Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka
🔊 Audio coming soon
vamanādanantaraṁ virēcanasyōpayōga iti vamanakalpādanantaraṁ virēcanakalpaḥ prakramyata ityāha-
2. virēcanakalpādhyāyaḥ
Adhikarana virecanakalpAdhyAyaH (2) · Śloka 2
athātō virēcanakalpaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē)||2||
View original
अथातो विरेचनकल्पं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)||२||
🔊 Audio coming soon
sa0-kalpanaṁ kalpō-yōjanā| virēcanaṁ-adhōbhāgēna dōṣanirharaṇam, tasya kalpō-virēcanakalpaḥ, taṁ vyākhyāsyāmaḥ| śēṣaṁ pūrvavat| dantīdravantyādibhyaḥ sarvēbhyō'pi virēcanadravyēbhyō nirapāyitvādvirēcanasādhyē vyādhāvaniṣiddhaprasaratvāt[ca] pūrvaṁ trivr̥tāyā upanyāsaḥ|
Adhikarana trivRucchyAmayoH kalpaH trivRuto guNAshca (1) · Śloka 1
atha trivr̥cchyāmayōḥ kalpaḥ| kaṣāyamadhurā rūkṣā vipākē kaṭukā trivr̥t| kaphapittapraśamanī raukṣyāccānilakōpanī||1||
View original
अथ त्रिवृच्छ्यामयोः कल्पः| कषायमधुरा रूक्षा विपाके कटुका त्रिवृत्| कफपित्तप्रशमनी रौक्ष्याच्चानिलकोपनी||१||
🔊 Audio coming soon
sa0-anēnāsyāḥ svarūpakathanam|
Adhikarana trivRutaH saMyogAdikRutA guNAH (2) · Śloka 2
sēdānīmauṣadhairyuktā vātapittakaphāpahaiḥ| kalpavaiśēṣyamāsādya jāyatē sarvarōgajit||2||
View original
सेदानीमौषधैर्युक्ता वातपित्तकफापहैः| कल्पवैशेष्यमासाद्य जायते सर्वरोगजित्||२||
🔊 Audio coming soon
sa0-sā-ēvaṁguṇā trivr̥t, adhunā vātapittakaphaghnairauṣadhairyuktā kalpaviśēṣatvaṁ prāpya virēcanasādhyavyādhiviṣayē sarvarōgajijjāyatē|
Adhikarana trivRuto Bedadvayam (3) · Śloka 3
dvidhā khyātaṁ ca tanmūlaṁ śyāmaṁ śyāmā'ruṇaṁ trivr̥t| |3|
View original
द्विधा ख्यातं च तन्मूलं श्यामं श्यामाऽरुणं त्रिवृत्| |३|
🔊 Audio coming soon
sa0 - tasyāḥ-trivr̥tō, mūlaṁ dviprakāram,-ēkaṁ śyāmamaparamaruṇam| śyāmaṁ mūlaṁ śyāmā, trivr̥daruṇāmiti vyākhyaṁ dvisaṁjñam|
Adhikarana arUNasya viShayaH (3-4) · Śloka 4
| trivr̥dākhyaṁ varataraṁ nirapāyaṁ sukhaṁ tayōḥ||3|| sukumārē śiśau vr̥ddhē mr̥dukōṣṭhē ca taddhitam| |4|
View original
| त्रिवृदाख्यं वरतरं निरपायं सुखं तयोः||३|| सुकुमारे शिशौ वृद्धे मृदुकोष्ठे च तद्धितम्| |४|
🔊 Audio coming soon
sa0 -tayōḥ-śyāmāruṇayōḥ, yadaruṇaṁ mūlaṁ tadvarataram| sāmarthyāt śyāmaṁ varam| aruṇaṁ yanmūlaṁ tannirapāyatvāt sukumārādiṣu hitam, na śyāmaṁ sāpāyatvāt|
Adhikarana shyAmasya viShayaH (4-5) · Śloka 5
sāpāyatvē viśēṣēṇa hētumāha | mūrcchāsammōhahr̥tkaṇṭhakaṣaṇakṣaṇanapradam||4|| śyāmaṁ tīkṣṇāśukāritvādatastadapi śasyatē| krūrē kōṣṭhē bahau dōṣē klēśakṣamiṇi cāturē||5||
View original
सापायत्वे विशेषेण हेतुमाह | मूर्च्छासम्मोहहृत्कण्ठकषणक्षणनप्रदम्||४|| श्यामं तीक्ष्णाशुकारित्वादतस्तदपि शस्यते| क्रूरे कोष्ठे बहौ दोषे क्लेशक्षमिणि चातुरे||५||
🔊 Audio coming soon
sa0 - śyāmaṁ mūlaṁ mūrcchādihr̥tkaṇṭhakaṣaṇakṣaṇanapradam| tattīkṣṇatvādāśukāritvācca sāpāyatvamasya| tadēvaṁrūpamapi śyāmaṁ śasyatē krūrakōṣṭhādiviṣayē|
Adhikarana grahaNavidhiH (6) · Śloka 6
gambhīrānugataṁ ślakṣṇamatiryagvisr̥taṁ ca yat| gr̥hītvā visr̥jētkāṣṭhaṁ tvacaṁ śuṣkāṁ nidhāpayēt||6||
View original
गम्भीरानुगतं श्लक्ष्णमतिर्यग्विसृतं च यत्| गृहीत्वा विसृजेत्काष्ठं त्वचं शुष्कां निधापयेत्||६||
🔊 Audio coming soon
sa0 -gambhīrānugataṁ-gūḍhaṁ kr̥tvā bhūmāvantaḥpraviṣṭam, tathā ślakṣṇaṁ-aparuṣam, tathā'tiryagyātaṁ(visr̥taṁ)-spaṣṭaṁ kr̥tvā bhūmau gatam, ēvaṁvidhaṁ trivr̥tāyā mūlaṁ gr̥hītvā tatkāṣṭhaṁ visr̥jēt| tvacaṁ śuṣkāṁ kr̥tvā nidhāpayēt-sthāpayēt|
Adhikarana vAtaroge virecanayogaH (7) · Śloka 7
atha kālē tataścūrṇaṁ kiñcinnāgarasaindhavam| vātāmayē pibēdamlaiḥ|7|
View original
अथ काले ततश्चूर्णं किञ्चिन्नागरसैन्धवम्| वातामये पिबेदम्लैः|७|
🔊 Audio coming soon
sa0-atha-anantaram, kālē-virēcanaprastāvē, tataḥ-mūlatvacaḥ, cūrṇamīṣannāgarasaindhavamamlaiḥ-kāñjikādibhiḥ, vātavikārē pibēt|
Adhikarana pittaroge virecanayogaH (7-8) · Śloka 8
| paittē sājyasitāmadhu||7|| kṣīradrākṣēkṣukāśmaryasvāduskandhavarārasaiḥ| |8|
View original
| पैत्ते साज्यसितामधु||७|| क्षीरद्राक्षेक्षुकाश्मर्यस्वादुस्कन्धवरारसैः| |८|
🔊 Audio coming soon
sa0-paittē vikārē sahaghr̥taśarkarāmadhu taccūrṇaṁ kṣīrēṇa drākṣādirasairvā pibēt|
Adhikarana kaParoge virecanayogaH (8-9) · Śloka 9
| kaphāmayē pīlurasamūtramadyāmlakāñjikaiḥ||8|| pañcakōlādicūrṇaiśca yuktyā yuktaṁ kaphāpahaiḥ| |9|
View original
| कफामये पीलुरसमूत्रमद्याम्लकाञ्जिकैः||८|| पञ्चकोलादिचूर्णैश्च युक्त्या युक्तं कफापहैः| |९|
🔊 Audio coming soon
sa0-kaphavikārē taccūrṇaṁ pīlurasādibhiḥ pibēt| pañcakōlādibhiścūrṇaiśca kaphaghnairyuktam| katham ? yuktyā,-pañcakōlādicūrṇānāṁ yōgē nātivyāptirna vā'vyāptiḥ, pañcakōlādicūrṇēna trivr̥tācūrṇasya samyagyōgaḥ syādityarthaḥ| ādiśabdēnānyēṣāṁ pācanadīpanānāṁ pañcakōlasadr̥śānāṁ citrakā(maricā)dīnāṁ grahaṇam|
Adhikarana hRudyo virecanayogaH (9-10) · Śloka 10
| trivr̥tkalkakaṣāyābhyāṁ sādhitaḥ sasitō himaḥ||9|| madhutrijātasaṁyuktō lēhō hr̥dyaṁ virēcanam| |10|
View original
| त्रिवृत्कल्ककषायाभ्यां साधितः ससितो हिमः||९|| मधुत्रिजातसंयुक्तो लेहो हृद्यं विरेचनम्| |१०|
🔊 Audio coming soon
sa0-trivr̥taḥ kalkēna kaṣāyēṇa ca sādhitaḥ saśarkarō lēhaḥ śītō madhutrijātasaṁyuktō hr̥dyaṁ virēcanaṁ syāt| atra ca kāsacikitsitōktakaṇṭakārikālēhavat (hr̥. ci. a. 3/63) pramāṇaṁ nirūpayitavyam|
Adhikarana sannipAtajvarAdau virecanayogaH (10-11) · Śloka 11
| ajagandhā tavakṣīrī vidārī śarkarā trivr̥t||10|| cūrṇitaṁ madhusarpirbhyāṁ līḍhvā sādhu viricyatē| sannipātajvarastambhapipāsādāhapīḍitaḥ||11||
View original
| अजगन्धा तवक्षीरी विदारी शर्करा त्रिवृत्||१०|| चूर्णितं मधुसर्पिर्भ्यां लीढ्वा साधु विरिच्यते| सन्निपातज्वरस्तम्भपिपासादाहपीडितः||११||
🔊 Audio coming soon
sa0-ajagandhādicūrṇaṁ madhusarpirbhyāṁ līḍhvā sādhu viricyatē| sannipātajvarādipīḍitaḥ san|
Adhikarana sannipAtajvarAdau anyo virecanayogaH (12) · Śloka 12
limpēdantastrivr̥tayā dvidhākr̥tvēkṣugaṇḍikām| ēkīkr̥tya ca tatsvinnaṁ puṭapākēna bhakṣayēt||12||
View original
लिम्पेदन्तस्त्रिवृतया द्विधाकृत्वेक्षुगण्डिकाम्| एकीकृत्य च तत्स्विन्नं पुटपाकेन भक्षयेत्||१२||
🔊 Audio coming soon
sa0-ikṣugaṇḍikāṁ dvidhākr̥tya(tvā)-pāṭayitvā, trivr̥tayā'ntarlimpēt| anantaramēkīkr̥tya puṭapākēna svinnaṁ bhakṣayēt|
Adhikarana vAtarogAdiShu nirapAyo virecanayogaH (13-14) · Śloka 14
bhr̥ṅgailābhyāṁ samā nīlī taistrivr̥ttaiśca śarkarā| cūrṇaṁ phalarasakṣaudrasaktubhistarpaṇaṁ pibēt||13|| vātapittakaphōtthēṣu rōgēṣvalpānalēṣu ca| narēṣu sukumārēṣu nirapāyaṁ virēcanam||14||
View original
भृङ्गैलाभ्यां समा नीली तैस्त्रिवृत्तैश्च शर्करा| चूर्णं फलरसक्षौद्रसक्तुभिस्तर्पणं पिबेत्||१३|| वातपित्तकफोत्थेषु रोगेष्वल्पानलेषु च| नरेषु सुकुमारेषु निरपायं विरेचनम्||१४||
🔊 Audio coming soon
sa0-tvagēlābhyāṁ tulyā nīlī, taiśca tulyā trivr̥t, sarvaiśca tulyā sitā, cūrṇaṁ phalarasakṣaudrasaktubhistarpaṇaṁ pibēt| vātapittakaphōtthēṣu rōgēṣvalpāgniṣu ca narēṣu tathā sukumārēṣu virēcanamētannirapāyam|
Adhikarana gulmAdiShu virecanayogaH (15-16) · Śloka 16
viḍaṅgataṇḍulavarāyāvaśūkakaṇāstrivr̥t| sarvatō'rdhēna tallīḍhaṁ madhvājyēna guḍēna vā||15|| gulmaṁ plīhōdaraṁ kāsaṁ halīmakamarōcakam| kaphavātakr̥tāṁścānyān parimārṣṭi gadān bahūn||16||
View original
विडङ्गतण्डुलवरायावशूककणास्त्रिवृत्| सर्वतोऽर्धेन तल्लीढं मध्वाज्येन गुडेन वा||१५|| गुल्मं प्लीहोदरं कासं हलीमकमरोचकम्| कफवातकृतांश्चान्यान् परिमार्ष्टि गदान् बहून्||१६||
🔊 Audio coming soon
sa0-viḍaṅgataṇḍulādayaḥ samāṁśāḥ, sarvēbhyō'rdhēna trivr̥t, tadētaccūrṇaṁ madhughr̥tābhyāṁ līḍhaṁ guḍēna vā''svāditaṁ gulmādīn kaphavātōtthāṁścānyānapi gadān bahūn parimārṣṭi-parākarōti|
Adhikarana kalyANakaguDaH kuShThAdiShu (17-21) · Śloka 21
viḍaṅgapippalīmūlatriphalādhānyacitrakān| marīcēndrayavājājīpippalīhastipippalīḥ||17|| dīpyakaṁ pañcalavaṇaṁ cūrṇitaṁ kārṣikaṁ pr̥thak| tilatailatrivr̥ccūrṇabhāgau cāṣṭapalōnmitau||18|| dhātrīphalarasaprasthāṁstrīn guḍārdhatulānvitān| paktvā mr̥dvagninā khādēttatō mātrāmayantraṇaḥ||19|| kuṣṭhārśaḥkāmalāgulmamēhōdarabhagandarān| grahaṇīpāṇḍurōgāṁśca hanti puṁsavanaśca saḥ||20|| guḍaḥ kalyāṇakō nāma sarvēṣvr̥tuṣu yaugikaḥ| |21|
View original
विडङ्गपिप्पलीमूलत्रिफलाधान्यचित्रकान्| मरीचेन्द्रयवाजाजीपिप्पलीहस्तिपिप्पलीः||१७|| दीप्यकं पञ्चलवणं चूर्णितं कार्षिकं पृथक्| तिलतैलत्रिवृच्चूर्णभागौ चाष्टपलोन्मितौ||१८|| धात्रीफलरसप्रस्थांस्त्रीन् गुडार्धतुलान्वितान्| पक्त्वा मृद्वग्निना खादेत्ततो मात्रामयन्त्रणः||१९|| कुष्ठार्शःकामलागुल्ममेहोदरभगन्दरान्| ग्रहणीपाण्डुरोगांश्च हन्ति पुंसवनश्च सः||२०|| गुडः कल्याणको नाम सर्वेष्वृतुषु यौगिकः| |२१|
🔊 Audio coming soon
sa0-viḍaṅgādīni kārṣikāṇi, trivr̥tācūrṇatilatailē pr̥thagaṣṭapalapramāṇē, āmalakaphalarasaprasthāṁstrīn, guḍapalāni pañcāśat, mr̥dvigninā paktvā tasmānmātrāmayantraṇaḥ-yantraṇārahitaḥ san, bhakṣayēt| sa ca bhakṣitaḥ kuṣṭhādīn hanti puṁsavanaśca syāt| guḍō'yaṁ kalyāṇakasaṁjñaḥ sarvēṣu ca r̥tuṣu yaugikaḥ-yujyatē|
Adhikarana avipattiyogo mUtrakRucCrAdiShu (21-23) · Śloka 23
| vyōṣatrijātakāmbhōdakr̥mighnāmalakaistrivr̥t||21|| sarvaiḥ samā samasitā kṣaudrēṇa guṭikāḥ kr̥tāḥ| mūtrakr̥cchrajvaracchardikāsaśōṣabhramakṣayē||22|| tāpē pāṇḍvāmayē'lpē'gnau śastāḥ sarvaviṣēṣu ca| avipattirayaṁ yōgaḥ praśastaḥ pittarōgiṇām||23||
View original
| व्योषत्रिजातकाम्भोदकृमिघ्नामलकैस्त्रिवृत्||२१|| सर्वैः समा समसिता क्षौद्रेण गुटिकाः कृताः| मूत्रकृच्छ्रज्वरच्छर्दिकासशोषभ्रमक्षये||२२|| तापे पाण्ड्वामयेऽल्पेऽग्नौ शस्ताः सर्वविषेषु च| अविपत्तिरयं योगः प्रशस्तः पित्तरोगिणाम्||२३||
🔊 Audio coming soon
sa0-vyōṣādibhiḥ samabhāgaiḥ sarvairdravyaistrivr̥tsamā, sā ca trivr̥t tulyaśarkarā, ēvamētāḥ kṣaudrēṇa guṭikāḥ kr̥tā mūtrakr̥cchrādiṣu śasyantē| avipattirayaṁ yōgaḥ pittarōgiṇāṁ praśastaḥ|
Adhikarana varShAsu virecanayogaH (24) · Śloka 24
trivr̥tā kauṭajaṁ bījaṁ pippalī viśvabhēṣajam| kṣaudradrākṣārasōpētaṁ varṣākālē virēcanam||24||
View original
त्रिवृता कौटजं बीजं पिप्पली विश्वभेषजम्| क्षौद्रद्राक्षारसोपेतं वर्षाकाले विरेचनम्||२४||
🔊 Audio coming soon
sa0-trivr̥tādikaṁ kṣaudradrākṣārasasaṁyuktaṁ prāvr̥ṣi virēcanam|
Adhikarana sharadi virecanayogaH (25) · Śloka 25
trivr̥ddurālabhāmustaśarkarōdīcyacandanam| drākṣāmbunā sayaṣṭyāhvasātalaṁ jaladātyayē||25||
View original
त्रिवृद्दुरालभामुस्तशर्करोदीच्यचन्दनम्| द्राक्षाम्बुना सयष्ट्याह्वसातलं जलदात्यये||२५||
🔊 Audio coming soon
sa0-trivr̥ddurālabhādikaṁ drākṣājalēna śaradi virēcanam|
Adhikarana hemante virecanayogaH (26) · Śloka 26
trivr̥tāṁ citrakaṁ pāṭhāmajājīṁ saralaṁ vacām| svarṇakṣīrīṁ ca hēmantē cūrṇamuṣṇāmbunā pibēt||26||
View original
त्रिवृतां चित्रकं पाठामजाजीं सरलं वचाम्| स्वर्णक्षीरीं च हेमन्ते चूर्णमुष्णाम्बुना पिबेत्||२६||
🔊 Audio coming soon
sa0-trivr̥tādikaṁ cūrṇamuṣṇāmbunā saha hēmantē pibēt|
Adhikarana grIShme virecanayogaH (27) · Śloka 27
trivr̥tā śarkarātulyā grīṣmakālē virēcanam| |27|
View original
त्रिवृता शर्करातुल्या ग्रीष्मकाले विरेचनम्| |२७|
🔊 Audio coming soon
sa0-trivr̥ccharkarāsamā grīṣmartau virēcanam|
Adhikarana snigdhAnAM sarvartuko virecanayogaH (27-28) · Śloka 28
| trivr̥ttrāyantihapuṣāsātalākaṭurōhiṇīḥ||27|| svarṇakṣīrīṁ ca sañcūrṇya gōmūtrē bhāvayēttryaham| ēṣa sarvartukō yōgaḥ snigdhānāṁ maladōṣahr̥t||28||
View original
| त्रिवृत्त्रायन्तिहपुषासातलाकटुरोहिणीः||२७|| स्वर्णक्षीरीं च सञ्चूर्ण्य गोमूत्रे भावयेत्त्र्यहम्| एष सर्वर्तुको योगः स्निग्धानां मलदोषहृत्||२८||
🔊 Audio coming soon
sa0-trivr̥dādīni sañcūrṇya tryahaṁ gōmūtrē bhāvayēt| ēṣa yōgaḥ sarvartuṣvapi snigdhānāṁ narāṇāṁ maladōṣasya hārakaḥ syāt|
Adhikarana rUkShANAM sarvartuko virecanayogaH (29-1) · Śloka 1
śyāmātrivr̥ddurālambhāhastipippalivatsakam| nīlinīkaṭukāmustāśrēṣṭhāyuktaṁ sucūrṇitam||29|| rasājyōṣṇāmbubhiḥ śastaṁ rūkṣāṇāmapi sarvadā| |30| iti trivr̥cchyāmayōḥ kalpaḥ||1||
View original
श्यामात्रिवृद्दुरालम्भाहस्तिपिप्पलिवत्सकम्| नीलिनीकटुकामुस्ताश्रेष्ठायुक्तं सुचूर्णितम्||२९|| रसाज्योष्णाम्बुभिः शस्तं रूक्षाणामपि सर्वदा| |३०| इति त्रिवृच्छ्यामयोः कल्पः||१||
🔊 Audio coming soon
sa0-śyāmādyaṁ cūrṇīkr̥taṁ māṁsarasaghr̥tōṣṇāmbubhī rūkṣāṇāmapi sarvakālaṁ śastam| apiśabdāt snigdhānāṁ śastamēva|
Adhikarana rAjavRukShakalpaH jvarAdiShu virecanayogaH (30-31) · Śloka 31
atha rājavr̥kṣakalpaḥ| | jvarahr̥drōgavātāsr̥gudāvartādirōgiṣu||30|| rājavr̥kṣō'dhikaṁ pathyō mr̥durmadhuraśītalaḥ| |31|
View original
अथ राजवृक्षकल्पः| | ज्वरहृद्रोगवातासृगुदावर्तादिरोगिषु||३०|| राजवृक्षोऽधिकं पथ्यो मृदुर्मधुरशीतलः| |३१|
🔊 Audio coming soon
sa0-jvarādiṣvanyēbhyastadviṣayōktēbhyō virēcanadravyēbhyō rājavr̥kṣō'tiśayēna pathyaḥ| kimbhūtaḥ ? mr̥durmadhuraḥ śītalaśca|
Adhikarana bAlAdiShu visheSheNa yogaH (31-32) · Śloka 32
| bālē vr̥ddhē kṣatē kṣīṇē sukumārē ca mānavē||31|| yōjyō mr̥dvanapāyitvādviśēṣāccaturaṅgulaḥ| |32|
View original
| बाले वृद्धे क्षते क्षीणे सुकुमारे च मानवे||३१|| योज्यो मृद्वनपायित्वाद्विशेषाच्चतुरङ्गुलः| |३२|
🔊 Audio coming soon
sa0-bālādau mr̥dutvādanapāyitvācca viśēṣēṇa caturaṅgulō yōjyaḥ|
Adhikarana grahaNavidhiH (32-34) · Śloka 34
| phalakālē pariṇataṁ phalaṁ tasya samāharēt||32|| tēṣāṁ guṇavatāṁ bhāraṁ sikatāsu vinikṣipēt| saptarātrātsamuddhr̥tya śōṣayēdātapē tataḥ||33|| tatō majjānamuddhr̥tya śucau pātrē nidhāpayēt| |34|
View original
| फलकाले परिणतं फलं तस्य समाहरेत्||३२|| तेषां गुणवतां भारं सिकतासु विनिक्षिपेत्| सप्तरात्रात्समुद्धृत्य शोषयेदातपे ततः||३३|| ततो मज्जानमुद्धृत्य शुचौ पात्रे निधापयेत्| |३४|
🔊 Audio coming soon
sa0-tasya-śamyākasya, phalakālē pariṇataṁ-pakvaṁ, phalaṁ samāharēt-saṅgr̥hṇīyāt| tēṣāṁ-phalānāṁ, guṇavatāṁ-suniṣpannānāṁ, bhāraṁ-palaśataviṁśatiḥ, vālukāsu vinikṣipēt| saptarātrādūrdhvaṁ sikatābhya uddhr̥tyānantaramātapē śōṣayēt| tataḥ-anantaraṁ, tēbhyaḥ phalēbhyō majjānamuddhr̥tya-gr̥hītvā, pātrē-bhāṇḍē, śucau śuddhē, sthāpayēt|
Adhikarana dAhodAvartayoH virecanayogaH (34-35) · Śloka 35
| drākṣārasēna taṁ dadyāddāhōdāvartapīḍitē||34|| caturvarṣē sukhaṁ bālē yāvaddvādaśavārṣikē| |35|
View original
| द्राक्षारसेन तं दद्याद्दाहोदावर्तपीडिते||३४|| चतुर्वर्षे सुखं बाले यावद्द्वादशवार्षिके| |३५|
🔊 Audio coming soon
sa0-taṁ-majjānaṁ, drākṣārasēna dadyāt| dāhādyārtē narē caturvarṣē bālē sukhēnaitadvirēcanam, yāvaddvādaśavārṣikē bālē sukhaṁ virēcanamidam|
Adhikarana dAhodAvartayoH anye pa~jca yogAH (35-36) · Śloka 36
| caturaṅgulamajjñō vā kaṣāyaṁ pāyayēddhimam||35|| dadhimaṇḍasurāmaṇḍadhātrīphalarasaiḥ pr̥thak| sauvīrakēṇa vā yuktam kalkēna traivr̥tēna vā||36||
View original
| चतुरङ्गुलमज्ज्ञो वा कषायं पाययेद्धिमम्||३५|| दधिमण्डसुरामण्डधात्रीफलरसैः पृथक्| सौवीरकेण वा युक्तम् कल्केन त्रैवृतेन वा||३६||
🔊 Audio coming soon
sa0-athavā rājavr̥kṣamajjñō himaṁ [kaṣāyaṁ]-śītakaṣāyaṁ, dadhimaṇḍādibhiḥ pr̥thagyuktamathavā kāñjikēnāthavā kalkēna trivr̥tāsambandhinā yuktaṁ pāyayēt|
Adhikarana rAjavRukShAriShTaM virecanayogaH (37-2) · Śloka 2
dantīkaṣāyē tanmajjñō guḍaṁ jīrṇaṁ ca nikṣipēt| tamariṣṭaṁ sthitaṁ māsaṁ pāyayēt pakṣamēva vā||37|| iti rājavr̥kṣakalpaḥ||2||
View original
दन्तीकषाये तन्मज्ज्ञो गुडं जीर्णं च निक्षिपेत्| तमरिष्टं स्थितं मासं पाययेत् पक्षमेव वा||३७|| इति राजवृक्षकल्पः||२||
🔊 Audio coming soon
sa0-dantīkaṣāyē tanmajjñaḥ-karṇikārasya madhyāni, guḍaṁ jīrṇaṁ ca vinikṣipēt| tamariṣṭaṁ māsaṁ sthitaṁ pāyayēt| pakṣaṁ vā sthitam|
Adhikarana tilvakakalpaH tilvakamUlacUrNasya yogaH (38-40) · Śloka 40
atha tilvakakalpaḥ| tvacaṁ tilvakamūlasya tyaktvā''bhyantaravalkalam| viśōṣya cūrṇayitvā ca dvau bhāgau gālayēttataḥ||38|| rōdhrasyaiva kaṣāyēṇa tr̥tīyaṁ tēna bhāvayēt| kaṣāyē daśamūlasya taṁ bhāgaṁ bhāvitaṁ punaḥ||39|| śuṣkaṁ cūrṇaṁ punaḥ kr̥tvā tataḥ pāṇitalaṁ pibēt| mastumūtrasurāmaṇḍakōladhātrīphalāmbubhiḥ||40||
View original
अथ तिल्वककल्पः| त्वचं तिल्वकमूलस्य त्यक्त्वाऽऽभ्यन्तरवल्कलम्| विशोष्य चूर्णयित्वा च द्वौ भागौ गालयेत्ततः||३८|| रोध्रस्यैव कषायेण तृतीयं तेन भावयेत्| कषाये दशमूलस्य तं भागं भावितं पुनः||३९|| शुष्कं चूर्णं पुनः कृत्वा ततः पाणितलं पिबेत्| मस्तुमूत्रसुरामण्डकोलधात्रीफलाम्बुभिः||४०||
🔊 Audio coming soon
sa0-tilvakamūlasya tvacaṁ tyaktvā madhyavalkalaṁ viśōṣya tathā cūrṇayitvā tataścūrṇāt dvau bhāgau rōdhrasyaiva kaṣāyēṇa gālayēt| tataḥ-anantaram, avaśiṣṭō yastr̥tīyō bhāgastataścūrṇāt, taṁ tēna kaṣāyēṇa vastragālitēna bhāvayēt| anantaraṁ vastragālitakaṣāyēṇa bhāvitaṁ punaḥ kaṣāyē daśamūlasya bhāvitamanantaraṁ śuṣkacūrṇaṁ [kr̥tvā] tataścūrṇāt pāṇitalaṁ-karṣaṁ, mastugōmūtrādikēna pibēt| (kōlaṁ-badaram, dhātrīphalaṁ-āmalakam, tayōrambunī svarasau|) tadbhāvanauṣadhapramāṇaṁ ca śilājatunaḥ kalpavat kalpayēt| śilājatukalpaṁ ca vakṣyati (hr̥. u. a. 39/135)- "samagirijamaṣṭaguṇitē niḥkvāthyaṁ bhāvanauṣadhaṁ tōyē|" ityādi| tasmādatra tilvakatvacō bhāvyauṣadhasya rōdhraśca(dhraṁca)bhāvanauṣadhaṁ samaṁ dēyam, tatō'ṣṭaguṇaṁ jalaṁ dēyam, tacca kvathanēnāṣṭāṁśaśēṣaṁ kāryamiti| ēvamanyatrāpyanirdiṣṭapramāṇānāṁ bhāvyadravyabhāvanādravyatōyāvaśiṣṭānāṁ parimāṇaṁ bōdhyam|
Adhikarana tilvakamUlakalkasya yogaH (41-3) · Śloka 3
tilvakasya kaṣāyēṇa kalkēna ca saśarkaraḥ| saghr̥taḥ sādhitō lēhaḥ sa ca śrēṣṭhaṁ virēcanam||41|| iti tilvakakalpaḥ||3||
View original
तिल्वकस्य कषायेण कल्केन च सशर्करः| सघृतः साधितो लेहः स च श्रेष्ठं विरेचनम्||४१|| इति तिल्वककल्पः||३||
🔊 Audio coming soon
sa0-rōdhrasya kaṣāyēṇa kalkēna ca saśarkarō ghr̥tānvitō lēhaḥ syāt| sa ca lēhaḥ śrēṣṭhaṁ virēcanam|
Adhikarana sudhAkalpaH sudhAkShIrasya virecanayogaH (42-47) · Śloka 47
atha sudhākalpaḥ| sudhā bhinatti dōṣāṇāṁ mahāntamapi sañcayam| āśvēva kaṣṭhavibhraṁśānnaiva tāṁ kalpayēdataḥ||42|| mr̥dau kōṣṭhē'balē bālē sthavirē dīrgharōgiṇi| kalpyā gulmōdaragaratvagrōgamadhumēhiṣu||43|| pāṇḍau dūṣīviṣē śōphē dōṣavibhrāntacētasi| sā śrēṣṭhā kaṇṭakaistīkṣṇairbahubhiśca samācitā||44|| dvivarṣāṁ vā trivarṣāṁ vā śiśirāntē viśēṣataḥ| tāṁ pāṭayitvā śastrēṇa kṣīramuddhārayēttataḥ||45|| bilvādīnāṁ br̥hatyōrvā kvāthēna samamēkaśaḥ| miśrayitvā sudhākṣīraṁ tatō'ṅgārēṣu śōṣayēt||46|| pibētkr̥tvā tu guṭikāṁ mastumūtrasurādibhiḥ| |47|
View original
अथ सुधाकल्पः| सुधा भिनत्ति दोषाणां महान्तमपि सञ्चयम्| आश्वेव कष्ठविभ्रंशान्नैव तां कल्पयेदतः||४२|| मृदौ कोष्ठेऽबले बाले स्थविरे दीर्घरोगिणि| कल्प्या गुल्मोदरगरत्वग्रोगमधुमेहिषु||४३|| पाण्डौ दूषीविषे शोफे दोषविभ्रान्तचेतसि| सा श्रेष्ठा कण्टकैस्तीक्ष्णैर्बहुभिश्च समाचिता||४४|| द्विवर्षां वा त्रिवर्षां वा शिशिरान्ते विशेषतः| तां पाटयित्वा शस्त्रेण क्षीरमुद्धारयेत्ततः||४५|| बिल्वादीनां बृहत्योर्वा क्वाथेन सममेकशः| मिश्रयित्वा सुधाक्षीरं ततोऽङ्गारेषु शोषयेत्||४६|| पिबेत्कृत्वा तु गुटिकां मस्तुमूत्रसुरादिभिः| |४७|
🔊 Audio coming soon
sa0-sudhā-guḍā, dōṣāṇāṁ mahāntamapi sañcayaṁ hanti| ēvaṁguṇāmapi tāṁ-sudhāṁ, bhiṣak mr̥dukōṣṭhādiṣu atō na kalpayēt| śīghramēva kaṣṭavibhraṁśāditi| kalpayēdityatisarjanē liṅ| tarhi kvēyaṁ prayōjyā ? ityāha-kalpyēti| gulmādiṣu kalpyā sāsnuk, tīkṣṇairbahubhiḥ kaṇṭakaiścitā śrēṣṭhā syāt| tāṁ-sudhāṁ, dvivarṣāmathavā trivarṣāṁ viśēṣēṇa śiśirāntē kāryavaśādanyasminnapi r̥tau śastrēṇa pāṭayitvā tataḥ-sudhātaḥ, kṣīramuddhārayēt| dvē varṣē pramāṇamasyā iti ṭhak| tasya rasāllugiti luk| tataśca ṭāp| tataḥ-anantaraṁ, bilvādīnāṁ kaṇṭakārīmahōṭikayōrvā kvāthēna ēkaśaḥ-ēkēnaikēna, samaṁ mēlayitvā sudhākṣīramanantaramaṅgārēṣu tadubhayamapi śōṣayēt| tatō guṭikāṁ kr̥tvā yathāyōgaṁ mastvādibhiḥ pibēt|
Adhikarana sudhAkShIrasya anyo virecanayogaH (47-4) · Śloka 4
| trivr̥tādīnnava varāṁ svarṇakṣīrīṁ sasātalām||47|| saptāhaṁ snukpayaḥ pītān rasēnājyēna vā pibēt| tadvadvyōṣōttamākumbhanikumbhāgnīn guḍāmbunā||48|| iti sudhākalpaḥ||4||
View original
| त्रिवृतादीन्नव वरां स्वर्णक्षीरीं ससातलाम्||४७|| सप्ताहं स्नुक्पयः पीतान् रसेनाज्येन वा पिबेत्| तद्वद्व्योषोत्तमाकुम्भनिकुम्भाग्नीन् गुडाम्बुना||४८|| इति सुधाकल्पः||४||
🔊 Audio coming soon
sa0-trivr̥tādīnnavēti 'trivr̥cchyāmā rājavr̥kṣastilvakaśca tathā sudhā| śaṅkhinī saptalā dantī dravantīti [smr̥tā nava||]' iti| tadētān trivr̥tādīṁstathā tripālāṁ svarṇakṣīrīṁ sātalāṁ ca sapta vāsarān snukpayaḥ pītān-snukkṣīrabhāvitān, māṁsarasēna ghr̥tēna vā pibēt| tathaiva vyōṣādīn guḍāmbunā pibēt|
Adhikarana sha~gkhinIphalasya kalpaH saptalAmUlasya kalpaH (49-5) · Śloka 5
atha śaṅkhinīsaptalayōḥ kalpaḥ| nātiśuṣkaṁ phalaṁ grāhyaṁ śaṅkhinyā nistuṣīkr̥tam| saptalāyāstathā mūlaṁ tē tu tīkṣṇavikāṣiṇī||49|| ślēṣmāmayōdaragaraśvayathvādiṣu kalpayēt| akṣamātraṁ tayōḥ piṇḍaṁ madirālavaṇānvitam||50|| hr̥drōgē vātakaphajē tadvadgulmē'pi yōjayēt| |51| iti śaṅkhinīsaptalayōḥ kalpaḥ||5||
View original
अथ शङ्खिनीसप्तलयोः कल्पः| नातिशुष्कं फलं ग्राह्यं शङ्खिन्या निस्तुषीकृतम्| सप्तलायास्तथा मूलं ते तु तीक्ष्णविकाषिणी||४९|| श्लेष्मामयोदरगरश्वयथ्वादिषु कल्पयेत्| अक्षमात्रं तयोः पिण्डं मदिरालवणान्वितम्||५०|| हृद्रोगे वातकफजे तद्वद्गुल्मेऽपि योजयेत्| |५१| इति शङ्खिनीसप्तलयोः कल्पः||५||
🔊 Audio coming soon
sa0-śaṅkhinyāḥ phalaṁ nistuṣīkr̥taṁ nātiśuṣkaṁ grāhyam| saptalāyāśca mūlaṁ grāhyam| tē ca-śaṅkhinīphalasātalāmūlē, tīkṣṇavikāṣiṇī-taikṣṇyāt vikāśitvācca, ślēṣmāmayādyēṣu kalpayēt| tayōḥ-śaṅkhinīsaptalayōḥ pūrvōktayōḥ, karṣamātraṁ piṇḍaṁ surālavaṇayuktaṁ vātakaphajahr̥drōgādiṣu kalpayēt|
Adhikarana dantIdravantyoH kalpaH praklinnadehAdiShu kalpaH (51-57) · Śloka 57
atha dantīdravantyōḥ kalpaḥ| | dantidantasthiraṁ sthūlaṁ mūlaṁ dantīdravantijam||51|| ātāmraśyāvatīkṣṇōṣṇamāśukāri vikāśi ca| guru prakōpi vātasya pittaślēṣmavilāyanam||52|| tatkṣaudrapippalīliptaṁ svēdyaṁ mr̥ddarbhavēṣṭitam| śōṣyaṁ mandātapē'gnyarkau hatō hyasya vikāśitām||53|| tatpibēnmastumadirātakrapīlurasāsavaiḥ| abhiṣyaṇṇatanurgulmī pramēhī jaṭharī garī||54|| gōmr̥gājarasaiḥ pāṇḍuḥ kr̥mikōṣṭhī bhagandarī| siddhaṁ tatkvāthakalkābhyāṁ daśamūlarasēna ca||55|| visarpavidradhyalajīkakṣādāhān jayēddhr̥tam| tailaṁ tu gulmamēhārśōvibandhakaphamārutān||56|| mahāsnēhaḥ śakr̥cchukravātasaṅgānilavyathāḥ| iti dantīdravantyōḥ kalpaḥ| virēcanē mukhyatamā navaitē trivr̥tādayaḥ||57||
View original
अथ दन्तीद्रवन्त्योः कल्पः| | दन्तिदन्तस्थिरं स्थूलं मूलं दन्तीद्रवन्तिजम्||५१|| आताम्रश्यावतीक्ष्णोष्णमाशुकारि विकाशि च| गुरु प्रकोपि वातस्य पित्तश्लेष्मविलायनम्||५२|| तत्क्षौद्रपिप्पलीलिप्तं स्वेद्यं मृद्दर्भवेष्टितम्| शोष्यं मन्दातपेऽग्न्यर्कौ हतो ह्यस्य विकाशिताम्||५३|| तत्पिबेन्मस्तुमदिरातक्रपीलुरसासवैः| अभिष्यण्णतनुर्गुल्मी प्रमेही जठरी गरी||५४|| गोमृगाजरसैः पाण्डुः कृमिकोष्ठी भगन्दरी| सिद्धं तत्क्वाथकल्काभ्यां दशमूलरसेन च||५५|| विसर्पविद्रध्यलजीकक्षादाहान् जयेद्धृतम्| तैलं तु गुल्ममेहार्शोविबन्धकफमारुतान्||५६|| महास्नेहः शकृच्छुक्रवातसङ्गानिलव्यथाः| इति दन्तीद्रवन्त्योः कल्पः| विरेचने मुख्यतमा नवैते त्रिवृतादयः||५७||
🔊 Audio coming soon
sa0-dantinō dantaḥ, tadvatsthiraṁ sthūlaṁ ca dantīdravantyudbhavaṁ mūlaṁ kiñcittāmraśyāvatīkṣṇōṣṇamāśukāri vikāśi cētyādinā tatsvarūpōktiḥ| tacca kṣaudrapippalībhyāṁ liptaṁ mr̥ddarbhavēṣṭitaṁ svēditaṁ paścānmandātapē śōṣyam| kimēvaṁ kriyatē ? ityāha yasmādagnyarkāvasya vikāśitāṁ hataḥ| tacca mastvādibhiḥ pibēt| abhiṣyaṇṇadēhādiḥ pāṇḍvāmayī kr̥mikōṣṭhī bhagandarī ca gōmr̥gājamāṁsarasaiḥ pibēt| tasya mūlasya kvāthakalkābhyāṁ daśamūlarasēna ca siddhaṁ ghr̥taṁ visarpādīn jayēt| tailaṁ tu siddhaṁ gulmādīn jayēt| mahāsnēhaḥ śakr̥tādisaṅgādīn jayēt| sa0-ētē trivr̥tādayō virēcanē nava śrēṣṭhatamāḥ|
Adhikarana harItakIkalpaH grahaNyAdiShu kalpaH (58-6) · Śloka 6
atha harītakīkalpaḥ| harītakīmapi trivr̥dvidhānēnōpakalpayēt| guḍasyāṣṭapalē pathyāviṁśatiḥ syātpalaṁ palam||58|| dantīcitrakayōḥ karṣau pippalītrivr̥tōrdaśa| prakalpya mōdakānēkaṁ daśamē daśamē'hani||59|| uṣṇāmbhō'nu pibētkhādēttān sarvānvidhinā'munā| ētē niṣparihārāḥ syuḥ sarvavyādhinibarhaṇāḥ||60|| viśēṣādgrahaṇīpāṇḍukaṇḍūkōṭhārśasāṁ hitāḥ| |61| iti harītakīkalpaḥ||6||
View original
अथ हरीतकीकल्पः| हरीतकीमपि त्रिवृद्विधानेनोपकल्पयेत्| गुडस्याष्टपले पथ्याविंशतिः स्यात्पलं पलम्||५८|| दन्तीचित्रकयोः कर्षौ पिप्पलीत्रिवृतोर्दश| प्रकल्प्य मोदकानेकं दशमे दशमेऽहनि||५९|| उष्णाम्भोऽनु पिबेत्खादेत्तान् सर्वान्विधिनाऽमुना| एते निष्परिहाराः स्युः सर्वव्याधिनिबर्हणाः||६०|| विशेषाद्ग्रहणीपाण्डुकण्डूकोठार्शसां हिताः| |६१| इति हरीतकीकल्पः||६||
🔊 Audio coming soon
sa0-yathā trivr̥tāyā vidhānamuktaṁ "atha kālē tataścūrṇaṁ kiñcinnāgarasaindhavam|"(ślō.7) ityādi, tathaiva harītakyā api vidhātavyamityarthaḥ| sa0-guḍasyāṣṭapalē pathyāviṁśatirdantīcitrakayōḥ palaṁ palaṁ pratyēkaṁ syāt| pippalītrivr̥tayōḥ karṣāvubhau| daśa mōdakānēvaṁ prakalpyaikamēkaṁ mōdakaṁ daśamē daśamē dinē yōjayēt| paścāduṣṇāmbu pibēt| amunā vidhinā sarvān mōdakān bhakṣayēt| ētē mōdakā niṣparihārāstathā'śēṣavyādhinibarhaṇāḥ syuḥ| viśēṣēṇa grahaṇyādīnāṁ hitāḥ| sambandhamātrasya vivakṣitatvādatra ṣaṣṭhī, anyathā tu hitayōgē caturthī syāt|
Adhikarana uktAnAM virecanakalpAnAM ki~jcidvisheShaH (2) · Śloka 2
alpasyāpi mahārthatvaṁ prabhūtasyālpakarmatām||61|| kuryātsaṁślēṣaviślēṣakālasaṁskārayuktibhiḥ| 61 1/2| tvakkēsarāmrātakadāḍimailā- sitōpalāmākṣikamātuluṅgaiḥ| madyēna taistaiśca manōnukūlai- ryuktāni dēyāni virēcanāni| 62 1/2| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā yāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ pañcamē kalpasiddhisthānē virēcanakalpō nāma dvitīyō'dhyāyaḥ||2||
View original
अल्पस्यापि महार्थत्वं प्रभूतस्याल्पकर्मताम्||६१|| कुर्यात्संश्लेषविश्लेषकालसंस्कारयुक्तिभिः| ६१ १/२| त्वक्केसराम्रातकदाडिमैला- सितोपलामाक्षिकमातुलुङ्गैः| मद्येन तैस्तैश्च मनोनुकूलै- र्युक्तानि देयानि विरेचनानि| ६२ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां पञ्चमे कल्पसिद्धिस्थाने विरेचनकल्पो नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||
🔊 Audio coming soon
sa0-alpasya-vīryēṇa mātrayā vā kadācidalpauṣadhayōgasya, kēnacittattadyōgyauṣadhasaṁślēṣēṇa tasya mahārthatvaṁ kāryam| tathā kālēna-madhyāhnādinā, tathā saṁskārēṇa-tadyōgyēna guṇāntarōtpādanēna, tathā yuktyā-yōjanāprakāraviśēṣēṇa, tathā vīryēṇa prabhūtasya-mātrayā'thavā mahārthasya, kadācit kēnaciddravyēṇa viślēṣaṁ kr̥tvā tasyālpakarmatvaṁ kāryam| tathā kālēna pratyūṣādinā mandavīryēṇa, tathā saṁskārēṇa-guṇāntarādhānēna, tathā yuktyā-tādr̥śyā, alpaśaktitvalakṣaṇaṁ karma kāryam| tvakkēsarādibhistaistaiḥ-anyaiśca tathāvidhaiḥ, manōnukūlaiḥ-mānasapriyaiḥ, auṣadhairyuktāni virēcanāni dēyāni| ēvaṁ kr̥tē sati samyagyōgō virēcanasya syāditi| upajātirvr̥ttam| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭī- kāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ pañcamē kalpasiddhisthānē virē- canakalpō nāma dvitīyō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 2||