2. virēcanakalpādhyāyaḥ

Adhikarana virecanakalpAdhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતો વિરેચનકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)||૨||

Adhikarana trivRucchyAmayoH kalpaH trivRuto guNAshca (1) · Śloka 1

અથ ત્રિવૃચ્છ્યામયોઃ કલ્પઃ| કષાયમધુરા રૂક્ષા વિપાકે કટુકા ત્રિવૃત્| કફપિત્તપ્રશમની રૌક્ષ્યાચ્ચાનિલકોપની||૧||

Adhikarana trivRutaH saMyogAdikRutA guNAH (2) · Śloka 2

સેદાનીમૌષધૈર્યુક્તા વાતપિત્તકફાપહૈઃ| કલ્પવૈશેષ્યમાસાદ્ય જાયતે સર્વરોગજિત્||૨||

Adhikarana trivRuto Bedadvayam (3) · Śloka 3

દ્વિધા ખ્યાતં ચ તન્મૂલં શ્યામં શ્યામાઽરુણં ત્રિવૃત્| |૩|

Adhikarana arUNasya viShayaH (3-4) · Śloka 4

| ત્રિવૃદાખ્યં વરતરં નિરપાયં સુખં તયોઃ||૩|| સુકુમારે શિશૌ વૃદ્ધે મૃદુકોષ્ઠે ચ તદ્ધિતમ્| |૪|

Adhikarana shyAmasya viShayaH (4-5) · Śloka 5

સાપાયત્વે વિશેષેણ હેતુમાહ | મૂર્ચ્છાસમ્મોહહૃત્કણ્ઠકષણક્ષણનપ્રદમ્||૪|| શ્યામં તીક્ષ્ણાશુકારિત્વાદતસ્તદપિ શસ્યતે| ક્રૂરે કોષ્ઠે બહૌ દોષે ક્લેશક્ષમિણિ ચાતુરે||૫||

Adhikarana grahaNavidhiH (6) · Śloka 6

ગમ્ભીરાનુગતં શ્લક્ષ્ણમતિર્યગ્વિસૃતં ચ યત્| ગૃહીત્વા વિસૃજેત્કાષ્ઠં ત્વચં શુષ્કાં નિધાપયેત્||૬||

Adhikarana vAtaroge virecanayogaH (7) · Śloka 7

અથ કાલે તતશ્ચૂર્ણં કિઞ્ચિન્નાગરસૈન્ધવમ્| વાતામયે પિબેદમ્લૈઃ|૭|

Adhikarana pittaroge virecanayogaH (7-8) · Śloka 8

| પૈત્તે સાજ્યસિતામધુ||૭|| ક્ષીરદ્રાક્ષેક્ષુકાશ્મર્યસ્વાદુસ્કન્ધવરારસૈઃ| |૮|

Adhikarana kaParoge virecanayogaH (8-9) · Śloka 9

| કફામયે પીલુરસમૂત્રમદ્યામ્લકાઞ્જિકૈઃ||૮|| પઞ્ચકોલાદિચૂર્ણૈશ્ચ યુક્ત્યા યુક્તં કફાપહૈઃ| |૯|

Adhikarana hRudyo virecanayogaH (9-10) · Śloka 10

| ત્રિવૃત્કલ્કકષાયાભ્યાં સાધિતઃ સસિતો હિમઃ||૯|| મધુત્રિજાતસંયુક્તો લેહો હૃદ્યં વિરેચનમ્| |૧૦|

Adhikarana sannipAtajvarAdau virecanayogaH (10-11) · Śloka 11

| અજગન્ધા તવક્ષીરી વિદારી શર્કરા ત્રિવૃત્||૧૦|| ચૂર્ણિતં મધુસર્પિર્ભ્યાં લીઢ્વા સાધુ વિરિચ્યતે| સન્નિપાતજ્વરસ્તમ્ભપિપાસાદાહપીડિતઃ||૧૧||

Adhikarana sannipAtajvarAdau anyo virecanayogaH (12) · Śloka 12

લિમ્પેદન્તસ્ત્રિવૃતયા દ્વિધાકૃત્વેક્ષુગણ્ડિકામ્| એકીકૃત્ય ચ તત્સ્વિન્નં પુટપાકેન ભક્ષયેત્||૧૨||

Adhikarana vAtarogAdiShu nirapAyo virecanayogaH (13-14) · Śloka 14

ભૃઙ્ગૈલાભ્યાં સમા નીલી તૈસ્ત્રિવૃત્તૈશ્ચ શર્કરા| ચૂર્ણં ફલરસક્ષૌદ્રસક્તુભિસ્તર્પણં પિબેત્||૧૩|| વાતપિત્તકફોત્થેષુ રોગેષ્વલ્પાનલેષુ ચ| નરેષુ સુકુમારેષુ નિરપાયં વિરેચનમ્||૧૪||

Adhikarana gulmAdiShu virecanayogaH (15-16) · Śloka 16

વિડઙ્ગતણ્ડુલવરાયાવશૂકકણાસ્ત્રિવૃત્| સર્વતોઽર્ધેન તલ્લીઢં મધ્વાજ્યેન ગુડેન વા||૧૫|| ગુલ્મં પ્લીહોદરં કાસં હલીમકમરોચકમ્| કફવાતકૃતાંશ્ચાન્યાન્ પરિમાર્ષ્ટિ ગદાન્ બહૂન્||૧૬||

Adhikarana kalyANakaguDaH kuShThAdiShu (17-21) · Śloka 21

વિડઙ્ગપિપ્પલીમૂલત્રિફલાધાન્યચિત્રકાન્| મરીચેન્દ્રયવાજાજીપિપ્પલીહસ્તિપિપ્પલીઃ||૧૭|| દીપ્યકં પઞ્ચલવણં ચૂર્ણિતં કાર્ષિકં પૃથક્| તિલતૈલત્રિવૃચ્ચૂર્ણભાગૌ ચાષ્ટપલોન્મિતૌ||૧૮|| ધાત્રીફલરસપ્રસ્થાંસ્ત્રીન્ ગુડાર્ધતુલાન્વિતાન્| પક્ત્વા મૃદ્વગ્નિના ખાદેત્તતો માત્રામયન્ત્રણઃ||૧૯|| કુષ્ઠાર્શઃકામલાગુલ્મમેહોદરભગન્દરાન્| ગ્રહણીપાણ્ડુરોગાંશ્ચ હન્તિ પુંસવનશ્ચ સઃ||૨૦|| ગુડઃ કલ્યાણકો નામ સર્વેષ્વૃતુષુ યૌગિકઃ| |૨૧|

Adhikarana avipattiyogo mUtrakRucCrAdiShu (21-23) · Śloka 23

| વ્યોષત્રિજાતકામ્ભોદકૃમિઘ્નામલકૈસ્ત્રિવૃત્||૨૧|| સર્વૈઃ સમા સમસિતા ક્ષૌદ્રેણ ગુટિકાઃ કૃતાઃ| મૂત્રકૃચ્છ્રજ્વરચ્છર્દિકાસશોષભ્રમક્ષયે||૨૨|| તાપે પાણ્ડ્વામયેઽલ્પેઽગ્નૌ શસ્તાઃ સર્વવિષેષુ ચ| અવિપત્તિરયં યોગઃ પ્રશસ્તઃ પિત્તરોગિણામ્||૨૩||

Adhikarana varShAsu virecanayogaH (24) · Śloka 24

ત્રિવૃતા કૌટજં બીજં પિપ્પલી વિશ્વભેષજમ્| ક્ષૌદ્રદ્રાક્ષારસોપેતં વર્ષાકાલે વિરેચનમ્||૨૪||

Adhikarana sharadi virecanayogaH (25) · Śloka 25

ત્રિવૃદ્દુરાલભામુસ્તશર્કરોદીચ્યચન્દનમ્| દ્રાક્ષામ્બુના સયષ્ટ્યાહ્વસાતલં જલદાત્યયે||૨૫||

Adhikarana hemante virecanayogaH (26) · Śloka 26

ત્રિવૃતાં ચિત્રકં પાઠામજાજીં સરલં વચામ્| સ્વર્ણક્ષીરીં ચ હેમન્તે ચૂર્ણમુષ્ણામ્બુના પિબેત્||૨૬||

Adhikarana grIShme virecanayogaH (27) · Śloka 27

ત્રિવૃતા શર્કરાતુલ્યા ગ્રીષ્મકાલે વિરેચનમ્| |૨૭|

Adhikarana snigdhAnAM sarvartuko virecanayogaH (27-28) · Śloka 28

| ત્રિવૃત્ત્રાયન્તિહપુષાસાતલાકટુરોહિણીઃ||૨૭|| સ્વર્ણક્ષીરીં ચ સઞ્ચૂર્ણ્ય ગોમૂત્રે ભાવયેત્ત્ર્યહમ્| એષ સર્વર્તુકો યોગઃ સ્નિગ્ધાનાં મલદોષહૃત્||૨૮||

Adhikarana rUkShANAM sarvartuko virecanayogaH (29-1) · Śloka 1

શ્યામાત્રિવૃદ્દુરાલમ્ભાહસ્તિપિપ્પલિવત્સકમ્| નીલિનીકટુકામુસ્તાશ્રેષ્ઠાયુક્તં સુચૂર્ણિતમ્||૨૯|| રસાજ્યોષ્ણામ્બુભિઃ શસ્તં રૂક્ષાણામપિ સર્વદા| |૩૦| ઇતિ ત્રિવૃચ્છ્યામયોઃ કલ્પઃ||૧||

Adhikarana rAjavRukShakalpaH jvarAdiShu virecanayogaH (30-31) · Śloka 31

અથ રાજવૃક્ષકલ્પઃ| | જ્વરહૃદ્રોગવાતાસૃગુદાવર્તાદિરોગિષુ||૩૦|| રાજવૃક્ષોઽધિકં પથ્યો મૃદુર્મધુરશીતલઃ| |૩૧|

Adhikarana bAlAdiShu visheSheNa yogaH (31-32) · Śloka 32

| બાલે વૃદ્ધે ક્ષતે ક્ષીણે સુકુમારે ચ માનવે||૩૧|| યોજ્યો મૃદ્વનપાયિત્વાદ્વિશેષાચ્ચતુરઙ્ગુલઃ| |૩૨|

Adhikarana grahaNavidhiH (32-34) · Śloka 34

| ફલકાલે પરિણતં ફલં તસ્ય સમાહરેત્||૩૨|| તેષાં ગુણવતાં ભારં સિકતાસુ વિનિક્ષિપેત્| સપ્તરાત્રાત્સમુદ્ધૃત્ય શોષયેદાતપે તતઃ||૩૩|| તતો મજ્જાનમુદ્ધૃત્ય શુચૌ પાત્રે નિધાપયેત્| |૩૪|

Adhikarana dAhodAvartayoH virecanayogaH (34-35) · Śloka 35

| દ્રાક્ષારસેન તં દદ્યાદ્દાહોદાવર્તપીડિતે||૩૪|| ચતુર્વર્ષે સુખં બાલે યાવદ્દ્વાદશવાર્ષિકે| |૩૫|

Adhikarana dAhodAvartayoH anye pa~jca yogAH (35-36) · Śloka 36

| ચતુરઙ્ગુલમજ્જ્ઞો વા કષાયં પાયયેદ્ધિમમ્||૩૫|| દધિમણ્ડસુરામણ્ડધાત્રીફલરસૈઃ પૃથક્| સૌવીરકેણ વા યુક્તમ્ કલ્કેન ત્રૈવૃતેન વા||૩૬||

Adhikarana rAjavRukShAriShTaM virecanayogaH (37-2) · Śloka 2

દન્તીકષાયે તન્મજ્જ્ઞો ગુડં જીર્ણં ચ નિક્ષિપેત્| તમરિષ્ટં સ્થિતં માસં પાયયેત્ પક્ષમેવ વા||૩૭|| ઇતિ રાજવૃક્ષકલ્પઃ||૨||

Adhikarana tilvakakalpaH tilvakamUlacUrNasya yogaH (38-40) · Śloka 40

અથ તિલ્વકકલ્પઃ| ત્વચં તિલ્વકમૂલસ્ય ત્યક્ત્વાઽઽભ્યન્તરવલ્કલમ્| વિશોષ્ય ચૂર્ણયિત્વા ચ દ્વૌ ભાગૌ ગાલયેત્તતઃ||૩૮|| રોધ્રસ્યૈવ કષાયેણ તૃતીયં તેન ભાવયેત્| કષાયે દશમૂલસ્ય તં ભાગં ભાવિતં પુનઃ||૩૯|| શુષ્કં ચૂર્ણં પુનઃ કૃત્વા તતઃ પાણિતલં પિબેત્| મસ્તુમૂત્રસુરામણ્ડકોલધાત્રીફલામ્બુભિઃ||૪૦||

Adhikarana tilvakamUlakalkasya yogaH (41-3) · Śloka 3

તિલ્વકસ્ય કષાયેણ કલ્કેન ચ સશર્કરઃ| સઘૃતઃ સાધિતો લેહઃ સ ચ શ્રેષ્ઠં વિરેચનમ્||૪૧|| ઇતિ તિલ્વકકલ્પઃ||૩||

Adhikarana sudhAkalpaH sudhAkShIrasya virecanayogaH (42-47) · Śloka 47

અથ સુધાકલ્પઃ| સુધા ભિનત્તિ દોષાણાં મહાન્તમપિ સઞ્ચયમ્| આશ્વેવ કષ્ઠવિભ્રંશાન્નૈવ તાં કલ્પયેદતઃ||૪૨|| મૃદૌ કોષ્ઠેઽબલે બાલે સ્થવિરે દીર્ઘરોગિણિ| કલ્પ્યા ગુલ્મોદરગરત્વગ્રોગમધુમેહિષુ||૪૩|| પાણ્ડૌ દૂષીવિષે શોફે દોષવિભ્રાન્તચેતસિ| સા શ્રેષ્ઠા કણ્ટકૈસ્તીક્ષ્ણૈર્બહુભિશ્ચ સમાચિતા||૪૪|| દ્વિવર્ષાં વા ત્રિવર્ષાં વા શિશિરાન્તે વિશેષતઃ| તાં પાટયિત્વા શસ્ત્રેણ ક્ષીરમુદ્ધારયેત્તતઃ||૪૫|| બિલ્વાદીનાં બૃહત્યોર્વા ક્વાથેન સમમેકશઃ| મિશ્રયિત્વા સુધાક્ષીરં તતોઽઙ્ગારેષુ શોષયેત્||૪૬|| પિબેત્કૃત્વા તુ ગુટિકાં મસ્તુમૂત્રસુરાદિભિઃ| |૪૭|

Adhikarana sudhAkShIrasya anyo virecanayogaH (47-4) · Śloka 4

| ત્રિવૃતાદીન્નવ વરાં સ્વર્ણક્ષીરીં સસાતલામ્||૪૭|| સપ્તાહં સ્નુક્પયઃ પીતાન્ રસેનાજ્યેન વા પિબેત્| તદ્વદ્વ્યોષોત્તમાકુમ્ભનિકુમ્ભાગ્નીન્ ગુડામ્બુના||૪૮|| ઇતિ સુધાકલ્પઃ||૪||

Adhikarana sha~gkhinIphalasya kalpaH saptalAmUlasya kalpaH (49-5) · Śloka 5

અથ શઙ્ખિનીસપ્તલયોઃ કલ્પઃ| નાતિશુષ્કં ફલં ગ્રાહ્યં શઙ્ખિન્યા નિસ્તુષીકૃતમ્| સપ્તલાયાસ્તથા મૂલં તે તુ તીક્ષ્ણવિકાષિણી||૪૯|| શ્લેષ્મામયોદરગરશ્વયથ્વાદિષુ કલ્પયેત્| અક્ષમાત્રં તયોઃ પિણ્ડં મદિરાલવણાન્વિતમ્||૫૦|| હૃદ્રોગે વાતકફજે તદ્વદ્ગુલ્મેઽપિ યોજયેત્| |૫૧| ઇતિ શઙ્ખિનીસપ્તલયોઃ કલ્પઃ||૫||

Adhikarana dantIdravantyoH kalpaH praklinnadehAdiShu kalpaH (51-57) · Śloka 57

અથ દન્તીદ્રવન્ત્યોઃ કલ્પઃ| | દન્તિદન્તસ્થિરં સ્થૂલં મૂલં દન્તીદ્રવન્તિજમ્||૫૧|| આતામ્રશ્યાવતીક્ષ્ણોષ્ણમાશુકારિ વિકાશિ ચ| ગુરુ પ્રકોપિ વાતસ્ય પિત્તશ્લેષ્મવિલાયનમ્||૫૨|| તત્ક્ષૌદ્રપિપ્પલીલિપ્તં સ્વેદ્યં મૃદ્દર્ભવેષ્ટિતમ્| શોષ્યં મન્દાતપેઽગ્ન્યર્કૌ હતો હ્યસ્ય વિકાશિતામ્||૫૩|| તત્પિબેન્મસ્તુમદિરાતક્રપીલુરસાસવૈઃ| અભિષ્યણ્ણતનુર્ગુલ્મી પ્રમેહી જઠરી ગરી||૫૪|| ગોમૃગાજરસૈઃ પાણ્ડુઃ કૃમિકોષ્ઠી ભગન્દરી| સિદ્ધં તત્ક્વાથકલ્કાભ્યાં દશમૂલરસેન ચ||૫૫|| વિસર્પવિદ્રધ્યલજીકક્ષાદાહાન્ જયેદ્ધૃતમ્| તૈલં તુ ગુલ્મમેહાર્શોવિબન્ધકફમારુતાન્||૫૬|| મહાસ્નેહઃ શકૃચ્છુક્રવાતસઙ્ગાનિલવ્યથાઃ| ઇતિ દન્તીદ્રવન્ત્યોઃ કલ્પઃ| વિરેચને મુખ્યતમા નવૈતે ત્રિવૃતાદયઃ||૫૭||

Adhikarana harItakIkalpaH grahaNyAdiShu kalpaH (58-6) · Śloka 6

અથ હરીતકીકલ્પઃ| હરીતકીમપિ ત્રિવૃદ્વિધાનેનોપકલ્પયેત્| ગુડસ્યાષ્ટપલે પથ્યાવિંશતિઃ સ્યાત્પલં પલમ્||૫૮|| દન્તીચિત્રકયોઃ કર્ષૌ પિપ્પલીત્રિવૃતોર્દશ| પ્રકલ્પ્ય મોદકાનેકં દશમે દશમેઽહનિ||૫૯|| ઉષ્ણામ્ભોઽનુ પિબેત્ખાદેત્તાન્ સર્વાન્વિધિનાઽમુના| એતે નિષ્પરિહારાઃ સ્યુઃ સર્વવ્યાધિનિબર્હણાઃ||૬૦|| વિશેષાદ્ગ્રહણીપાણ્ડુકણ્ડૂકોઠાર્શસાં હિતાઃ| |૬૧| ઇતિ હરીતકીકલ્પઃ||૬||

Adhikarana uktAnAM virecanakalpAnAM ki~jcidvisheShaH (2) · Śloka 2

અલ્પસ્યાપિ મહાર્થત્વં પ્રભૂતસ્યાલ્પકર્મતામ્||૬૧|| કુર્યાત્સંશ્લેષવિશ્લેષકાલસંસ્કારયુક્તિભિઃ| ૬૧ ૧/૨| ત્વક્કેસરામ્રાતકદાડિમૈલા- સિતોપલામાક્ષિકમાતુલુઙ્ગૈઃ| મદ્યેન તૈસ્તૈશ્ચ મનોનુકૂલૈ- ર્યુક્તાનિ દેયાનિ વિરેચનાનિ| ૬૨ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતા યામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં પઞ્ચમે કલ્પસિદ્ધિસ્થાને વિરેચનકલ્પો નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ||૨||