ ಕರ್ಮಾಧ್ಮಾತಸ್ಯ ಶಸ್ಯತೇ||೧೩|| ಪಞ್ಚಮೂಲಯವಕ್ಷಾರವಚಾಭೂತಿಕಸೈನ್ಧವೈಃ| ಯವಾಗೂಃ ಸುಕೃತಾ ಶೂಲವಿಬನ್ಧಾನಾಹನಾಶನೀ||೧೪||

ಸ೦-ಬಹುದೋಷಸ್ಯ ರೂಕ್ಷಸ್ಯ ತಥಾ ಮನ್ದಾಗ್ನೇರಲ್ಪಮೌಷಧಂ ಯೋಜಿತಂ ತಥೋದಾವರ್ತವತೋ ದೋಷಾನುತ್ಕ್ಲೇಶ್ಯ ಮಾರ್ಗಾನ್ ನಿರುಧ್ಯ ತೈಶ್ಚ ದೋಷೈರ್ಭೃಶಂ ನಾಭಿಮಾಧ್ಮಾಪಯೇತ್| ತಥಾ ಪೃಷ್ಠಾದಿರುಜಾದೀನ್ ಕುರ್ಯಾತ್| ಆಧ್ಮಾತಸ್ಯ ನರಸ್ಯಾಭ್ಯಙ್ಗಾದಿಕಂ ಕರ್ಮ ಉದಾವರ್ತಹರಂ ಸರ್ವಂ ಶಸ್ಯತೇ| ಪಞ್ಚಮೂಲಾದಿಭಿಃ ಸುಕೃತಾ ಯವಾಗೂಃ ಶೂಲಾದಿನಾಶನೀ|

Adhikarana pravAhikAditraye BeShajam (15-16) · Śloka 16

ಪಿಪಲೀದಾಡಿಮಕ್ಷಾರಹಿಙ್ಗುಶುಣ್ಠ್ಯಮ್ಲವೇತಸಾನ್| ಸಸೈನ್ಧವಾನ್ ಪಿಬೇನ್ಮದ್ಯೈಃ ಸರ್ಪಿಷೋಷ್ಣೋದಕೇನ ವಾ||೧೫|| ಪ್ರವಾಹಿಕಾಪರಿಸ್ರಾವವೇದನಾಪರಿಕರ್ತನೇ| |೧೬|

ಸ೦-ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದೀನ್ ಮದ್ಯೇನ ಸರ್ಪಿಷೋಷ್ಣಾಮ್ಬುನಾ ವಾ ಪಿಬೇತ್ ಪ್ರವಾಹಿಕಾದಿಷು|

Adhikarana hRudgrahaH (16-21) · Śloka 21

| ಪೀತೌಷಧಸ್ಯ ವೇಗಾನಾಂ ನಿಗ್ರಹಾನ್ಮಾರುತಾದಯಃ||೧೬|| ಕುಪಿತಾ ಹೃದಯಂ ಗತ್ವಾ ಘೋರಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಹೃದ್ಗ್ರಹಮ್| ಹಿಧ್ಮಾಪಾರ್ಶ್ವರುಜಾಕಾಸದೈನ್ಯಲಾಲಾಕ್ಷಿವಿಭ್ರಮೈಃ||೧೭|| ಜಿಹ್ವಾಂ ಖಾದತಿ ನಿಃಸಂಜ್ಞೋ ದನ್ತಾನ್ ಕಟಕಟಾಯಯನ್| ನ ಗಚ್ಛೇದ್ವಿಭ್ರಮಂ ತತ್ರ ವಾಮಯೇದಾಶು ತಂ ಭಿಷಕ್||೧೮|| ಮಧುರೈಃ ಪಿತ್ತಮೂರ್ಚ್ಛಾರ್ತಂ ಕಟುಭಿಃ ಕಫಮೂರ್ಚ್ಛಿತಮ್| ಪಾಚನೀಯೈಸ್ತತಶ್ವಾಸ್ಯ ದೋಷಶೇಷಂ ವಿಪಾಚಯೇತ್||೧೯|| ಕಾಯಾಗ್ನಿಂ ಚ ಬಲಂ ಚಾಸ್ಯ ಕ್ರಮೇಣಾಭಿಪ್ರವರ್ಧಯೇತ್| |೨೦| ಘ್|೨೧|

ಸ೦- ಪೀತೌಷಧಸ್ಯ ವೇಗಾನಾಂ ನಿಗ್ರಹಾದ್ವಾತಾದಯಃ ಕುಪಿತಾ ಹೃದಯಂ ಗತ್ವಾ ಘೋರಂ ಹೃದ್ಗ್ರಹಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಹಿಧ್ಮಾದಿಯುಕ್ತಃ ಸ ಚ ಹೃದ್ಗ್ರಹಾದಿಮಾನ್ ಜಿಹ್ವಾಂ ಖಾದತಿ ನಿಃಸಂಜ್ಞಃ ಸನ್| ತಥಾ ದನ್ತಾನ್ ಕಟಕಟಾಯತೇ| ತತ್ರ ತಸ್ಮಿನ್ನವಸ್ಥಾವಿಶೇಷೇ, ಭಿಷಗಾಶ್ವೇವ ತಂ-ರೋಗಿಣಂ, ಸಂಶಯಂ ಹಿತ್ವಾ ವಾಮಯೇತ್| ಮಧುರೈಃ ಪಿತ್ತಮೂರ್ಚ್ಛಾರ್ತಂ ವಾಮಯೇತ್| ಕಫಮೂರ್ಚ್ಛಿತಂ ಕಟುಭಿರ್ವಾಮಯೇತ್| ವಾಮಯಿತ್ವಾ ಚಾಸ್ಯ ದೋಷಶೇಷಂ ಪಾಚನೀಯೈರ್ದ್ರವ್ಯೈರ್ವಿಪಾಚಯೇತ್| ಕಾಯಾಗ್ನಿಂ ಬಲಂ ಚ ಕ್ರಮೇಣಾಸ್ಯಾಭಿಪ್ರವರ್ಧಯೇತ್|

Adhikarana hRudgrahe bheShajam, hRudgrahavisheShebheShajam (20-21) · Śloka 21

| ಪವನೇನಾತಿವಮತೋ ಹೃದಯಂ ಯಸ್ಯ ಪೀಡ್ಯತೇ||೨೦|| ತಸ್ಮೈ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಮ್ಲಲವಣಾನ್ ದದ್ಯಾತ್ಪಿತ್ತಕಫೇಽನ್ಯಥಾ| |೨೧|

ಸ೦-ಯಸ್ಯಾತಿವಮತಃ ಪವನೇನ ಹೃದಯಂ ಪೀಡ್ಯತೇ, ತಸ್ಮೈ ರೋಗಿಣೇ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಮ್ಲಲವಣಂ ದದ್ಯಾತ್| ಪಿತ್ತಕಫೇ ಕುಪಿತೇ, ಅನ್ಯಥಾ-ಮಧುರಶೀತಾದಿಕಂ, ದದ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana sarvagAtraparigrahastadbheShajaM ca (21-23) · Śloka 23

| ಪೀತೌಷಧಸ್ಯ ವೇಗಾನಾಂ ನಿಗ್ರಹೇಣ ಕಫೇನ ವಾ||೨೧|| ರುದ್ಧೋಽತಿ ವಾ ವಿಶುದ್ಧಸ್ಯ ಗೃಹ್ಣಾತ್ಯಙ್ಗಾನಿ ಮಾರುತಃ| ಸ್ತಮ್ಭವೇಪಥುನಿಸ್ತೋದಸಾದೋದ್ವೇಷ್ಟಾರ್ತಿಭೇದನೈಃ||೨೨|| ತತ್ರ ವಾತಹರಂ ಸರ್ವಂ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾದಿ ಶಸ್ಯತೇ| |೨೩|

ಸ೦-ಪೀತಭೇಷಜಸ್ಯ ವೇಗಾನಾಂ ನಿಗ್ರಹೇಣ ಕಫೇನ ವಾ ರುದ್ಧೋಽತಿ ವಿಶುದ್ಧಸ್ಯ ವಾ ವಾಯುರಙ್ಗಾನಿ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ಸ್ತಮ್ಭಾದಿಭಿಃ| ತತ್ರ ಸರ್ವಂ ವಾತಹರಂ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾದಿ ಶಸ್ಯತೇ|

Adhikarana dhAtusravastadbheShajaM ca (23-26) · Śloka 26

| ಬಹುತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಕ್ಷುಧಾರ್ತಸ್ಯ ಮೃದುಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ಭೇಷಜಮ್||೨೩|| ಹೃತ್ವಾಽಽಶು ವಿಟ್ಪಿತ್ತಕಫಾನ್ ಧಾತೂನಾಸ್ರಾವಯೇದ್ದ್ರವಾನ್| ತತ್ರಾತಿಯೋಗೇ ಮಧುರೈಃ ಶೇಷಮೌಷಧಮುಲ್ಲಿಖೇತ್||೨೪|| ಯೋಜ್ಯೋಽತಿ ವಮನೇ ರೇಕೋ ವಿರೇಕೇ ವಮನಂ ಮೃದು| ಪರಿಷೇಕಾವಗಾಹಾದ್ಯೈಃ ಸುಶೀತೈಃ ಸ್ತಮ್ಭಯೇಚ್ಚ ತಮ್||೨೫|| ಅಞ್ಜನಂ ಚನ್ದನೋಶೀರಮಜಾಸೃಕ್ಶರ್ಕರೋದಕಮ್| ಲಾಜಚೂರ್ಣೈಃ ಪಿಬೇನ್ಮನ್ಥಮತಿಯೋಗಹರಂ ಪರಮ್||೨೬||

ಸ೦-ಕ್ಷುಧಾರ್ತಸ್ಯ ಮೃದುಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ನರಸ್ಯ ಬಹುತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಚ ಭೇಷಜಂ ವಿಟ್ಪಿತ್ತಕಫಾನ್ ಶೀಘ್ರಮೇವ ಹೃತ್ವಾ ದ್ರವಾನ್ ಧಾತೂನಾಸ್ರಾವಯೇತ್| ತಸ್ಮಿನ್ ವಿರೇಚನಾತಿಯೋಗೇ ಮಧುರೈರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ ಶೇಷಂ ವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯಮುದ್ಧರೇತ್| ಅತಿವಮನೇ ಸತಿ ವಿರೇಕೋ ಯೋಜ್ಯಃ| ಅತಿವಿರೇಕೇ ಚ ಮೃದು ವಮನಂ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಪರಿಷೇಕಾದಿಭಿಶ್ಚ ಶೀತೈಸ್ತಂ-ವಿರೇಕಂ, ಸ್ತಮ್ಭಯೇತ್| ಆದಿಶಬ್ದೋ ಜಲಾರ್ದ್ರಶೀತಮಾರುತಾದಿಗ್ರಹಣಾಯ| ಅಞ್ಜನಾದಿಕಂ ಲಾಜಚೂರ್ಣೈಃ ಸಹ ಮನ್ಥಂ ಪರಂ ವಿರೇಕಾತಿಯೋಗಹರಂ ಪಿಬೇತ್|

Adhikarana vamanAtiyoge visheShaH (27-28) · Śloka 28

ವಮನಸ್ಯಾತಿಯೋಗೇ ತು ಶೀತಾಮ್ಬುಪರಿಷೇಚಿತಃ| ಪಿಬೇತ್ಫಲರಸೈರ್ಮನ್ಥಂ ಸಘೃತಕ್ಷೌದ್ರಶರ್ಕರಮ್||೨೭|| ಸೋದ್ಗಾರಾಯಾಂ ಭೃಶಂ ಛರ್ದ್ಯಾಂ ಮೂರ್ವಾಯಾ ಧಾನ್ಯಮುಸ್ತಯೋಃ| ಸಮಧೂಕಾಞ್ಜನಂ ಚೂರ್ಣಂ ಲೇಹಯೇನ್ಮಧುಸಂಯುತಮ್||೨೮||

ಸ೦-ವಮನಸ್ಯ ತ್ವತಿಯೋಗೇ ಶೀತಾಮ್ಬುಪರಿಷೇಚಿತಃ ಸನ್ ಫಲರಸೈರ್ಮನ್ಥಂ ಘೃತಾದಿಯುಕ್ತಂ ಪಿಬೇತ್| ಅತಿಶಯೇನ ಸೋದ್ಗಾರೇ ವಮನೇ ಸತಿ ಮೂರ್ವಾದಿಚೂರ್ಣಂ ಲೇಹಯೇತ್|

Adhikarana vamanaBaiShajyAtiyoge vyApat tadBeShajaM ca (29-38) · Śloka 38

ವಮತೋಽನ್ತಃ ಪ್ರವಿಷ್ಟಾಯಾಂ ಜಿಹ್ವಾಯಾಂ ಕವಲಗ್ರಹಾಃ| ಸ್ನಿಗ್ಧಾಮ್ಲಲವಣಾ ಹೃದ್ಯಾ ಯೂಷಮಾಂಸರಸಾ ಹಿತಾಃ||೨೯|| ಫಲಾನ್ಯಮ್ಲಾನಿ ಖಾದೇಯುಸ್ತಸ್ಯ ಚಾನ್ಯೇಽಗ್ರತೋ ನರಾಃ| ನಿಃಸೃತಾಂ ತು ತಿಲದ್ರಾಕ್ಷಾಕಲ್ಕಲಿಪ್ತಾಂ ಪ್ರವೇಶಯೇತ್||೩೦|| ವಾಗ್ಗ್ರಹಾನಿಲರೋಗೇಷು ಘೃತಮಾಂಸೋಪಸಾಧಿತಾಮ್| ಯವಾಗೂಂ ತನುಕಾಂ ದದ್ಯಾತ್ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೌ ಚ ಕಾಲವಿತ್||೩೧|| ಅತಿಯೋಗಾಚ್ಚ ಭೈಷಜ್ಯಂ ಜೀವಂ ಹರತಿ ಶೋಣಿತಮ್| ತಜ್ಜೀವಾದಾನಮಿತ್ಯುಕ್ತಮಾದತ್ತೇ ಜೀವಿತಂ ಯತಃ||೩೨|| ಶುನೇ ಕಾಕಾಯ ವಾ ದದ್ಯಾತ್ತೇನಾನ್ನಮಸೃಜಾ ಸಹ| ಭುಕ್ತೇಽಭುಕ್ತೇ ವದೇಜ್ಜೀವಂ ಪಿತ್ತಂ ವಾ ಭೇಷಜೇರಿತಮ್||೩೩|| ಶುಕ್ಲಂ ವಾ ಭಾವಿತಂ ವಸ್ತ್ರಮಾವಾನಂ ಕೋಷ್ಣವಾರಿಣಾ| ಪ್ರಕ್ಷಾಲಿತಂ ವಿವರ್ಣಂ ಸ್ಯಾತ್ಪಿತ್ತೇ ಶುದ್ಧಂ ತು ಶೋಣಿತೇ||೩೪|| ತೃಷ್ಣಾಮೂರ್ಚ್ಛಾಮದಾರ್ತಸ್ಯ ಕುರ್ಯಾದಾಮರಣಾತ್ಕ್ರಿಯಾಮ್| ರಕ್ತಪಿತ್ತಾತಿಸಾರಘ್ನೀಂ ತಸ್ಯಾಶು ಪ್ರಾಣರಕ್ಷಣೀಮ್||೩೫|| ಮೃಗಗೋಮಹಿಷಾಜಾನಾಂ ಸದ್ಯಸ್ಕಂ ಜೀವತಾಮಸೃಕ್| ಪಿಬೇಜ್ಜೀವಾಭಿಸನ್ಧಾನಂ ಜೀವಂ ತದ್ಧ್ಯಾಶು ಗಚ್ಛತಿ||೩೬|| ತದೇವ ದರ್ಭಮೃದಿತಂ ರಕ್ತಂ ಬಸ್ತೌ ನಿಷೇಚಯೇತ್| ಶ್ಯಾಮಾಕಾಶ್ಮರ್ಯಮಧುಕದೂರ್ವೋಶೀರೈಃ ಶೃತಂ ಪಯಃ||೩೭|| ಘೃತಮಣ್ಡಾಞ್ಜನಯುತಂ ಬಸ್ತಿಂ ವಾ ಯೋಜಯೇದ್ಧಿಮಮ್| ಪಿಚ್ಛಾಬಸ್ತಿಂ ಸುಶೀತಂ ವಾ ಘೃತಮಣ್ಡಾನುವಾಸನಮ್||೩೮||

ಸ೦-ಛರ್ದಯತೋಽಭ್ಯನ್ತರೇ ಜಿಹ್ವಾಯಾಂ ಪ್ರವಿಷ್ಟಾಯಾಂ ಸತ್ಯಾಂ ಕವಲಗ್ರಹಶ್ಛಾಗಮಾಂಸರಸಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಯುಕ್ತಾ ಮನಃಪ್ರಿಯಾ ಹಿತಾಃ| ತಥಾ ತಸ್ಯ-ಅನ್ತಃಪ್ರವಿಷ್ಟಜಿಹ್ವಸ್ಯ, ಅಗ್ರೇಽಪರೇ ನರಾ ಅಮ್ಲಾನಿ ಫಲಾನಿ ಖಾದೇಯುಃ| ನಿಃಸೃತಾಂ ಚ ರಸನಾಂ ತಿಲದ್ರಾಕ್ಷಾಕಲ್ಕೇನ ಲಿಪ್ತಾಮನ್ತಃ ಪ್ರವೇಶಯೇತ್| ಸ೦-ವಾಗ್ಗ್ರಹಾದಿಷು ವಾತರೋಗೇಷು ಘೃತಮಾಂಸೋಪಸಾಧಿತಾಂ ಸ್ವಚ್ಛಾಂ ಯವಾಗೂಂ ದದ್ಯಾತ್| ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೌ ಚ ಯೋಜಯೇತ್| ಸ೦-ಅತಿಯೋಗೇನ ಚ ಯದ್ಭೇಷಜಂ ಜೀವಾಖ್ಯಂ ಶೋಣಿತಂ ಹರತಿ ತದ್ಭೈಷಜ್ಯಂ ಜೀವಾದಾನಮಿತಿ ಗದಿತಮ್, ಯತಸ್ತಜ್ಜೀವಿತಮಾದತ್ತೇ| ಪಿತ್ತರಕ್ತಯೋರ್ಗನ್ಧವರ್ಣಾನುವೃತ್ತಿತ್ವಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ ಕಿಮಿದಂ ರಕ್ತಮುತ ಪಿತ್ತಮ್ ? ಇತಿ ಸಂಶಯಃ| ತತ್ಪರೀಕ್ಷಾರ್ಥಮಾಹ-ಶುನೇ ಕಾಕಾಯ ವೇತ್ಯಾದಿ| ತೇನ ವಿರೇಚನಾತಿಯೋಗೋದ್ಭವೇನ ರಕ್ತೇನ, ಮಿಶ್ರಿತಮನ್ನಂ ಶುನೇ ವಾಯಸಾಯ ವಾ ದದ್ಯಾತ್| ತಸ್ಮಿನ್ ರಕ್ತಮಿಶ್ರಿತೇಽನ್ನೇ ಭುಕ್ತೇ ಸತಿ ಜೀವಂ ವದೇತ್| ಅಭುಕ್ತೇ ಚ ಸತಿ ತಸ್ಮಿನ್ ವಿರೇಚನಾತಿಯೋಗೇರಿತಂ ಪಿತ್ತಂ ಬ್ರೂಯಾತ್| ಶುಕ್ಲಂ ವಸ್ತ್ರಂ ತೇನ ವಿರೇಚನಾತಿಯೋಗೋದ್ಭವೇನ ರಕ್ತೇನ ಸಂಶಯರೂಪೇಣ ಭಾವಿತಂ-ಆರ್ದ್ರೀಕೃತಂ, ಅನನ್ತರಮಾವಾನಂ-ಶುಷ್ಕಂ, ಕೋಷ್ಣವಾರಿಣಾ ಪ್ರಕ್ಷಾಲಿತಂ-ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಧೌತಂ, ಪಿತ್ತೇ ಸತಿ ವಿವರ್ಣಂ ವಸ್ತ್ರಂ ಸ್ಯಾತ್, ನ ಶುದ್ಧಮ್| ಶೋಣಿತೇ ತು ಸತಿ ಪ್ರಕ್ಷಾಲಿತಂ ವಸ್ತ್ರಂ ಶುದ್ಧಂ ಸ್ಯಾತ್| ಸ೦-ತೃಷ್ಣಾದ್ಯಾರ್ತಸ್ಯ ಶೋಣಿತೇ ಸ್ರವತ್ಯೇವ ತಕ್ರಪಿತ್ತಾತಿಸಾರಘ್ನೀಂ ಪ್ರಾಣರಕ್ಷಣೀಂ ಶೀಘ್ರಂ ಕ್ರಿಯಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್, ಆಮರಣಾತ್| ಅನೇನ ಚ ಮರಣತುಲಾಧಿರೂಢತ್ವಂ ದ್ಯೋತಯತಿ| ಸಂಶಯೇಽಪಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕಾರ್ಯೇತಿ ಪ್ರಾಗಭ್ಯಧಾಯಿ| ತತ್ರ ಮೃಗಾದೀನಾಂ ಜೀವತಾಂ ಸದ್ಯಸ್ಕಂ-ತತ್ಕ್ಷಣೋತ್ಪನ್ನಂ, ರಕ್ತಂ ಪಿಬೇತ್| ಕಿಮ್ಭೂತಮ್ ? ಜೀವಾಭಿಸನ್ಧಾನಮ್| ಜೀವಮಭಿಸನ್ಧೀಯತೇಽತ್ರೇತಿ ಜೀವಾಭಿಸನ್ಧಾನಮ್| ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ತತ್-ರಕ್ತಂ ಕರ್ತೃಭೂತಂ, ಜೀವಂ ಕರ್ಮ ಆಶು ಗಚ್ಛತಿ-ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ತದೇತದ್ರಕ್ತಂ ದರ್ಭಮೃದಿತಂ-ಅಭಿನವಪ್ರಸೂತದರ್ಭಮೃದಿತಂ, ಬಸ್ತೌ ನಿಷೇಚಯೇತ್-ಪ್ರಕ್ಷಿಪೇತ್| ಶ್ಯಾಮಾದಿಭಿರ್ವಾ ಶೃತಂ ಪಯೋ ಘೃತಮಣ್ಡಾಞ್ಜನಾಭ್ಯಾಂ ಯುಕ್ತಂ ಬಸ್ತಿಂ ಹಿಮಂ-ಶೀತಲಂ, ಯೋಜಯೇತ್| ಅಥವಾ ಪಿಚ್ಛಾಬಸ್ತಿಂ-ಸ್ವಲ್ಪಮನುವಾಸನಂ, ಸುಶೀತಂ ಘೃತಮಣ್ಡೇನ-ಸ್ವಚ್ಛೇನೋರ್ಧ್ವಭವೇನ ಘೃತಸ್ಯೋಪರಿಭಾಗಸ್ಥಿತೇನ, ದೇಯಮ್|

Adhikarana gudaBraMshe stamBanam (39) · Śloka 39

ಅಸ್ಯಾಮಪ್ಯತಿಯೋಗೋದ್ಭವಾಯಾಮವಸ್ಥಾಯಾಂ ಗುದಭ್ರಂಶಃ ಸಮ್ಭಾವ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ- ಗುದಂ ಭ್ರಷ್ಟಂ ಕಷಾಯೈಶ್ಚ ಸ್ತಮ್ಭಯಿತ್ವಾ ಪ್ರವೇಶಯೇತ್| |೩೯|

ಸ೦-ಗುದಂ ಭ್ರಷ್ಟಂ ಕಷಾಯೈಃ-ಕಷಾಯರಸನಿಷ್ಪಾದಿತೈಃ- ಕ್ವಾಥೈಃ, ಸ್ತಮ್ಭಯಿತ್ವಾ ಪ್ರವೇಶಯೇತ್|

Adhikarana visaMj~jasya sAmavedAdishravaNam (3) · Śloka 3

| ವಿಸಂಜ್ಞಂ ಶ್ರಾವಯೇತ್ಸಾಮವೇಣುಗೀತಾದಿನಿಸ್ವನಮ್||೩೯|| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾ- ಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಪಞ್ಚಮೇ ಕಲ್ಪಸಿದ್ಧಿ- ಸ್ಥಾನೇ ವಮನವಿರೇಚನವ್ಯಾಪತ್ಸಿದ್ಧಿರ್ನಾಮ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೩||

ಸ೦-ವಿಸಂಜ್ಞಂ ಸಮ್ಪನ್ನಂ ಸಾಮವೇಣುಗೀತಾದೀನಾಂ ನಿಸ್ವನಂ ಶ್ರಾವಯೇದಿತಿ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗ- ಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಪಞ್ಚಮೇ ಕಲ್ಪ ಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನೇ ವಮನವಿರೇಚನವ್ಯಾಪತ್ಸಿದ್ಧಿರ್ನಾಮ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೩||