3. vamanavirēcanavyāpatsiddhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

అథ వమనవిరేచనకల్పాభ్యామనంతరం తద్వ్యాపత్సిద్ధిం బ్రూతే-

Adhikarana vamanavirecanavyApatsiddhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

అథాతో వమనవిరేచనవ్యాపత్సిద్ధిం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే)|2|

స0-వమనవిరేచనయోర్వ్యాపత్-అయథాశాస్త్రమనుష్ఠీయమానయోర్గదోత్పత్తిః, తస్యా వమనవిరేచనవ్యాపదః సిద్ధిః-సాధనం చికిత్సితం, తాం వర్ణయిష్యామః|

Adhikarana vamanasya pratikUlA gatiH (1-2) · Śloka 2

వమనం మృదుకోష్ఠేన క్షుద్వతాఽల్పకఫేన వా| అతితీక్ష్ణహిమస్తోకమజీర్ణే దుర్బలేన వా||1|| పీతం ప్రయాత్యధస్తస్మిన్నిష్టహానిర్మలోదయః| వామయేత్తం పునః స్నిగ్ధం స్మరన్ పూర్వమతిక్రమం||2||

స0-ఏవంవిధేన పురుషేణైవంవిధం వమనం పీతమధః ప్రయాతి| తస్మిన్-వమనేఽధస్తాత్ప్రయాతే సతి, ఇష్టహానిః-అభిప్రేతస్య వమనకార్యస్యానిష్పత్తిః| తథా మలస్య-వమనసాధ్యస్య శ్లేష్మణః కేవలస్యాన్యదోషయుక్తస్య వా, ఉదయః-స్వస్థానస్థస్యైవామయకరణం ప్రతిచలప్రవలకే చ| తం-పురుషం పీతవమనమప్యవాంతం, పునః స్నిగ్ధం వామయేత్| పూర్వం స్నిగ్ధమపీతి పునః శబ్దస్యార్థః| కథం వామయేత్ ? స్మరన్ పూర్వమతిక్రమం, యతోఽతిక్రమాత్ పీతవమనోఽప్యసౌ పురుషో వమనకర్మణః ఫలం నాప్తవాన్| తమతిక్రమం-అపరాధం, స్మరన్ చేతసి కుర్వాణో, న త్వేవమేవ, వామయేత్|

Adhikarana virecanasya pratikUlA gatiH (3-5) · Śloka 5

అజీర్ణినః శ్లేష్మవతో వ్రజత్యూర్ధ్వం విరేచనం| అతితీక్ష్ణోష్ణలవణమహృద్యమతిభూరి వా||3|| తత్ర పూర్వోదితా వ్యాపత్సిద్ధిశ్చ, న తథాఽపి చేత్| ఆశయే తిష్ఠతి తతస్తృతీయం నావచారయేత్||4|| అన్యత్ర సాత్మ్యాద్ధృద్యాద్వా భేషజాన్నిరపాయతః| |5|

స0-అజీర్ణినస్తథా బహుశ్లేష్మిణో విరేచనమతితీక్ష్ణోష్ణలవణహృద్యమతిప్రభూతం చ పీతమూర్ధ్వం యాతి| తత్ర-తస్మిన్నూర్ధ్వం వ్రజతి, పూర్వోక్తా(దితా) వ్యాపత్-ఇష్టహానిర్మలోదయ ఇతి| తత్ర తథైవ సిద్ధిః-చికిత్సితం| తథా, అనంతరం విరేచనస్యోర్ధ్వగమనాదవిరిక్తం పునః స్నిగ్ధం విరేచయేత్| తథైవ పూర్వం విరేచనాతిక్రమం స్మరన్నితోఽపరాధాత్పూర్వం విరేచనే న విరిక్తస్తమతిక్రమం పరిహరన్ విరేచయేదిత్యర్థః| తథాఽపి-ఏవమనుష్ఠీయమానే తద్విరేచనౌషధం పీతం, యద్యాశయే-కోష్ఠలక్షణే, న తిష్ఠతి-తత్ర స్థితిం న బధ్నాతి ఊర్ధ్వమేవ పునరేతి, తతస్తృతీయం విరేచనౌషధం-ఆరగ్వధాది, నావచారయేత్| యది తు సాత్మ్యం హృద్యం నిరపాయం వా భేషజం తదా తృతీయమప్యవచారయేత్|

Adhikarana grathitatvapAkagauravANi (5-8) · Śloka 8

| అస్నిగ్ధస్విన్నదేహస్య పురాణం రూక్షమౌషధం||5|| దోషానుత్క్లేశ్య నిర్హర్తుమశక్తం జనయేద్గదాన్| విభ్రంశం శ్వయథుం హిధ్మాం తమసో దర్శనం తృషం||6|| పిండీకోద్వేష్టనం కండూమూర్వోః సాదం వివర్ణతాం| స్నిగ్ధస్విన్నస్య వాఽత్యల్పం దీప్తాగ్నేర్జీర్ణమౌషధం||7|| శీతైర్వా స్తబ్ధమామే వా సముత్క్లేశ్యాహరన్మలాన్| తానేవ జనయేద్రోగానయోగః సర్వ ఏవ సః||8||

స0-అస్నిగ్ధస్విన్నశరీరస్య పురాణం రూక్షం విరేచనౌషధముపయుక్తం దోషానుత్క్లేశ్య-ప్రచ్యావ్య, నిర్హర్తుమశక్తం విభ్రంశాదికాన్ గదాన్ జనయేత్| అథవా, స్నిగ్ధస్విన్నస్య చౌషధమత్యల్పం-మాత్రాహీనం, దీప్తాగ్నేర్జీర్ణం-పరిణతం, స్యాత్| శీతైర్వా స్తబ్ధభేషజమామే వా స్తబ్ధం సత్ [మలాన్-] దోషాన్, ఉత్క్లేశ్యానిర్హరత్ పూర్వోక్తానేవ రోగాన్ జనయేత్| సః-ఏవంభూతః, సర్వ ఏవాయోగః|

Adhikarana teShAM pratIkAraH (9-10) · Śloka 10

తం తైలలవణాభ్యక్తం స్విన్నం ప్రస్తరసంకరైః| నిరూఢం జాంగలరసైర్భోజయిత్వాఽనువాసయేత్||9|| ఫలమాగధికాదారుసిద్ధతైలేన మాత్రయా| స్నిగ్ధం వాతహరైః స్నేహైః పునస్తీక్ష్ణేన శోధయేత్||10||

స0-తం-ఉత్క్లిష్టదోషం, తైలలవణాభ్యక్తం ప్రస్తరసంకరాఖ్యైః స్వేదైః స్విన్నం తథా నిరూఢం జాంగలరసైర్భోజయిత్వా ఫలాదిసిద్ధతైలేన మాత్రయాఽనువాసయేత్| వాతహరైః స్నేహైః స్నిగ్ధం పునస్తీక్ష్ణేన విరేచనేన విశోధయేత్|

Adhikarana doSholkeshabhRushAdhmAne, tayoH pratIkAraH (11-14) · Śloka 14

బహుదోషస్య రూక్షస్య మందాగ్నేరల్పమౌషధం| సోదావర్తస్య చోత్క్లేశ్య దోషాన్ మార్గాన్ నిరుధ్య తైః||11|| భృశమాధ్మాపయేన్నాభిం పృష్ఠపార్శ్వశిరోరుజం| శ్వాసం విణ్మూత్రవాతనాం సంగం కుర్యాచ్చ దారుణం||12|| అభ్యంగస్వేదవర్త్యాది సనిరూహానువాసనం| ఉదావర్తహరం సర్వం కర్మాధ్మాతస్య శస్యతే||13|| పంచమూలయవక్షారవచాభూతికసైంధవైః| యవాగూః సుకృతా శూలవిబంధానాహనాశనీ||14||

స0-బహుదోషస్య రూక్షస్య తథా మందాగ్నేరల్పమౌషధం యోజితం తథోదావర్తవతో దోషానుత్క్లేశ్య మార్గాన్ నిరుధ్య తైశ్చ దోషైర్భృశం నాభిమాధ్మాపయేత్| తథా పృష్ఠాదిరుజాదీన్ కుర్యాత్| ఆధ్మాతస్య నరస్యాభ్యంగాదికం కర్మ ఉదావర్తహరం సర్వం శస్యతే| పంచమూలాదిభిః సుకృతా యవాగూః శూలాదినాశనీ|

Adhikarana pravAhikAditraye BeShajam (15-16) · Śloka 16

పిపలీదాడిమక్షారహింగుశుంఠ్యమ్లవేతసాన్| ససైంధవాన్ పిబేన్మద్యైః సర్పిషోష్ణోదకేన వా||15|| ప్రవాహికాపరిస్రావవేదనాపరికర్తనే| |16|

స0-పిప్పల్యాదీన్ మద్యేన సర్పిషోష్ణాంబునా వా పిబేత్ ప్రవాహికాదిషు|

Adhikarana hRudgrahaH (16-21) · Śloka 21

| పీతౌషధస్య వేగానాం నిగ్రహాన్మారుతాదయః||16|| కుపితా హృదయం గత్వా ఘోరం కుర్వంతి హృద్గ్రహం| హిధ్మాపార్శ్వరుజాకాసదైన్యలాలాక్షివిభ్రమైః||17|| జిహ్వాం ఖాదతి నిఃసంజ్ఞో దంతాన్ కటకటాయయన్| న గచ్ఛేద్విభ్రమం తత్ర వామయేదాశు తం భిషక్||18|| మధురైః పిత్తమూర్చ్ఛార్తం కటుభిః కఫమూర్చ్ఛితం| పాచనీయైస్తతశ్వాస్య దోషశేషం విపాచయేత్||19|| కాయాగ్నిం చ బలం చాస్య క్రమేణాభిప్రవర్ధయేత్| |20| ఘ్|21|

స0- పీతౌషధస్య వేగానాం నిగ్రహాద్వాతాదయః కుపితా హృదయం గత్వా ఘోరం హృద్గ్రహం కుర్వంతి| హిధ్మాదియుక్తః స చ హృద్గ్రహాదిమాన్ జిహ్వాం ఖాదతి నిఃసంజ్ఞః సన్| తథా దంతాన్ కటకటాయతే| తత్ర తస్మిన్నవస్థావిశేషే, భిషగాశ్వేవ తం-రోగిణం, సంశయం హిత్వా వామయేత్| మధురైః పిత్తమూర్చ్ఛార్తం వామయేత్| కఫమూర్చ్ఛితం కటుభిర్వామయేత్| వామయిత్వా చాస్య దోషశేషం పాచనీయైర్ద్రవ్యైర్విపాచయేత్| కాయాగ్నిం బలం చ క్రమేణాస్యాభిప్రవర్ధయేత్|

Adhikarana hRudgrahe bheShajam, hRudgrahavisheShebheShajam (20-21) · Śloka 21

| పవనేనాతివమతో హృదయం యస్య పీడ్యతే||20|| తస్మై స్నిగ్ధామ్లలవణాన్ దద్యాత్పిత్తకఫేఽన్యథా| |21|

స0-యస్యాతివమతః పవనేన హృదయం పీడ్యతే, తస్మై రోగిణే స్నిగ్ధామ్లలవణం దద్యాత్| పిత్తకఫే కుపితే, అన్యథా-మధురశీతాదికం, దద్యాదిత్యర్థః|

Adhikarana sarvagAtraparigrahastadbheShajaM ca (21-23) · Śloka 23

| పీతౌషధస్య వేగానాం నిగ్రహేణ కఫేన వా||21|| రుద్ధోఽతి వా విశుద్ధస్య గృహ్ణాత్యంగాని మారుతః| స్తంభవేపథునిస్తోదసాదోద్వేష్టార్తిభేదనైః||22|| తత్ర వాతహరం సర్వం స్నేహస్వేదాది శస్యతే| |23|

స0-పీతభేషజస్య వేగానాం నిగ్రహేణ కఫేన వా రుద్ధోఽతి విశుద్ధస్య వా వాయురంగాని గృహ్ణాతి స్తంభాదిభిః| తత్ర సర్వం వాతహరం స్నేహస్వేదాది శస్యతే|

Adhikarana dhAtusravastadbheShajaM ca (23-26) · Śloka 26

| బహుతీక్ష్ణం క్షుధార్తస్య మృదుకోష్ఠస్య భేషజం||23|| హృత్వాఽఽశు విట్పిత్తకఫాన్ ధాతూనాస్రావయేద్ద్రవాన్| తత్రాతియోగే మధురైః శేషమౌషధముల్లిఖేత్||24|| యోజ్యోఽతి వమనే రేకో విరేకే వమనం మృదు| పరిషేకావగాహాద్యైః సుశీతైః స్తంభయేచ్చ తం||25|| అంజనం చందనోశీరమజాసృక్శర్కరోదకం| లాజచూర్ణైః పిబేన్మంథమతియోగహరం పరం||26||

స0-క్షుధార్తస్య మృదుకోష్ఠస్య నరస్య బహుతీక్ష్ణం చ భేషజం విట్పిత్తకఫాన్ శీఘ్రమేవ హృత్వా ద్రవాన్ ధాతూనాస్రావయేత్| తస్మిన్ విరేచనాతియోగే మధురైర్ద్రవ్యైః శేషం విరేచనద్రవ్యముద్ధరేత్| అతివమనే సతి విరేకో యోజ్యః| అతివిరేకే చ మృదు వమనం యోజ్యం| పరిషేకాదిభిశ్చ శీతైస్తం-విరేకం, స్తంభయేత్| ఆదిశబ్దో జలార్ద్రశీతమారుతాదిగ్రహణాయ| అంజనాదికం లాజచూర్ణైః సహ మంథం పరం విరేకాతియోగహరం పిబేత్|

Adhikarana vamanAtiyoge visheShaH (27-28) · Śloka 28

వమనస్యాతియోగే తు శీతాంబుపరిషేచితః| పిబేత్ఫలరసైర్మంథం సఘృతక్షౌద్రశర్కరం||27|| సోద్గారాయాం భృశం ఛర్ద్యాం మూర్వాయా ధాన్యముస్తయోః| సమధూకాంజనం చూర్ణం లేహయేన్మధుసంయుతం||28||

స0-వమనస్య త్వతియోగే శీతాంబుపరిషేచితః సన్ ఫలరసైర్మంథం ఘృతాదియుక్తం పిబేత్| అతిశయేన సోద్గారే వమనే సతి మూర్వాదిచూర్ణం లేహయేత్|

Adhikarana vamanaBaiShajyAtiyoge vyApat tadBeShajaM ca (29-38) · Śloka 38

వమతోఽంతః ప్రవిష్టాయాం జిహ్వాయాం కవలగ్రహాః| స్నిగ్ధామ్లలవణా హృద్యా యూషమాంసరసా హితాః||29|| ఫలాన్యమ్లాని ఖాదేయుస్తస్య చాన్యేఽగ్రతో నరాః| నిఃసృతాం తు తిలద్రాక్షాకల్కలిప్తాం ప్రవేశయేత్||30|| వాగ్గ్రహానిలరోగేషు ఘృతమాంసోపసాధితాం| యవాగూం తనుకాం దద్యాత్స్నేహస్వేదౌ చ కాలవిత్||31|| అతియోగాచ్చ భైషజ్యం జీవం హరతి శోణితం| తజ్జీవాదానమిత్యుక్తమాదత్తే జీవితం యతః||32|| శునే కాకాయ వా దద్యాత్తేనాన్నమసృజా సహ| భుక్తేఽభుక్తే వదేజ్జీవం పిత్తం వా భేషజేరితం||33|| శుక్లం వా భావితం వస్త్రమావానం కోష్ణవారిణా| ప్రక్షాలితం వివర్ణం స్యాత్పిత్తే శుద్ధం తు శోణితే||34|| తృష్ణామూర్చ్ఛామదార్తస్య కుర్యాదామరణాత్క్రియాం| రక్తపిత్తాతిసారఘ్నీం తస్యాశు ప్రాణరక్షణీం||35|| మృగగోమహిషాజానాం సద్యస్కం జీవతామసృక్| పిబేజ్జీవాభిసంధానం జీవం తద్ధ్యాశు గచ్ఛతి||36|| తదేవ దర్భమృదితం రక్తం బస్తౌ నిషేచయేత్| శ్యామాకాశ్మర్యమధుకదూర్వోశీరైః శృతం పయః||37|| ఘృతమండాంజనయుతం బస్తిం వా యోజయేద్ధిమం| పిచ్ఛాబస్తిం సుశీతం వా ఘృతమండానువాసనం||38||

స0-ఛర్దయతోఽభ్యంతరే జిహ్వాయాం ప్రవిష్టాయాం సత్యాం కవలగ్రహశ్ఛాగమాంసరసాః స్నిగ్ధాదియుక్తా మనఃప్రియా హితాః| తథా తస్య-అంతఃప్రవిష్టజిహ్వస్య, అగ్రేఽపరే నరా అమ్లాని ఫలాని ఖాదేయుః| నిఃసృతాం చ రసనాం తిలద్రాక్షాకల్కేన లిప్తామంతః ప్రవేశయేత్| స0-వాగ్గ్రహాదిషు వాతరోగేషు ఘృతమాంసోపసాధితాం స్వచ్ఛాం యవాగూం దద్యాత్| స్నేహస్వేదౌ చ యోజయేత్| స0-అతియోగేన చ యద్భేషజం జీవాఖ్యం శోణితం హరతి తద్భైషజ్యం జీవాదానమితి గదితం, యతస్తజ్జీవితమాదత్తే| పిత్తరక్తయోర్గంధవర్ణానువృత్తిత్వసామాన్యాత్ కిమిదం రక్తముత పిత్తం ? ఇతి సంశయః| తత్పరీక్షార్థమాహ-శునే కాకాయ వేత్యాది| తేన విరేచనాతియోగోద్భవేన రక్తేన, మిశ్రితమన్నం శునే వాయసాయ వా దద్యాత్| తస్మిన్ రక్తమిశ్రితేఽన్నే భుక్తే సతి జీవం వదేత్| అభుక్తే చ సతి తస్మిన్ విరేచనాతియోగేరితం పిత్తం బ్రూయాత్| శుక్లం వస్త్రం తేన విరేచనాతియోగోద్భవేన రక్తేన సంశయరూపేణ భావితం-ఆర్ద్రీకృతం, అనంతరమావానం-శుష్కం, కోష్ణవారిణా ప్రక్షాలితం-ప్రకర్షేణ ధౌతం, పిత్తే సతి వివర్ణం వస్త్రం స్యాత్, న శుద్ధం| శోణితే తు సతి ప్రక్షాలితం వస్త్రం శుద్ధం స్యాత్| స0-తృష్ణాద్యార్తస్య శోణితే స్రవత్యేవ తక్రపిత్తాతిసారఘ్నీం ప్రాణరక్షణీం శీఘ్రం క్రియాం కుర్యాత్, ఆమరణాత్| అనేన చ మరణతులాధిరూఢత్వం ద్యోతయతి| సంశయేఽపి చికిత్సా కార్యేతి ప్రాగభ్యధాయి| తత్ర మృగాదీనాం జీవతాం సద్యస్కం-తత్క్షణోత్పన్నం, రక్తం పిబేత్| కింభూతం ? జీవాభిసంధానం| జీవమభిసంధీయతేఽత్రేతి జీవాభిసంధానం| హి-యస్మాత్, తత్-రక్తం కర్తృభూతం, జీవం కర్మ ఆశు గచ్ఛతి-ప్రాప్నోతి| తదేతద్రక్తం దర్భమృదితం-అభినవప్రసూతదర్భమృదితం, బస్తౌ నిషేచయేత్-ప్రక్షిపేత్| శ్యామాదిభిర్వా శృతం పయో ఘృతమండాంజనాభ్యాం యుక్తం బస్తిం హిమం-శీతలం, యోజయేత్| అథవా పిచ్ఛాబస్తిం-స్వల్పమనువాసనం, సుశీతం ఘృతమండేన-స్వచ్ఛేనోర్ధ్వభవేన ఘృతస్యోపరిభాగస్థితేన, దేయం|

Adhikarana gudaBraMshe stamBanam (39) · Śloka 39

అస్యామప్యతియోగోద్భవాయామవస్థాయాం గుదభ్రంశః సంభావ్యత ఇత్యాహ- గుదం భ్రష్టం కషాయైశ్చ స్తంభయిత్వా ప్రవేశయేత్| |39|

స0-గుదం భ్రష్టం కషాయైః-కషాయరసనిష్పాదితైః- క్వాథైః, స్తంభయిత్వా ప్రవేశయేత్|

Adhikarana visaMj~jasya sAmavedAdishravaNam (3) · Śloka 3

| విసంజ్ఞం శ్రావయేత్సామవేణుగీతాదినిస్వనం||39|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితా- యామష్టాంగహృదయసంహితాయాం పంచమే కల్పసిద్ధి- స్థానే వమనవిరేచనవ్యాపత్సిద్ధిర్నామ తృతీయోఽధ్యాయః||3||

స0-విసంజ్ఞం సంపన్నం సామవేణుగీతాదీనాం నిస్వనం శ్రావయేదితి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగ- హృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం పంచమే కల్ప సిద్ధిస్థానే వమనవిరేచనవ్యాపత్సిద్ధిర్నామ తృతీయోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 3||