5. vastivyāpatsiddhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH (1) · Śloka 1

અસ્માદનન્તરં બસ્તિવ્યાપત્સિદ્ધિર્વ્યાખ્યાયતે||૧||

આ૦ ર૦-

Adhikarana bastivyApatsiddhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતો બસ્તિવ્યાપત્સિદ્ધિં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)|૨|

સ૦-અથાત ઇતિ પૂર્વવત્| (અસમ્યક્ પ્રયુક્તેષુ બસ્તિષુ યા વ્યાપદઃ, તાસાં સાધનાયાસ્યાધ્યાયસ્યારમ્ભઃ|)

Adhikarana nirUhavyApadaH, ayogavyApadaH, vibandhAkhyA vyApattatsiddhiSca (1-6) · Śloka 6

અસ્નિગ્ધસ્વિન્નદેહસ્ય ગુરુકોષ્ઠસ્ય યોજિતઃ| શીતોઽલ્પસ્નેહલવણદ્રવ્યમાત્રો ઘનોઽપિ વા||૧|| બસ્તિઃ સઙ્ક્ષોભ્ય તં દોષં દુર્બલત્વાદનિર્હરન્| કરોત્યયોગં તેન સ્યાદ્વાતમૂત્રશકૃદગ્રહઃ||૨|| નાભિબસ્તિરુજા દાહો હૃલ્લેપઃ શ્વયથુર્ગુદે| કણ્ડૂર્ગણ્ડાનિ વૈવર્ણ્યમરતિર્વહ્નિમાર્દવમ્||૩|| ક્વાથદ્વયં પ્રાગ્વિહિતં મધ્યદોષેઽતિસારિણિ| ઉષ્ણસ્ય તસ્માદેકસ્ય તત્ર પાનં પ્રશસ્યતે||૪|| ફલવર્ત્યસ્તથા સ્વેદાઃ કાલં જ્ઞાત્વા વિરેચનમ્| બિલ્વમૂલત્રિવૃદ્દારુયવકોલકુલત્થવાન્||૫|| સુરાદિમૂત્રવાન્ બસ્તિઃ સપ્રાક્પેષ્યસ્તમાનયેત્| |૬|

સ૦-અસ્ત્રિગ્ધાદિગુણસ્ય પુંસઃ શિશિરસ્તથાઽલ્પસ્નેહલવણોઽલ્પદ્રવ્યમાત્રઃ-અલ્પદ્રવ્યકલ્પઃ(લ્કઃ), તથા ઘનો-બહુદ્રવ્યકલ્કો, બસ્તિર્યોજિતઃ સન્ બસ્તિસાધ્યં દોષં સઙ્ક્ષોભ્ય દુર્બલત્વાદનિર્હરન્ અયોગં કરોતિ| તેન-અયોગેન, વાતાદિગ્રહઃ સ્યાત્| પ્રાક્-અતિસારચિકિત્સિતે (ચિ. અ. ૯/૬) ક્વાથદ્વયં-પાચનયુગુલં-મધ્ય દોષેઽતિસારિણિ વિહિતં ભૂતીકપિપ્પલ્યાદિરેકો બિલ્વધનિકો દ્વિતીયઃ, તસ્માત્-ક્વાથદ્વયાત્, એકસ્ય-અન્યતરસ્ય ક્વાથસ્યોષ્ણસ્ય, તત્રાવસ્થાયાં પાનં પ્રશસ્યતે, તથા ફલવર્તયઃ સ્વેદાશ્ચ નાનાવિધાઃ, અવસ્થાશ્ચ જ્ઞાત્વા વિરેચનં શસ્યતે| તથા બિલ્વાદિમાન્ બસ્તિસ્તથા સુરાદિમાન્ બસ્તિઃ, સપ્રાક્પેષ્યઃ-"બલાં ગુડૂચીં" (ક. અ. ૪/૧) ઇત્યાદૌ બસ્તૌ યઃ પેષ્યો યવાન્યાદિકૃત્ તેન પ્રાક્પેષ્યેણ સહ વર્તત ઇતિ સપ્રાક્પેષ્યઃ| તમત્ર દત્તવસ્તિનોત્ક્લિષ્ટં દોષમાનયેત્-આકર્ષયેત્|

Adhikarana AdhmAnAkhyA vyApattatsiddhiSca (6-10) · Śloka 10

| યુક્તોઽલ્પવીર્યો દોષાઢ્યે રૂક્ષે ક્રૂરાશયેઽથવા||૬|| બસ્તિર્દોષાવૃતો રૂદ્ધમાર્ગો રુન્ધ્યાત્સમીરણમ્| સ વિમાર્ગોઽનિલઃ કુર્યાદાધ્માનં મર્મપીડનમ્||૭|| વિદાહં ગુદકોષ્ઠસ્ય મુષ્કવઙ્ક્ષણવેદનામ્| રુણદ્ધિ હૃદયં શૂલૈરિતશ્ચેતશ્ચ ધાવતિ||૮|| સ્વભ્યક્તસ્વિન્નગાત્રસ્ય તત્ર વર્તિં પ્રયોજયેત્| બિલ્વાદિશ્ચ નિરૂહઃ સ્યાત્પીલુસર્ષપમૂત્રવાન્||૯|| સરલામરદારુભ્યાં સાધિતં ચાનુવાસનમ્| |૧૦|

સ૦-દોષાઢ્યે તથા રૂક્ષે ક્રૂરકોષ્ઠે વા બસ્તિરલ્પવીર્યો દત્તો દોષૈઃ-વાય્વાદ્યવરકૈરાવૃતઃ, અનન્તરં સ બસ્તી રુદ્ધમાર્ગઃ-પ્રતિહતગતિપ્રસરણો, વાયું રુન્ધ્યાત્| સોઽનિલો વિમાર્ગગ આધ્માનં કુર્યાત્| તથા હૃદયાદીનાં મર્મણાં વ્યધનં-પીડનં, તથા ગુદકોષ્ઠસ્ય વિદાહં, તથા મુષ્કવઙ્ક્ષણવેદનાં ચ કુર્યાત્| તથા શૂલૈઃ-નાનાવિધાભિર્ભગ્નરુદ્ધમૃદિતપીડિતાવનદ્ધાદિભિઃ પીડાભિઃ, હૃદયં રુણદ્ધિ-આવૃણોતિ| હૃદયમાવૃત્યાનન્તરમ્, ઇતશ્ચેતશ્ચ-અનિયતે દેશે, ધાવતિ પવનઃ| તત્ર-અવસ્થાવિશેષે, સુષ્ટ્વભ્યક્તાઙ્ગસ્ય સ્વિન્નાઙ્ગસ્ય ચ ફલવર્તિં પ્રયોજયેત્| બિલ્વાદિકશ્ચ નિરુહઃ સ્યાત્ પીલુસર્ષપમૂત્રવાન્| સરલદેવદારુભ્યાં સાધિતં તૈલં ચાનુવાસનં સ્યાત્|

Adhikarana UrdhvamArUtAkhyA vyApattatsiddhiSca (10-21) · Śloka 21

| કુર્વતો વેગસંરોધં પીડિતો વાઽતિમાત્રયા||૧૦|| અસ્નિગ્ધલવણોષ્ણો વા બસ્તિરલ્પોઽલ્પભેષજઃ| મૃદુર્વા મારુતેનોર્ધ્વં વિક્ષિપ્તો મુખનાસિકાત્||૧૧|| નિરેતિ મૂર્ચ્છાહૃલ્લાસતૃડ્દાહાદીન્ પ્રવર્તયન્| મૂર્ચ્છાવિકારં દૃષ્ટ્વાઽસ્ય સિઞ્ચેચ્છીતામ્બુના મુખમ્||૧૨|| વ્યેજદાક્લમનાશાચ્ચ પ્રાણાયામં ચ કારયેત્| પૃષ્ઠપાર્શ્વોદરં મૃજ્યાત્ કરૈરુષ્ણૈરધોમુખમ્||૧૩|| કેશેષૂત્ક્ષિપ્ય ધુન્વીત ભીષયેદ્વ્યાલદંષ્ટ્રિભિઃ| શસ્ત્રોલ્કારાજપુરુષૈર્બસ્તિરેતિ તથા હ્યધઃ||૧૪|| પાણિવસ્ત્રૈર્ગલાપીડં કુર્યાન્ન મ્રિયતે તથા| પ્રાણોદાનનિરોધાદ્ધિ સુપ્રસિદ્ધતરાયનઃ||૧૫|| અપાનઃ પવનો બસ્તિં તમાશ્વેવાપકર્ષતિ| કુષ્ઠક્રમુકકલ્કં ચ પાયેતામ્લસંયુતમ્||૧૬|| ઓષ્ણ્યાત્તૈક્ષ્ણ્યાત્સરત્વાચ્ચ બસ્તિં સોઽસ્યાનુલોમયેત્ ગોમૂત્રેણ ત્રિવૃત્પથ્યાકલ્કં વાઽધોનુલોમનમ્||૧૭|| પક્વાશયસ્થિતે સ્વિન્ને નિરૂહો દાશમૂલિકઃ| યવકોલકુલત્થૈશ્ચ વિધેયો મૂત્રસાધિતૈઃ||૧૮|| બસ્તિર્ગોમૂત્રસિદ્ધૈર્વા સામૃતાવંશપલ્લવૈઃ| પૂતીકરઞ્જત્વક્પત્રશઠીદેવાહ્વરોહિષૈઃ||૧૯|| સતૈલગુડસિન્ધૂત્થો વિરેકૌષધકલ્કવાન્| બિલ્વાદિપઞ્ચમૂલેન સિદ્ધો બસ્તિરુરઃસ્થિતે||૨૦|| શિરઃસ્થે નાવનં ધૂમઃ પ્રચ્છાદ્યં સર્ષપૈઃ શિરઃ| |૨૧|

સ૦-વેગસંરોધં-વેગવિધારણં, કુર્વતઃ પુંસો યઃ પીડિતો બસ્તિરતિમાત્રયા વા પીડિતોઽસ્નિગ્ધલવણોષ્ણો વા તથાઽલ્પો માત્રયા, અલ્પભેષજશ્ચ મૃદુર્વા, સ તથાભૂતો મારુતેનોર્ધ્વં ક્ષિપ્તો મૂખનાસિકાત્ નિરેતિ-નિર્ગચ્છતિ| મૂર્ચ્છાદીન્ પ્રવર્તયેત્(યન્)| અસ્ય તુ-તથાવિધબસ્તેઃ પુરુષસ્ય, મૂર્ચ્છાદિવિકારં દૃષ્ટ્વા શીતામ્બુના મુખં સિઞ્ચેત્| તથા ક્લમનાશં યાવત્ તં તાલવૃન્તાદિના વીજયેત્| તથા તં પુરુષં પ્રાણાયામં ચ કારયેત્, પ્રાણાયામેન હ્યૂર્ધ્વં વિક્ષિપ્તો બસ્તિરધો યાતિ| ઉષ્ણૈઃ કરૈઃ પૃષ્ઠં પાર્શ્વમુદરં ચ મૃજ્યાત્| તથા તં પુરુષમધોમુખં કૃત્વા કેશૈરુત્ક્ષિપ્યોર્ધ્વં નીત્વા વપુર્ધુન્વીત| તથા વ્યાલાદિભિર્ભીષયેત્| તથોર્ધ્વં પ્રવૃત્તો બસ્તિર્યસ્માદધો ગચ્છતિ| તથા પાણિવસ્ત્રૈર્ગલાપીડં કુર્યાદ્યથા ન મ્રિયેત| એવં સતિ પ્રાણોદાનનિરોધઃ સમ્પદ્યતે, પ્રાણોદાનનિરોધાદ્યસ્માદધોગઃ સુપ્રસિદ્ધતરાયનો ભૂત્વાઽપાનો વાયુસ્તં બસ્તિં દ્રાગેવાપકર્ષતિ-ઊર્ધ્વાદધઃ ક્ષિપતિ| સુષ્ઠુ-પ્રકર્ષેણ, પ્રસિદ્ધતરમયનં યસ્ય સ સુપ્રસિદ્ધતરાયનઃ| કુષ્ઠાદિકલ્કં ચામ્લસંયુતં પાયયેત્| [ સઃ ] કલ્કઃ, અસ્ય-આતુરસ્ય, ઉષ્ણાદિગુણયોગાત્તં બસ્તિમનુલોમયેત્| ત્રિવૃતાદિકલ્કં પીતં ગોમૂત્રેણાધોનુલોમનમ્| પક્વાશયસ્થિતે દોષે સ્નિગ્ધે (સ્વિન્ને) નિરુહો દાશમૂલિકો વિધાતવ્યઃ| યવાદિભિશ્ચ ગોમૂત્રસાધિતૈર્બસ્તિર્વિધેયઃ| અથવા ગોમૂત્રસિદ્ધૈર્ગુડૂચ્યાદિભિસ્તૈલગુડસૈન્ધવયુક્તો બસ્તિર્વિરેકદ્રવ્યકલ્કવાન્ વિધેયઃ| ઉરસિ સ્થિતે બિલ્વાદિપઞ્ચમૂલેન સિદ્ધો બસ્તિર્વિધાતવ્યઃ| શિરસિ સ્થિતે બસ્તૌ નસ્યં ધૂમશ્ચ, શિરશ્ચ સર્ષપકલ્કેન પ્રચ્છાદનીયમ્|

Adhikarana atiyogavyApadaH (21-23) · Śloka 23

| બસ્તિરત્યુષ્ણતીક્ષ્ણામ્લઘનોઽતિસ્વેદિતસ્ય વા||૨૧|| અલ્પે દોષે મૃદૌ કોષ્ઠે પ્રયુક્તો વા પુનઃપુનઃ| અતિયોગત્વમાપન્નો ભવેત્કુક્ષિરુજાકરઃ||૨૨|| વિરેચનાતિયોગેન સ તુલ્યાકૃતિસાધનઃ| |૨૩|

સ૦-અત્યુષ્ણતીક્ષ્ણામ્લઘનો બસ્તિઃ પ્રયુક્તોઽતિસ્વેદિતસ્ય વા પુંસોઽલ્પે દોષે તથા મૃદૌ કોષ્ઠે મુહુર્મુહુઃ પ્રયુક્તત્વાદતિયોગત્વં પ્રાપ્તોઽયમ્ કુક્ષિરુગ્જનકઃ સ્યાત્| સઃ-તથાવિધો બસ્તિઃ, વિરેચનાતિયોગેન તુલ્યે-સદૃશે, લક્ષણચિકિત્સિતે યસ્ય સ એવં સ્યાત્|

Adhikarana kukShishUlAkhyA vyApattatsiddhiSca sravAkhyA vyApattatsiddhiSca (23-28) · Śloka 28

| બસ્તિઃ ક્ષારામ્લતીક્ષ્ણોષ્ણલવણઃ પૈત્તિકસ્ય વા||૨૩|| ગુદં દહન્ લિખન્ ક્ષિણ્વન્ કરોત્યસ્ય પરિસ્રવમ્| સ વિદગ્ધં સ્રવત્યસ્રં વર્ણૈઃ પિત્તં ચ ભૂરિભિઃ||૨૪|| બહુશશ્ચાતિવેગેન મોહં ગચ્છતિ સોઽસકૃત્| રક્તપિત્તાતિસારઘ્ની ક્રિયા તત્ર પ્રશસ્યતે||૨૫|| દાહાદિષુ ત્રિવૃત્કલ્કં મૃદ્વીકાવારિણા પિબેત્| તદ્ધિ પિત્તશકૃદ્વાતાન્ હૃત્વા દાહાદિકાન્ જયેત્||૨૬|| વિશુદ્ધશ્ચ પિબેચ્છીતાં યવાગૂં શર્કરાયુતામ્| યુઞ્યાદ્વાઽતિવિરિક્તસ્ય ક્ષીણવિટ્કસ્ય ભોજનમ્||૨૭|| માષયૂષેણ કુલ્માષાન્ પાનં દધ્યથવા સુરામ્| સિદ્ધિર્વસ્ત્યાપદામેવં|૨૮|

સ૦-ક્ષારામ્લતીક્ષ્ણોષ્ણલવણો બસ્તિઃ પ્રયુક્તઃ પૈત્તિકસ્ય વા પ્રયુક્તો ગુદં દહન્નિવ વિલિખન્નિવ ક્ષિપન્નિવાસ્ય-નરસ્ય, પરિસ્રવં કરોતિ| સઃ-પુરુષઃ, તદા વિદગ્ધમસ્રં સ્રવતિ| તથા બહુષો-બહૂન્ વારાન્, અતિવેગેન ભૂરિભિઃ- બહુભિઃ, વર્ણૈઃ પિત્તં સ્રવતિ| તથા મોહમસકૃદ્ ગચ્છતિ| તત્રાવસ્થાયાં રક્તપિત્તઘ્ની તથા રક્તાતિસારઘ્ની ક્રિયા ચ પ્રશસ્યતે| દાહમોહાદિષુ ત્રિવૃત્કલ્કં દ્રાક્ષાજલેન પિબેત્| યસ્માત્ તત્-ત્રિવૃત્કલ્કયુતં દ્રાક્ષાવારિ, પિત્તશકૃદ્વાતાન્ હત્વા દાહાદીન્ જયેત્| વિશુદ્ધશ્ચ સશર્કરાં શીતાં પેયાં પિબેત્| અતિવિરિક્તસ્ય ક્ષીણપુરીષસ્ય પુંસઃ કુલ્માષાન્ માષયૂષેણ સહ ભોજનં યુઞ્જ્યાત્| દધ્યથવા સુરાં પાનં દદ્યાત્| બસ્ત્યાપદાં-નિરુહવ્યાપત્તીનાં, એવં સિદ્ધિઃ-ચિકિત્સિતં, સ્યાત્|

Adhikarana anuvAsanavyApadaH (28) · Śloka 28

| સ્નેહબસ્તેસ્તુ વક્ષ્યતે||૨૮||

સ૦-સ્નેહબસ્તેઃ-અનુવાસનસ્ય, સિદ્ધિર્વક્ષ્યતે|

Adhikarana tatra pa~jcavyApadAM kAraNam (29-30) · Śloka 30

શીતોઽલ્પો વાઽધિકે વાતે પિત્તેઽત્યુષ્ણઃ કફે મૃદુઃ| અતિભુક્તે ગુરુર્વર્ચઃસઞ્ચયેઽલ્પબલસ્તથા||૨૯|| દત્તસ્તૈરાવૃતઃ સ્નેહો નાયાત્યભિભવાદપિ| |૩૦|

સ૦-શીતો બસ્તિરલ્પો વાઽધિકે વાતે દત્તઃ, તથા પિત્તેઽત્યુષ્ણઃ, તથા કફે મૃદુઃ, અયોગઃ સમ્પદ્યતે| અતિભુક્તે ગુરુર્બસ્તિર્દત્તઃ, તથા વર્ચસઃ-પુરીષસ્ય, સઞ્ચયેઽલ્પબલઃ-ઉભયથા માત્રયા વીર્યતશ્ચ, દત્તઃ, તૈઃ-શીતાદિકારણાદ્વાતાદિભિઃ, સ્નેહબસ્તિરાવૃતો નાયાતિ-ગુદમાર્ગાન્ન પ્રત્યાગચ્છતિ, અભિભવાદપ્યેતૈરેવ|

Adhikarana vAtAvRutasya lakShaNaM cikitsitaM ca (30-33) · Śloka 33

| સ્તમ્ભોરુસદનાધ્માનજ્વરશૂલાઙ્ગમર્દનૈઃ||૩૦|| પાર્શ્વરુગ્વેષ્ટનૈર્વિદ્યાદ્વાયુના સ્નેહમાવૃતમ્| સ્નિગ્ધામ્લલવણોષ્ણૈસ્તં રાસ્નાપીતદ્રુતૈલિકૈઃ||૩૧|| સૌવીરકસુરાકોલકુલત્થયવસાધિતૈઃ| નિરૂહૈર્નિર્હરેત્સમ્યક્ સમૂત્રૈઃ પાઞ્ચમૂલિકૈઃ||૩૨|| તાભ્યામેવ ચ તૈલાભ્યાં સાયં ભુક્તેઽનુવાસયેત્| |૩૩|

સ૦-સ્તમ્ભોરુસાદાદિભિર્વાયુના સ્નેહમાવૃતં વિદ્યાત્| તં એવંવિધં, સ્નેહં-સ્નેહબસ્તિં, નિરુહૈઃ સમ્યક્ સ્નિગ્ધામ્લલવણોષ્ણૈર્નિર્હરેત્| તાનેવ નિરૂહાનાહ-સૌવીરકસુરાદિસાધિતૈસ્તથા ગોમૂત્રાન્વિતૈસ્તથા પઞ્ચમૂલનિર્વૃત્તૈઃ પઞ્ચમૂલક્વાથવદ્ભિરિત્યર્થઃ| તથા રાસ્ના ચ પીતદ્રુશ્ચ રાસ્નાપીતદ્રૂ, તાભ્યાં સાધિતે તૈલે રાસ્નાપીતદ્રુતૈલે, તે વિદ્યતે યેષાં નિરૂહાણાં તૈઃ, ક્વચિત્પુટકે રાસ્નાતૈલં ક્વચિદ્ધરિદ્રાતૈલં યોજ્યમિત્યર્થઃ| તાભ્યમિતિ દ્વિવચનનિર્દેશાત્ પૃથગેતત્ તૈલદ્વયમુપયોગીતિ ગમ્યતે| ચ-સમુચ્ચયે, ન કેવલં તં નિરૂહયેત્, રાસ્નાતૈલેન પીતદ્રુતૈલેન વા દોષાદ્યનુરોધાદનુવાસયેચ્ચ| સાયં ભુક્તે-ન તુ પ્રાતર્ભુક્તે|

Adhikarana pittAvRutasya lakShaNaM cikitsitaM ca (33-34) · Śloka 34

| તૃડ્દાહરાગસમ્મોહવૈવર્ણ્યતમકજ્વરૈઃ||૩૩|| વિદ્યાત્પિત્તાવૃતં સ્વાદુતિક્તૈસ્તં બસ્તિભિર્હરેત્| |૩૪|

સ૦-તં તૃડ્દાહાદિભિઃ પિત્તાવૃતં સ્નેહબસ્તિં વિદ્યાત્| સ્વાદુતિક્તૈર્બસ્તિભિર્વિનિર્હરેત્|

Adhikarana kaPAvRutasya lakShaNaM cikitsitaM ca (34-36) · Śloka 36

| તન્દ્રાશીતજ્વરાલસ્યપ્રસેકારુચિગૌરવૈઃ||૩૪|| સમ્મૂર્ચ્છાગ્લાનિભિર્વિદ્યાચ્છ્લેષ્મણા સ્નેહમાવૃતમ્| કષાયતિક્તકટુકૈઃ સુરામૂત્રોપસાધિતૈઃ||૩૫|| ફલતૈલયુતૈઃ સામ્લૈર્બસ્તિભિસ્તં વિનિર્હરેત્| |૩૬|

સ૦-તન્દ્રાદિભિઃ કફાવૃતં સ્નેહબસ્તિં વિદ્યાત્| તં કષાયકટુતિક્તકૈઃ સુરામૂત્રોપસાધિતૈઃ ફલતૈલયુતૈઃ સામ્લૈર્બસ્તિભિઃ નિરૂહૈઃ, વિનિર્હરેત્| ફલાનાં-ઉષ્ણવીર્યાણામક્ષોટાદીનાં, તૈલં ફલતૈલમ્| કેચિત્તું ફલં-મદનફલં, તિલતૈલં ચ, તાભ્યાં યુતાસ્તૈરિતિ વ્યાચક્ષતે|

Adhikarana atyashanAvRutasya lakShaNaM cikitsitaM ca (36-38) · Śloka 38

| છર્દિમૂર્ચ્છારુચિગ્લાનિશૂલનિદ્રાઙ્ગમર્દનૈઃ||૩૬|| આમલિઙ્ગૈઃ સદાહૈસ્તં વિદ્યાદત્યશનાવૃતમ્| કટૂનાં લવણાનાં ચ ક્વાથૈશ્ચૂર્ણૈશ્ચ પાચનમ્||૩૭|| મૃદુર્વિરેકઃ સર્વં ચ તત્રામવિહિતં હિતમ્| |૩૮|

સ૦-છર્દ્યાદિભિરામલિઙ્ગૈર્દાહયુતૈઃ સ્નેહમત્યશનાવૃતં વિદ્યાત્| કટૂનાં લવણાનાં ચ ક્વાથૈશ્ચૂર્ણૈશ્ચ પાચનં હિતમ્| તથા મૃદુભિઃ-અતીક્ષ્ણૈઃ, વિરેકઃ| તથા તસ્મિન્ સર્વમામવિહિતમૌષધં હિતમ્|

Adhikarana viDAvRutasya lakShaNaM cikitsitaM ca (38-40) · Śloka 40

| વિણ્મૂત્રાનિલસઙ્ગાર્તિગુરુત્વાધ્માનહૃદ્ગ્રહૈઃ||૩૮|| સ્નેહં વિડાવૃતં જ્ઞાત્વા સ્નેહસ્વેદૈઃ સવર્તિભિઃ| શ્યામાબિલ્વાદિસિદ્ધૈશ્ચ નિરુહૈઃ સાનુવાસનૈઃ||૩૯|| નિર્હરેદ્વિધિના સમ્યગુદાવર્તહરેણ ચ| |૪૦|

સ૦-વિણ્મૂત્રાદિભિર્વિડાવૃતં સ્નેહં વિદિત્વા, સ્નેહાદિભિસ્તથા શ્યામાદિભિઃ સિદ્ધૈર્નિરૂહૈરનુવાસનૈશ્ચ, તથોદાવર્તહરેણ વિધિના, સમ્યગ્ નિર્હરેત્|

Adhikarana aBuktAdidattasya lakShaNaM cikitsitaM ca (40-43) · Śloka 43

| અભુક્તે શૂનપાયૌ વા પેયામાત્રાશિતસ્ય વા||૪૦|| ગુદે પ્રણિહિતઃ સ્નેહો વેગાદ્ધાવત્યનાવૃતઃ| ઊર્ધ્વં કાયં તતઃ કણ્ઠાદૂર્ધ્વેભ્યઃ ખેભ્ય એત્યપિ||૪૧|| મૂત્રશ્યામાત્રિવૃત્સિદ્ધો યવકોલકુલત્થવાન્| તત્સિદ્ધતૈલો દેયઃ સ્યાન્નિરૂહઃ સાનુવાસનઃ||૪૨|| કણ્ઠાદાગચ્છતઃ સ્તમ્ભકણ્ઠગ્રહવિરેચનૈઃ| છર્દિઘ્નીભિઃ ક્રિયાભિશ્ચ તસ્ય કુર્યાન્નિબર્હણમ્||૪૩||

સ૦-અભુક્તે સ્નેહબસ્તિઃ, તથા શૂનઃ પાયુર્યસ્ય તસ્મિન્ પ્રણિહિતો બસ્તિઃ, અથવા પેયામાત્રમેવાશિતં યેન સ પેયામાત્રાશિતસ્તસ્ય ગુદે પ્રણિહિતઃ સ્નેહબસ્તિઃ, અનાવૃતઃ સન્ વેગાદૂર્ધ્વં કાયં ધાવતિ| તતઃ કણ્ઠાદૂર્ધ્વેભ્યશ્ચ ખેભ્યઃ એતિ-પતતિ| તત્ર ગોમૂત્રાદિસિદ્ધો યો યવાદિમાન્ ક્વાથસ્તેન ક્વાથેન સિદ્ધતૈલૈર્નિરૂહમનુવાસનં [ ચ ] દદ્યાત્| કણ્ઠાદાગચ્છતઃ સ્નેહસ્ય સ્તમ્ભકણ્ઠગ્રહાદિભિશ્છર્દિઘ્નીભિઃ ક્રિયાભિશ્ચ તન્નિર્હરણં કુર્યાત્|

Adhikarana Amadattasya lakShaNaM cikitsitaM ca (44-45) · Śloka 45

નાપક્વં પ્રણયેત્સ્નેહં ગુદં સ હ્યુપલિમ્પતિ| તતઃ કુર્યાત્સરુઙ્મોહકણ્ડૂશોફાન્, ક્રિયાઽત્ર ચ||૪૪|| તીક્ષ્ણો બસ્તિસ્તથા તૈલમર્કપત્રરસે શૃતમ્| |૪૫|

સ૦-અપક્વં સ્નેહં ન દદ્યાત્| યસ્માત્ સઃ-અપક્વઃ સ્નેહો, ગુદમુપલિમ્પતિ| તતઃ-ઉપલિપ્તે ગુદે, રુજાભિઃ સહ મોહાદીન્ કુર્યાત્| અત્ર ચિકિત્સિતં તીક્ષ્ણો બસ્તિસ્તથાઽર્કપત્રરસે શૃતં તૈલમ્|

Adhikarana savAtapraNayanasya lakShaNaM cikitsitaM ca (45-46) · Śloka 46

| અનુચ્છ્વાસ્ય તુ બદ્ધે વા દત્તે નિઃશેષ એવ વા||૪૫|| પ્રવિશ્ય ક્ષુભિતો વાયુઃ શૂલતોદકરો ભવેત્| તત્રાભ્યઙ્ગો ગુદે સ્વેદો વાતઘ્નાન્યશનાનિ ચ||૪૬||

સ૦-અનુચ્છ્વાસ્ય બસ્તેર્વદને બદ્ધે સતિ, અથવા નિઃશેષં દત્તે સતિ, પ્રવિશ્યાન્તરે વાયુઃ કુપિતઃ શૂલતોદકરઃ સ્યાત્| તસ્મિન્નભ્યઙ્ગો ગુદે સ્વેદશ્ચ, તથા વાતહન્તૃણિ ભોજનાનિ ચ|

Adhikarana atidrutotkShiptayoH lakShaNaM cikitsitaM ca (47-48) · Śloka 48

દ્રુતં પ્રણીતે નિષ્કૃષ્ટે સહસોત્ક્ષિપ્ત એવ વા| સ્યાત્ કટીગુદજઙ્ઘોરુબસ્તિસ્તમ્ભાર્તિભેદનમ્||૪૭|| ભોજનં તત્ર વાતઘ્નં સ્વેદાભ્યઙ્ગાઃ સબસ્તયઃ| |૪૮|

સ૦-શીઘ્રં પ્રણીતે નિષ્કૃષ્ટે સહસોત્ક્ષિપ્તે ચ કટ્યાદિષુ સ્તમ્ભપીડાભેદનાનિ સ્યુઃ| તત્ર વાતઘ્નમશનં સ્વેદોઽભ્યઙ્ગશ્ચ|

Adhikarana ulluptasya lakShaNaM cikitsitaM ca (48-49) · Śloka 49

| પીડ્યમાનેઽન્તરા મુક્તે ગુદે પ્રતિહતોઽનિલઃ||૪૮|| ઉરઃશિરોરુજં સાદમૂર્વોશ્ચ જનયેદ્બલી| બસ્તિઃ સ્યાત્તત્ર બિલ્વાદિફલશ્યામાદિમૂત્રવાન્||૪૯||

સ૦-પીડ્યમાને બસ્તિપુટકેઽન્તરા-મધ્ય એવ, કદાચિત્તસ્મિન્ મુક્તે, ગુદેઽનિલઃ પ્રતિહતો બલવાન્ ઉરઃશિરોરુજમૂરુસાદં ચ જનયેત્| તત્ર બિલ્વાદિભિર્બસ્તિર્મદનફલશ્યામાદિમાન્ સ્યાત્|

Adhikarana ativegasya lakShaNaM cikitsitaM ca (50) · Śloka 50

અતિપ્રપીડિતઃ કોષ્ઠે તિષ્ઠત્યાયાતિ વા ગલમ્| તત્ર બસ્તિર્વિરેકશ્ચ ગલપીડાદિ કર્મ ચ||૫૦||

સ૦-અતિપ્રપીડિતો બસ્તિપુટકઃ કોષ્ઠે તિષ્ઠતિ, ગલં વાઽઽયાતિ| તત્ર બસ્તિર્વિરેકશ્ચ ગલપીડાદિ ચ કર્મ શસ્યતે|

Adhikarana vamanAdishuddhasya visheShato~apacAraniShedhaH (51-52) · Śloka 52

વમનાદ્યૈર્વિશુદ્ધં ચ ક્ષામદેહબલાનલમ્| યથાઽણ્ડં તરુણં પૂર્ણં તૈલપાત્રં યથા તથા||૫૧|| ભિષક્ પ્રયત્નતો રક્ષેત્સર્વસ્માદપચારતઃ| |૫૨|

સ૦-વમનવિરેકાદ્યૈશ્ચ વિશુદ્ધં ક્ષામદેહં ક્ષામબલં ક્ષામાનલં ચ પુરુષં વૈદ્યઃ પ્રયત્નેન સર્વસ્માદપચારાદ્રક્ષેત્| કિમિવ? યથા તરુણં-અભિનવં જાતમણ્ડં, યથા ચ તૈલપૂર્ણં પાત્રં રક્ષ્યતે, તથા પ્રયત્નેન રક્ષેત્|

Adhikarana shuddhasyopacAraH (5) · Śloka 5

| દદ્યાન્મધુરહૃદ્યાનિ તતોઽમ્લલવણૌ રસૌ||૫૨|| સ્વાદુતિક્તૌ તતો ભૂયઃ કષાયકટુકૌ તતઃ| અન્યોન્યપ્રત્યનીકાનાં રસાનાં સ્નિગ્ધરૂક્ષયોઃ||૫૩|| વ્યત્યાસાદુપયોગેન ક્રમાત્તં પ્રકૃતિં નયેત્| સર્વંસહઃ સ્થિરબલો વિજ્ઞેયઃ પ્રકૃતિં ગતઃ||૫૪|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં પઞ્ચમે કલ્પસિદ્ધિસ્થાને બસ્તિવ્યાપત્સિદ્ધિર્નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ||૫||

સ૦- તસ્મિન્ મધુરહૃદ્યાનિ દદ્યાત્| અનન્તરમમ્લલવણૌ રસૌ, તતઃ સ્વાદુતિક્તરસૌ, તતઃ કષાયકટુકરસૌ દદ્યાત્| અન્યોન્યપ્રત્યનીકાનાં-પરસ્પરપ્રતિપક્ષાણાં રસાનાં, તથા સ્નિગ્ધરૂક્ષયોરન્યોન્યપ્રત્યનીકયોઃ, વ્યત્યાસાત્-વિપર્યયાત્, ઉપયોગેન-યથાસ્વમુપયોગેન, યથા-મધુરરસમુપયુજ્ય પુનરમ્લાદ્યન્યતમં તત્પ્રતિપક્ષં યુઞ્જ્યાત્, અમ્લમુપયુજ્ય પુનર્મધુરાદ્યન્યતમં તત્પ્રતિપક્ષં યુઞ્જ્યાત્, એવં સ્નિગ્ધરૂક્ષયોરુપયોગં કુર્યાત્| તથા તં પુરુષં વમનાદિભિર્વિશુદ્ધં, પ્રકૃતિં યથોચિતાં સ્વાં નયેત્| સર્વંસહઃ-અશેષક્ષમઃ, તથા સ્થિરબલઃ, પ્રકૃતિં પ્રાપ્તઃ પુમાન્ વેદ્યઃ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં પઞ્ચમે કલ્પસિદ્ધિસ્થાને બસ્તિવ્યાપત્સિદ્ધિર્નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૫||