2. virēcanakalpādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

વમનાદનન્તરં વિરેચનસ્યોપયોગ ઇતિ વમનકલ્પાદનન્તરં વિરેચનકલ્પઃ પ્રક્રમ્યત ઇત્યાહ-

Adhikarana virecanakalpAdhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતો વિરેચનકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)||૨||

સ૦-કલ્પનં કલ્પો-યોજના| વિરેચનં-અધોભાગેન દોષનિર્હરણમ્, તસ્ય કલ્પો-વિરેચનકલ્પઃ, તં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| શેષં પૂર્વવત્| દન્તીદ્રવન્ત્યાદિભ્યઃ સર્વેભ્યોઽપિ વિરેચનદ્રવ્યેભ્યો નિરપાયિત્વાદ્વિરેચનસાધ્યે વ્યાધાવનિષિદ્ધપ્રસરત્વાત્[ચ] પૂર્વં ત્રિવૃતાયા ઉપન્યાસઃ|

Adhikarana trivRucchyAmayoH kalpaH trivRuto guNAshca (1) · Śloka 1

અથ ત્રિવૃચ્છ્યામયોઃ કલ્પઃ| કષાયમધુરા રૂક્ષા વિપાકે કટુકા ત્રિવૃત્| કફપિત્તપ્રશમની રૌક્ષ્યાચ્ચાનિલકોપની||૧||

સ૦-અનેનાસ્યાઃ સ્વરૂપકથનમ્|

Adhikarana trivRutaH saMyogAdikRutA guNAH (2) · Śloka 2

સેદાનીમૌષધૈર્યુક્તા વાતપિત્તકફાપહૈઃ| કલ્પવૈશેષ્યમાસાદ્ય જાયતે સર્વરોગજિત્||૨||

સ૦-સા-એવંગુણા ત્રિવૃત્, અધુના વાતપિત્તકફઘ્નૈરૌષધૈર્યુક્તા કલ્પવિશેષત્વં પ્રાપ્ય વિરેચનસાધ્યવ્યાધિવિષયે સર્વરોગજિજ્જાયતે|

Adhikarana trivRuto Bedadvayam (3) · Śloka 3

દ્વિધા ખ્યાતં ચ તન્મૂલં શ્યામં શ્યામાઽરુણં ત્રિવૃત્| |૩|

સ૦ - તસ્યાઃ-ત્રિવૃતો, મૂલં દ્વિપ્રકારમ્,-એકં શ્યામમપરમરુણમ્| શ્યામં મૂલં શ્યામા, ત્રિવૃદરુણામિતિ વ્યાખ્યં દ્વિસંજ્ઞમ્|

Adhikarana arUNasya viShayaH (3-4) · Śloka 4

| ત્રિવૃદાખ્યં વરતરં નિરપાયં સુખં તયોઃ||૩|| સુકુમારે શિશૌ વૃદ્ધે મૃદુકોષ્ઠે ચ તદ્ધિતમ્| |૪|

સ૦ -તયોઃ-શ્યામારુણયોઃ, યદરુણં મૂલં તદ્વરતરમ્| સામર્થ્યાત્ શ્યામં વરમ્| અરુણં યન્મૂલં તન્નિરપાયત્વાત્ સુકુમારાદિષુ હિતમ્, ન શ્યામં સાપાયત્વાત્|

Adhikarana shyAmasya viShayaH (4-5) · Śloka 5

સાપાયત્વે વિશેષેણ હેતુમાહ | મૂર્ચ્છાસમ્મોહહૃત્કણ્ઠકષણક્ષણનપ્રદમ્||૪|| શ્યામં તીક્ષ્ણાશુકારિત્વાદતસ્તદપિ શસ્યતે| ક્રૂરે કોષ્ઠે બહૌ દોષે ક્લેશક્ષમિણિ ચાતુરે||૫||

સ૦ - શ્યામં મૂલં મૂર્ચ્છાદિહૃત્કણ્ઠકષણક્ષણનપ્રદમ્| તત્તીક્ષ્ણત્વાદાશુકારિત્વાચ્ચ સાપાયત્વમસ્ય| તદેવંરૂપમપિ શ્યામં શસ્યતે ક્રૂરકોષ્ઠાદિવિષયે|

Adhikarana grahaNavidhiH (6) · Śloka 6

ગમ્ભીરાનુગતં શ્લક્ષ્ણમતિર્યગ્વિસૃતં ચ યત્| ગૃહીત્વા વિસૃજેત્કાષ્ઠં ત્વચં શુષ્કાં નિધાપયેત્||૬||

સ૦ -ગમ્ભીરાનુગતં-ગૂઢં કૃત્વા ભૂમાવન્તઃપ્રવિષ્ટમ્, તથા શ્લક્ષ્ણં-અપરુષમ્, તથાઽતિર્યગ્યાતં(વિસૃતં)-સ્પષ્ટં કૃત્વા ભૂમૌ ગતમ્, એવંવિધં ત્રિવૃતાયા મૂલં ગૃહીત્વા તત્કાષ્ઠં વિસૃજેત્| ત્વચં શુષ્કાં કૃત્વા નિધાપયેત્-સ્થાપયેત્|

Adhikarana vAtaroge virecanayogaH (7) · Śloka 7

અથ કાલે તતશ્ચૂર્ણં કિઞ્ચિન્નાગરસૈન્ધવમ્| વાતામયે પિબેદમ્લૈઃ|૭|

સ૦-અથ-અનન્તરમ્, કાલે-વિરેચનપ્રસ્તાવે, તતઃ-મૂલત્વચઃ, ચૂર્ણમીષન્નાગરસૈન્ધવમમ્લૈઃ-કાઞ્જિકાદિભિઃ, વાતવિકારે પિબેત્|

Adhikarana pittaroge virecanayogaH (7-8) · Śloka 8

| પૈત્તે સાજ્યસિતામધુ||૭|| ક્ષીરદ્રાક્ષેક્ષુકાશ્મર્યસ્વાદુસ્કન્ધવરારસૈઃ| |૮|

સ૦-પૈત્તે વિકારે સહઘૃતશર્કરામધુ તચ્ચૂર્ણં ક્ષીરેણ દ્રાક્ષાદિરસૈર્વા પિબેત્|

Adhikarana kaParoge virecanayogaH (8-9) · Śloka 9

| કફામયે પીલુરસમૂત્રમદ્યામ્લકાઞ્જિકૈઃ||૮|| પઞ્ચકોલાદિચૂર્ણૈશ્ચ યુક્ત્યા યુક્તં કફાપહૈઃ| |૯|

સ૦-કફવિકારે તચ્ચૂર્ણં પીલુરસાદિભિઃ પિબેત્| પઞ્ચકોલાદિભિશ્ચૂર્ણૈશ્ચ કફઘ્નૈર્યુક્તમ્| કથમ્ ? યુક્ત્યા,-પઞ્ચકોલાદિચૂર્ણાનાં યોગે નાતિવ્યાપ્તિર્ન વાઽવ્યાપ્તિઃ, પઞ્ચકોલાદિચૂર્ણેન ત્રિવૃતાચૂર્ણસ્ય સમ્યગ્યોગઃ સ્યાદિત્યર્થઃ| આદિશબ્દેનાન્યેષાં પાચનદીપનાનાં પઞ્ચકોલસદૃશાનાં ચિત્રકા(મરિચા)દીનાં ગ્રહણમ્|

Adhikarana hRudyo virecanayogaH (9-10) · Śloka 10

| ત્રિવૃત્કલ્કકષાયાભ્યાં સાધિતઃ સસિતો હિમઃ||૯|| મધુત્રિજાતસંયુક્તો લેહો હૃદ્યં વિરેચનમ્| |૧૦|

સ૦-ત્રિવૃતઃ કલ્કેન કષાયેણ ચ સાધિતઃ સશર્કરો લેહઃ શીતો મધુત્રિજાતસંયુક્તો હૃદ્યં વિરેચનં સ્યાત્| અત્ર ચ કાસચિકિત્સિતોક્તકણ્ટકારિકાલેહવત્ (હૃ. ચિ. અ. ૩/૬૩) પ્રમાણં નિરૂપયિતવ્યમ્|

Adhikarana sannipAtajvarAdau virecanayogaH (10-11) · Śloka 11

| અજગન્ધા તવક્ષીરી વિદારી શર્કરા ત્રિવૃત્||૧૦|| ચૂર્ણિતં મધુસર્પિર્ભ્યાં લીઢ્વા સાધુ વિરિચ્યતે| સન્નિપાતજ્વરસ્તમ્ભપિપાસાદાહપીડિતઃ||૧૧||

સ૦-અજગન્ધાદિચૂર્ણં મધુસર્પિર્ભ્યાં લીઢ્વા સાધુ વિરિચ્યતે| સન્નિપાતજ્વરાદિપીડિતઃ સન્|

Adhikarana sannipAtajvarAdau anyo virecanayogaH (12) · Śloka 12

લિમ્પેદન્તસ્ત્રિવૃતયા દ્વિધાકૃત્વેક્ષુગણ્ડિકામ્| એકીકૃત્ય ચ તત્સ્વિન્નં પુટપાકેન ભક્ષયેત્||૧૨||

સ૦-ઇક્ષુગણ્ડિકાં દ્વિધાકૃત્ય(ત્વા)-પાટયિત્વા, ત્રિવૃતયાઽન્તર્લિમ્પેત્| અનન્તરમેકીકૃત્ય પુટપાકેન સ્વિન્નં ભક્ષયેત્|

Adhikarana vAtarogAdiShu nirapAyo virecanayogaH (13-14) · Śloka 14

ભૃઙ્ગૈલાભ્યાં સમા નીલી તૈસ્ત્રિવૃત્તૈશ્ચ શર્કરા| ચૂર્ણં ફલરસક્ષૌદ્રસક્તુભિસ્તર્પણં પિબેત્||૧૩|| વાતપિત્તકફોત્થેષુ રોગેષ્વલ્પાનલેષુ ચ| નરેષુ સુકુમારેષુ નિરપાયં વિરેચનમ્||૧૪||

સ૦-ત્વગેલાભ્યાં તુલ્યા નીલી, તૈશ્ચ તુલ્યા ત્રિવૃત્, સર્વૈશ્ચ તુલ્યા સિતા, ચૂર્ણં ફલરસક્ષૌદ્રસક્તુભિસ્તર્પણં પિબેત્| વાતપિત્તકફોત્થેષુ રોગેષ્વલ્પાગ્નિષુ ચ નરેષુ તથા સુકુમારેષુ વિરેચનમેતન્નિરપાયમ્|

Adhikarana gulmAdiShu virecanayogaH (15-16) · Śloka 16

વિડઙ્ગતણ્ડુલવરાયાવશૂકકણાસ્ત્રિવૃત્| સર્વતોઽર્ધેન તલ્લીઢં મધ્વાજ્યેન ગુડેન વા||૧૫|| ગુલ્મં પ્લીહોદરં કાસં હલીમકમરોચકમ્| કફવાતકૃતાંશ્ચાન્યાન્ પરિમાર્ષ્ટિ ગદાન્ બહૂન્||૧૬||

સ૦-વિડઙ્ગતણ્ડુલાદયઃ સમાંશાઃ, સર્વેભ્યોઽર્ધેન ત્રિવૃત્, તદેતચ્ચૂર્ણં મધુઘૃતાભ્યાં લીઢં ગુડેન વાઽઽસ્વાદિતં ગુલ્માદીન્ કફવાતોત્થાંશ્ચાન્યાનપિ ગદાન્ બહૂન્ પરિમાર્ષ્ટિ-પરાકરોતિ|

Adhikarana kalyANakaguDaH kuShThAdiShu (17-21) · Śloka 21

વિડઙ્ગપિપ્પલીમૂલત્રિફલાધાન્યચિત્રકાન્| મરીચેન્દ્રયવાજાજીપિપ્પલીહસ્તિપિપ્પલીઃ||૧૭|| દીપ્યકં પઞ્ચલવણં ચૂર્ણિતં કાર્ષિકં પૃથક્| તિલતૈલત્રિવૃચ્ચૂર્ણભાગૌ ચાષ્ટપલોન્મિતૌ||૧૮|| ધાત્રીફલરસપ્રસ્થાંસ્ત્રીન્ ગુડાર્ધતુલાન્વિતાન્| પક્ત્વા મૃદ્વગ્નિના ખાદેત્તતો માત્રામયન્ત્રણઃ||૧૯|| કુષ્ઠાર્શઃકામલાગુલ્મમેહોદરભગન્દરાન્| ગ્રહણીપાણ્ડુરોગાંશ્ચ હન્તિ પુંસવનશ્ચ સઃ||૨૦|| ગુડઃ કલ્યાણકો નામ સર્વેષ્વૃતુષુ યૌગિકઃ| |૨૧|

સ૦-વિડઙ્ગાદીનિ કાર્ષિકાણિ, ત્રિવૃતાચૂર્ણતિલતૈલે પૃથગષ્ટપલપ્રમાણે, આમલકફલરસપ્રસ્થાંસ્ત્રીન્, ગુડપલાનિ પઞ્ચાશત્, મૃદ્વિગ્નિના પક્ત્વા તસ્માન્માત્રામયન્ત્રણઃ-યન્ત્રણારહિતઃ સન્, ભક્ષયેત્| સ ચ ભક્ષિતઃ કુષ્ઠાદીન્ હન્તિ પુંસવનશ્ચ સ્યાત્| ગુડોઽયં કલ્યાણકસંજ્ઞઃ સર્વેષુ ચ ઋતુષુ યૌગિકઃ-યુજ્યતે|

Adhikarana avipattiyogo mUtrakRucCrAdiShu (21-23) · Śloka 23

| વ્યોષત્રિજાતકામ્ભોદકૃમિઘ્નામલકૈસ્ત્રિવૃત્||૨૧|| સર્વૈઃ સમા સમસિતા ક્ષૌદ્રેણ ગુટિકાઃ કૃતાઃ| મૂત્રકૃચ્છ્રજ્વરચ્છર્દિકાસશોષભ્રમક્ષયે||૨૨|| તાપે પાણ્ડ્વામયેઽલ્પેઽગ્નૌ શસ્તાઃ સર્વવિષેષુ ચ| અવિપત્તિરયં યોગઃ પ્રશસ્તઃ પિત્તરોગિણામ્||૨૩||

સ૦-વ્યોષાદિભિઃ સમભાગૈઃ સર્વૈર્દ્રવ્યૈસ્ત્રિવૃત્સમા, સા ચ ત્રિવૃત્ તુલ્યશર્કરા, એવમેતાઃ ક્ષૌદ્રેણ ગુટિકાઃ કૃતા મૂત્રકૃચ્છ્રાદિષુ શસ્યન્તે| અવિપત્તિરયં યોગઃ પિત્તરોગિણાં પ્રશસ્તઃ|

Adhikarana varShAsu virecanayogaH (24) · Śloka 24

ત્રિવૃતા કૌટજં બીજં પિપ્પલી વિશ્વભેષજમ્| ક્ષૌદ્રદ્રાક્ષારસોપેતં વર્ષાકાલે વિરેચનમ્||૨૪||

સ૦-ત્રિવૃતાદિકં ક્ષૌદ્રદ્રાક્ષારસસંયુક્તં પ્રાવૃષિ વિરેચનમ્|

Adhikarana sharadi virecanayogaH (25) · Śloka 25

ત્રિવૃદ્દુરાલભામુસ્તશર્કરોદીચ્યચન્દનમ્| દ્રાક્ષામ્બુના સયષ્ટ્યાહ્વસાતલં જલદાત્યયે||૨૫||

સ૦-ત્રિવૃદ્દુરાલભાદિકં દ્રાક્ષાજલેન શરદિ વિરેચનમ્|

Adhikarana hemante virecanayogaH (26) · Śloka 26

ત્રિવૃતાં ચિત્રકં પાઠામજાજીં સરલં વચામ્| સ્વર્ણક્ષીરીં ચ હેમન્તે ચૂર્ણમુષ્ણામ્બુના પિબેત્||૨૬||

સ૦-ત્રિવૃતાદિકં ચૂર્ણમુષ્ણામ્બુના સહ હેમન્તે પિબેત્|

Adhikarana grIShme virecanayogaH (27) · Śloka 27

ત્રિવૃતા શર્કરાતુલ્યા ગ્રીષ્મકાલે વિરેચનમ્| |૨૭|

સ૦-ત્રિવૃચ્છર્કરાસમા ગ્રીષ્મર્તૌ વિરેચનમ્|

Adhikarana snigdhAnAM sarvartuko virecanayogaH (27-28) · Śloka 28

| ત્રિવૃત્ત્રાયન્તિહપુષાસાતલાકટુરોહિણીઃ||૨૭|| સ્વર્ણક્ષીરીં ચ સઞ્ચૂર્ણ્ય ગોમૂત્રે ભાવયેત્ત્ર્યહમ્| એષ સર્વર્તુકો યોગઃ સ્નિગ્ધાનાં મલદોષહૃત્||૨૮||

સ૦-ત્રિવૃદાદીનિ સઞ્ચૂર્ણ્ય ત્ર્યહં ગોમૂત્રે ભાવયેત્| એષ યોગઃ સર્વર્તુષ્વપિ સ્નિગ્ધાનાં નરાણાં મલદોષસ્ય હારકઃ સ્યાત્|

Adhikarana rUkShANAM sarvartuko virecanayogaH (29-1) · Śloka 1

શ્યામાત્રિવૃદ્દુરાલમ્ભાહસ્તિપિપ્પલિવત્સકમ્| નીલિનીકટુકામુસ્તાશ્રેષ્ઠાયુક્તં સુચૂર્ણિતમ્||૨૯|| રસાજ્યોષ્ણામ્બુભિઃ શસ્તં રૂક્ષાણામપિ સર્વદા| |૩૦| ઇતિ ત્રિવૃચ્છ્યામયોઃ કલ્પઃ||૧||

સ૦-શ્યામાદ્યં ચૂર્ણીકૃતં માંસરસઘૃતોષ્ણામ્બુભી રૂક્ષાણામપિ સર્વકાલં શસ્તમ્| અપિશબ્દાત્ સ્નિગ્ધાનાં શસ્તમેવ|

Adhikarana rAjavRukShakalpaH jvarAdiShu virecanayogaH (30-31) · Śloka 31

અથ રાજવૃક્ષકલ્પઃ| | જ્વરહૃદ્રોગવાતાસૃગુદાવર્તાદિરોગિષુ||૩૦|| રાજવૃક્ષોઽધિકં પથ્યો મૃદુર્મધુરશીતલઃ| |૩૧|

સ૦-જ્વરાદિષ્વન્યેભ્યસ્તદ્વિષયોક્તેભ્યો વિરેચનદ્રવ્યેભ્યો રાજવૃક્ષોઽતિશયેન પથ્યઃ| કિમ્ભૂતઃ ? મૃદુર્મધુરઃ શીતલશ્ચ|

Adhikarana bAlAdiShu visheSheNa yogaH (31-32) · Śloka 32

| બાલે વૃદ્ધે ક્ષતે ક્ષીણે સુકુમારે ચ માનવે||૩૧|| યોજ્યો મૃદ્વનપાયિત્વાદ્વિશેષાચ્ચતુરઙ્ગુલઃ| |૩૨|

સ૦-બાલાદૌ મૃદુત્વાદનપાયિત્વાચ્ચ વિશેષેણ ચતુરઙ્ગુલો યોજ્યઃ|

Adhikarana grahaNavidhiH (32-34) · Śloka 34

| ફલકાલે પરિણતં ફલં તસ્ય સમાહરેત્||૩૨|| તેષાં ગુણવતાં ભારં સિકતાસુ વિનિક્ષિપેત્| સપ્તરાત્રાત્સમુદ્ધૃત્ય શોષયેદાતપે તતઃ||૩૩|| તતો મજ્જાનમુદ્ધૃત્ય શુચૌ પાત્રે નિધાપયેત્| |૩૪|

સ૦-તસ્ય-શમ્યાકસ્ય, ફલકાલે પરિણતં-પક્વં, ફલં સમાહરેત્-સઙ્ગૃહ્ણીયાત્| તેષાં-ફલાનાં, ગુણવતાં-સુનિષ્પન્નાનાં, ભારં-પલશતવિંશતિઃ, વાલુકાસુ વિનિક્ષિપેત્| સપ્તરાત્રાદૂર્ધ્વં સિકતાભ્ય ઉદ્ધૃત્યાનન્તરમાતપે શોષયેત્| તતઃ-અનન્તરં, તેભ્યઃ ફલેભ્યો મજ્જાનમુદ્ધૃત્ય-ગૃહીત્વા, પાત્રે-ભાણ્ડે, શુચૌ શુદ્ધે, સ્થાપયેત્|

Adhikarana dAhodAvartayoH virecanayogaH (34-35) · Śloka 35

| દ્રાક્ષારસેન તં દદ્યાદ્દાહોદાવર્તપીડિતે||૩૪|| ચતુર્વર્ષે સુખં બાલે યાવદ્દ્વાદશવાર્ષિકે| |૩૫|

સ૦-તં-મજ્જાનં, દ્રાક્ષારસેન દદ્યાત્| દાહાદ્યાર્તે નરે ચતુર્વર્ષે બાલે સુખેનૈતદ્વિરેચનમ્, યાવદ્દ્વાદશવાર્ષિકે બાલે સુખં વિરેચનમિદમ્|

Adhikarana dAhodAvartayoH anye pa~jca yogAH (35-36) · Śloka 36

| ચતુરઙ્ગુલમજ્જ્ઞો વા કષાયં પાયયેદ્ધિમમ્||૩૫|| દધિમણ્ડસુરામણ્ડધાત્રીફલરસૈઃ પૃથક્| સૌવીરકેણ વા યુક્તમ્ કલ્કેન ત્રૈવૃતેન વા||૩૬||

સ૦-અથવા રાજવૃક્ષમજ્જ્ઞો હિમં [કષાયં]-શીતકષાયં, દધિમણ્ડાદિભિઃ પૃથગ્યુક્તમથવા કાઞ્જિકેનાથવા કલ્કેન ત્રિવૃતાસમ્બન્ધિના યુક્તં પાયયેત્|

Adhikarana rAjavRukShAriShTaM virecanayogaH (37-2) · Śloka 2

દન્તીકષાયે તન્મજ્જ્ઞો ગુડં જીર્ણં ચ નિક્ષિપેત્| તમરિષ્ટં સ્થિતં માસં પાયયેત્ પક્ષમેવ વા||૩૭|| ઇતિ રાજવૃક્ષકલ્પઃ||૨||

સ૦-દન્તીકષાયે તન્મજ્જ્ઞઃ-કર્ણિકારસ્ય મધ્યાનિ, ગુડં જીર્ણં ચ વિનિક્ષિપેત્| તમરિષ્ટં માસં સ્થિતં પાયયેત્| પક્ષં વા સ્થિતમ્|

Adhikarana tilvakakalpaH tilvakamUlacUrNasya yogaH (38-40) · Śloka 40

અથ તિલ્વકકલ્પઃ| ત્વચં તિલ્વકમૂલસ્ય ત્યક્ત્વાઽઽભ્યન્તરવલ્કલમ્| વિશોષ્ય ચૂર્ણયિત્વા ચ દ્વૌ ભાગૌ ગાલયેત્તતઃ||૩૮|| રોધ્રસ્યૈવ કષાયેણ તૃતીયં તેન ભાવયેત્| કષાયે દશમૂલસ્ય તં ભાગં ભાવિતં પુનઃ||૩૯|| શુષ્કં ચૂર્ણં પુનઃ કૃત્વા તતઃ પાણિતલં પિબેત્| મસ્તુમૂત્રસુરામણ્ડકોલધાત્રીફલામ્બુભિઃ||૪૦||

સ૦-તિલ્વકમૂલસ્ય ત્વચં ત્યક્ત્વા મધ્યવલ્કલં વિશોષ્ય તથા ચૂર્ણયિત્વા તતશ્ચૂર્ણાત્ દ્વૌ ભાગૌ રોધ્રસ્યૈવ કષાયેણ ગાલયેત્| તતઃ-અનન્તરમ્, અવશિષ્ટો યસ્તૃતીયો ભાગસ્તતશ્ચૂર્ણાત્, તં તેન કષાયેણ વસ્ત્રગાલિતેન ભાવયેત્| અનન્તરં વસ્ત્રગાલિતકષાયેણ ભાવિતં પુનઃ કષાયે દશમૂલસ્ય ભાવિતમનન્તરં શુષ્કચૂર્ણં [કૃત્વા] તતશ્ચૂર્ણાત્ પાણિતલં-કર્ષં, મસ્તુગોમૂત્રાદિકેન પિબેત્| (કોલં-બદરમ્, ધાત્રીફલં-આમલકમ્, તયોરમ્બુની સ્વરસૌ|) તદ્ભાવનૌષધપ્રમાણં ચ શિલાજતુનઃ કલ્પવત્ કલ્પયેત્| શિલાજતુકલ્પં ચ વક્ષ્યતિ (હૃ. ઉ. અ. ૩૯/૧૩૫)- "સમગિરિજમષ્ટગુણિતે નિઃક્વાથ્યં ભાવનૌષધં તોયે|" ઇત્યાદિ| તસ્માદત્ર તિલ્વકત્વચો ભાવ્યૌષધસ્ય રોધ્રશ્ચ(ધ્રંચ)ભાવનૌષધં સમં દેયમ્, તતોઽષ્ટગુણં જલં દેયમ્, તચ્ચ ક્વથનેનાષ્ટાંશશેષં કાર્યમિતિ| એવમન્યત્રાપ્યનિર્દિષ્ટપ્રમાણાનાં ભાવ્યદ્રવ્યભાવનાદ્રવ્યતોયાવશિષ્ટાનાં પરિમાણં બોધ્યમ્|

Adhikarana tilvakamUlakalkasya yogaH (41-3) · Śloka 3

તિલ્વકસ્ય કષાયેણ કલ્કેન ચ સશર્કરઃ| સઘૃતઃ સાધિતો લેહઃ સ ચ શ્રેષ્ઠં વિરેચનમ્||૪૧|| ઇતિ તિલ્વકકલ્પઃ||૩||

સ૦-રોધ્રસ્ય કષાયેણ કલ્કેન ચ સશર્કરો ઘૃતાન્વિતો લેહઃ સ્યાત્| સ ચ લેહઃ શ્રેષ્ઠં વિરેચનમ્|

Adhikarana sudhAkalpaH sudhAkShIrasya virecanayogaH (42-47) · Śloka 47

અથ સુધાકલ્પઃ| સુધા ભિનત્તિ દોષાણાં મહાન્તમપિ સઞ્ચયમ્| આશ્વેવ કષ્ઠવિભ્રંશાન્નૈવ તાં કલ્પયેદતઃ||૪૨|| મૃદૌ કોષ્ઠેઽબલે બાલે સ્થવિરે દીર્ઘરોગિણિ| કલ્પ્યા ગુલ્મોદરગરત્વગ્રોગમધુમેહિષુ||૪૩|| પાણ્ડૌ દૂષીવિષે શોફે દોષવિભ્રાન્તચેતસિ| સા શ્રેષ્ઠા કણ્ટકૈસ્તીક્ષ્ણૈર્બહુભિશ્ચ સમાચિતા||૪૪|| દ્વિવર્ષાં વા ત્રિવર્ષાં વા શિશિરાન્તે વિશેષતઃ| તાં પાટયિત્વા શસ્ત્રેણ ક્ષીરમુદ્ધારયેત્તતઃ||૪૫|| બિલ્વાદીનાં બૃહત્યોર્વા ક્વાથેન સમમેકશઃ| મિશ્રયિત્વા સુધાક્ષીરં તતોઽઙ્ગારેષુ શોષયેત્||૪૬|| પિબેત્કૃત્વા તુ ગુટિકાં મસ્તુમૂત્રસુરાદિભિઃ| |૪૭|

સ૦-સુધા-ગુડા, દોષાણાં મહાન્તમપિ સઞ્ચયં હન્તિ| એવંગુણામપિ તાં-સુધાં, ભિષક્ મૃદુકોષ્ઠાદિષુ અતો ન કલ્પયેત્| શીઘ્રમેવ કષ્ટવિભ્રંશાદિતિ| કલ્પયેદિત્યતિસર્જને લિઙ્| તર્હિ ક્વેયં પ્રયોજ્યા ? ઇત્યાહ-કલ્પ્યેતિ| ગુલ્માદિષુ કલ્પ્યા સાસ્નુક્, તીક્ષ્ણૈર્બહુભિઃ કણ્ટકૈશ્ચિતા શ્રેષ્ઠા સ્યાત્| તાં-સુધાં, દ્વિવર્ષામથવા ત્રિવર્ષાં વિશેષેણ શિશિરાન્તે કાર્યવશાદન્યસ્મિન્નપિ ઋતૌ શસ્ત્રેણ પાટયિત્વા તતઃ-સુધાતઃ, ક્ષીરમુદ્ધારયેત્| દ્વે વર્ષે પ્રમાણમસ્યા ઇતિ ઠક્| તસ્ય રસાલ્લુગિતિ લુક્| તતશ્ચ ટાપ્| તતઃ-અનન્તરં, બિલ્વાદીનાં કણ્ટકારીમહોટિકયોર્વા ક્વાથેન એકશઃ-એકેનૈકેન, સમં મેલયિત્વા સુધાક્ષીરમનન્તરમઙ્ગારેષુ તદુભયમપિ શોષયેત્| તતો ગુટિકાં કૃત્વા યથાયોગં મસ્ત્વાદિભિઃ પિબેત્|

Adhikarana sudhAkShIrasya anyo virecanayogaH (47-4) · Śloka 4

| ત્રિવૃતાદીન્નવ વરાં સ્વર્ણક્ષીરીં સસાતલામ્||૪૭|| સપ્તાહં સ્નુક્પયઃ પીતાન્ રસેનાજ્યેન વા પિબેત્| તદ્વદ્વ્યોષોત્તમાકુમ્ભનિકુમ્ભાગ્નીન્ ગુડામ્બુના||૪૮|| ઇતિ સુધાકલ્પઃ||૪||

સ૦-ત્રિવૃતાદીન્નવેતિ 'ત્રિવૃચ્છ્યામા રાજવૃક્ષસ્તિલ્વકશ્ચ તથા સુધા| શઙ્ખિની સપ્તલા દન્તી દ્રવન્તીતિ [સ્મૃતા નવ||]' ઇતિ| તદેતાન્ ત્રિવૃતાદીંસ્તથા ત્રિપાલાં સ્વર્ણક્ષીરીં સાતલાં ચ સપ્ત વાસરાન્ સ્નુક્પયઃ પીતાન્-સ્નુક્ક્ષીરભાવિતાન્, માંસરસેન ઘૃતેન વા પિબેત્| તથૈવ વ્યોષાદીન્ ગુડામ્બુના પિબેત્|

Adhikarana sha~gkhinIphalasya kalpaH saptalAmUlasya kalpaH (49-5) · Śloka 5

અથ શઙ્ખિનીસપ્તલયોઃ કલ્પઃ| નાતિશુષ્કં ફલં ગ્રાહ્યં શઙ્ખિન્યા નિસ્તુષીકૃતમ્| સપ્તલાયાસ્તથા મૂલં તે તુ તીક્ષ્ણવિકાષિણી||૪૯|| શ્લેષ્મામયોદરગરશ્વયથ્વાદિષુ કલ્પયેત્| અક્ષમાત્રં તયોઃ પિણ્ડં મદિરાલવણાન્વિતમ્||૫૦|| હૃદ્રોગે વાતકફજે તદ્વદ્ગુલ્મેઽપિ યોજયેત્| |૫૧| ઇતિ શઙ્ખિનીસપ્તલયોઃ કલ્પઃ||૫||

સ૦-શઙ્ખિન્યાઃ ફલં નિસ્તુષીકૃતં નાતિશુષ્કં ગ્રાહ્યમ્| સપ્તલાયાશ્ચ મૂલં ગ્રાહ્યમ્| તે ચ-શઙ્ખિનીફલસાતલામૂલે, તીક્ષ્ણવિકાષિણી-તૈક્ષ્ણ્યાત્ વિકાશિત્વાચ્ચ, શ્લેષ્મામયાદ્યેષુ કલ્પયેત્| તયોઃ-શઙ્ખિનીસપ્તલયોઃ પૂર્વોક્તયોઃ, કર્ષમાત્રં પિણ્ડં સુરાલવણયુક્તં વાતકફજહૃદ્રોગાદિષુ કલ્પયેત્|

Adhikarana dantIdravantyoH kalpaH praklinnadehAdiShu kalpaH (51-57) · Śloka 57

અથ દન્તીદ્રવન્ત્યોઃ કલ્પઃ| | દન્તિદન્તસ્થિરં સ્થૂલં મૂલં દન્તીદ્રવન્તિજમ્||૫૧|| આતામ્રશ્યાવતીક્ષ્ણોષ્ણમાશુકારિ વિકાશિ ચ| ગુરુ પ્રકોપિ વાતસ્ય પિત્તશ્લેષ્મવિલાયનમ્||૫૨|| તત્ક્ષૌદ્રપિપ્પલીલિપ્તં સ્વેદ્યં મૃદ્દર્ભવેષ્ટિતમ્| શોષ્યં મન્દાતપેઽગ્ન્યર્કૌ હતો હ્યસ્ય વિકાશિતામ્||૫૩|| તત્પિબેન્મસ્તુમદિરાતક્રપીલુરસાસવૈઃ| અભિષ્યણ્ણતનુર્ગુલ્મી પ્રમેહી જઠરી ગરી||૫૪|| ગોમૃગાજરસૈઃ પાણ્ડુઃ કૃમિકોષ્ઠી ભગન્દરી| સિદ્ધં તત્ક્વાથકલ્કાભ્યાં દશમૂલરસેન ચ||૫૫|| વિસર્પવિદ્રધ્યલજીકક્ષાદાહાન્ જયેદ્ધૃતમ્| તૈલં તુ ગુલ્મમેહાર્શોવિબન્ધકફમારુતાન્||૫૬|| મહાસ્નેહઃ શકૃચ્છુક્રવાતસઙ્ગાનિલવ્યથાઃ| ઇતિ દન્તીદ્રવન્ત્યોઃ કલ્પઃ| વિરેચને મુખ્યતમા નવૈતે ત્રિવૃતાદયઃ||૫૭||

સ૦-દન્તિનો દન્તઃ, તદ્વત્સ્થિરં સ્થૂલં ચ દન્તીદ્રવન્ત્યુદ્ભવં મૂલં કિઞ્ચિત્તામ્રશ્યાવતીક્ષ્ણોષ્ણમાશુકારિ વિકાશિ ચેત્યાદિના તત્સ્વરૂપોક્તિઃ| તચ્ચ ક્ષૌદ્રપિપ્પલીભ્યાં લિપ્તં મૃદ્દર્ભવેષ્ટિતં સ્વેદિતં પશ્ચાન્મન્દાતપે શોષ્યમ્| કિમેવં ક્રિયતે ? ઇત્યાહ યસ્માદગ્ન્યર્કાવસ્ય વિકાશિતાં હતઃ| તચ્ચ મસ્ત્વાદિભિઃ પિબેત્| અભિષ્યણ્ણદેહાદિઃ પાણ્ડ્વામયી કૃમિકોષ્ઠી ભગન્દરી ચ ગોમૃગાજમાંસરસૈઃ પિબેત્| તસ્ય મૂલસ્ય ક્વાથકલ્કાભ્યાં દશમૂલરસેન ચ સિદ્ધં ઘૃતં વિસર્પાદીન્ જયેત્| તૈલં તુ સિદ્ધં ગુલ્માદીન્ જયેત્| મહાસ્નેહઃ શકૃતાદિસઙ્ગાદીન્ જયેત્| સ૦-એતે ત્રિવૃતાદયો વિરેચને નવ શ્રેષ્ઠતમાઃ|

Adhikarana harItakIkalpaH grahaNyAdiShu kalpaH (58-6) · Śloka 6

અથ હરીતકીકલ્પઃ| હરીતકીમપિ ત્રિવૃદ્વિધાનેનોપકલ્પયેત્| ગુડસ્યાષ્ટપલે પથ્યાવિંશતિઃ સ્યાત્પલં પલમ્||૫૮|| દન્તીચિત્રકયોઃ કર્ષૌ પિપ્પલીત્રિવૃતોર્દશ| પ્રકલ્પ્ય મોદકાનેકં દશમે દશમેઽહનિ||૫૯|| ઉષ્ણામ્ભોઽનુ પિબેત્ખાદેત્તાન્ સર્વાન્વિધિનાઽમુના| એતે નિષ્પરિહારાઃ સ્યુઃ સર્વવ્યાધિનિબર્હણાઃ||૬૦|| વિશેષાદ્ગ્રહણીપાણ્ડુકણ્ડૂકોઠાર્શસાં હિતાઃ| |૬૧| ઇતિ હરીતકીકલ્પઃ||૬||

સ૦-યથા ત્રિવૃતાયા વિધાનમુક્તં "અથ કાલે તતશ્ચૂર્ણં કિઞ્ચિન્નાગરસૈન્ધવમ્|"(શ્લો.૭) ઇત્યાદિ, તથૈવ હરીતક્યા અપિ વિધાતવ્યમિત્યર્થઃ| સ૦-ગુડસ્યાષ્ટપલે પથ્યાવિંશતિર્દન્તીચિત્રકયોઃ પલં પલં પ્રત્યેકં સ્યાત્| પિપ્પલીત્રિવૃતયોઃ કર્ષાવુભૌ| દશ મોદકાનેવં પ્રકલ્પ્યૈકમેકં મોદકં દશમે દશમે દિને યોજયેત્| પશ્ચાદુષ્ણામ્બુ પિબેત્| અમુના વિધિના સર્વાન્ મોદકાન્ ભક્ષયેત્| એતે મોદકા નિષ્પરિહારાસ્તથાઽશેષવ્યાધિનિબર્હણાઃ સ્યુઃ| વિશેષેણ ગ્રહણ્યાદીનાં હિતાઃ| સમ્બન્ધમાત્રસ્ય વિવક્ષિતત્વાદત્ર ષષ્ઠી, અન્યથા તુ હિતયોગે ચતુર્થી સ્યાત્|

Adhikarana uktAnAM virecanakalpAnAM ki~jcidvisheShaH (2) · Śloka 2

અલ્પસ્યાપિ મહાર્થત્વં પ્રભૂતસ્યાલ્પકર્મતામ્||૬૧|| કુર્યાત્સંશ્લેષવિશ્લેષકાલસંસ્કારયુક્તિભિઃ| ૬૧ ૧/૨| ત્વક્કેસરામ્રાતકદાડિમૈલા- સિતોપલામાક્ષિકમાતુલુઙ્ગૈઃ| મદ્યેન તૈસ્તૈશ્ચ મનોનુકૂલૈ- ર્યુક્તાનિ દેયાનિ વિરેચનાનિ| ૬૨ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતા યામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં પઞ્ચમે કલ્પસિદ્ધિસ્થાને વિરેચનકલ્પો નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ||૨||

સ૦-અલ્પસ્ય-વીર્યેણ માત્રયા વા કદાચિદલ્પૌષધયોગસ્ય, કેનચિત્તત્તદ્યોગ્યૌષધસંશ્લેષેણ તસ્ય મહાર્થત્વં કાર્યમ્| તથા કાલેન-મધ્યાહ્નાદિના, તથા સંસ્કારેણ-તદ્યોગ્યેન ગુણાન્તરોત્પાદનેન, તથા યુક્ત્યા-યોજનાપ્રકારવિશેષેણ, તથા વીર્યેણ પ્રભૂતસ્ય-માત્રયાઽથવા મહાર્થસ્ય, કદાચિત્ કેનચિદ્દ્રવ્યેણ વિશ્લેષં કૃત્વા તસ્યાલ્પકર્મત્વં કાર્યમ્| તથા કાલેન પ્રત્યૂષાદિના મન્દવીર્યેણ, તથા સંસ્કારેણ-ગુણાન્તરાધાનેન, તથા યુક્ત્યા-તાદૃશ્યા, અલ્પશક્તિત્વલક્ષણં કર્મ કાર્યમ્| ત્વક્કેસરાદિભિસ્તૈસ્તૈઃ-અન્યૈશ્ચ તથાવિધૈઃ, મનોનુકૂલૈઃ-માનસપ્રિયૈઃ, ઔષધૈર્યુક્તાનિ વિરેચનાનિ દેયાનિ| એવં કૃતે સતિ સમ્યગ્યોગો વિરેચનસ્ય સ્યાદિતિ| ઉપજાતિર્વૃત્તમ્| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટી- કાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં પઞ્ચમે કલ્પસિદ્ધિસ્થાને વિરે- ચનકલ્પો નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૨||