2. virēcanakalpādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ವಮನಾದನನ್ತರಂ ವಿರೇಚನಸ್ಯೋಪಯೋಗ ಇತಿ ವಮನಕಲ್ಪಾದನನ್ತರಂ ವಿರೇಚನಕಲ್ಪಃ ಪ್ರಕ್ರಮ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ-

Adhikarana virecanakalpAdhyAyaH (2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋ ವಿರೇಚನಕಲ್ಪಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ)||೨||

ಸ೦-ಕಲ್ಪನಂ ಕಲ್ಪೋ-ಯೋಜನಾ| ವಿರೇಚನಂ-ಅಧೋಭಾಗೇನ ದೋಷನಿರ್ಹರಣಮ್, ತಸ್ಯ ಕಲ್ಪೋ-ವಿರೇಚನಕಲ್ಪಃ, ತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಶೇಷಂ ಪೂರ್ವವತ್| ದನ್ತೀದ್ರವನ್ತ್ಯಾದಿಭ್ಯಃ ಸರ್ವೇಭ್ಯೋಽಪಿ ವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯೇಭ್ಯೋ ನಿರಪಾಯಿತ್ವಾದ್ವಿರೇಚನಸಾಧ್ಯೇ ವ್ಯಾಧಾವನಿಷಿದ್ಧಪ್ರಸರತ್ವಾತ್[ಚ] ಪೂರ್ವಂ ತ್ರಿವೃತಾಯಾ ಉಪನ್ಯಾಸಃ|

Adhikarana trivRucchyAmayoH kalpaH trivRuto guNAshca (1) · Śloka 1

ಅಥ ತ್ರಿವೃಚ್ಛ್ಯಾಮಯೋಃ ಕಲ್ಪಃ| ಕಷಾಯಮಧುರಾ ರೂಕ್ಷಾ ವಿಪಾಕೇ ಕಟುಕಾ ತ್ರಿವೃತ್| ಕಫಪಿತ್ತಪ್ರಶಮನೀ ರೌಕ್ಷ್ಯಾಚ್ಚಾನಿಲಕೋಪನೀ||೧||

ಸ೦-ಅನೇನಾಸ್ಯಾಃ ಸ್ವರೂಪಕಥನಮ್|

Adhikarana trivRutaH saMyogAdikRutA guNAH (2) · Śloka 2

ಸೇದಾನೀಮೌಷಧೈರ್ಯುಕ್ತಾ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾಪಹೈಃ| ಕಲ್ಪವೈಶೇಷ್ಯಮಾಸಾದ್ಯ ಜಾಯತೇ ಸರ್ವರೋಗಜಿತ್||೨||

ಸ೦-ಸಾ-ಏವಂಗುಣಾ ತ್ರಿವೃತ್, ಅಧುನಾ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಘ್ನೈರೌಷಧೈರ್ಯುಕ್ತಾ ಕಲ್ಪವಿಶೇಷತ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ವಿರೇಚನಸಾಧ್ಯವ್ಯಾಧಿವಿಷಯೇ ಸರ್ವರೋಗಜಿಜ್ಜಾಯತೇ|

Adhikarana trivRuto Bedadvayam (3) · Śloka 3

ದ್ವಿಧಾ ಖ್ಯಾತಂ ಚ ತನ್ಮೂಲಂ ಶ್ಯಾಮಂ ಶ್ಯಾಮಾಽರುಣಂ ತ್ರಿವೃತ್| |೩|

ಸ೦ - ತಸ್ಯಾಃ-ತ್ರಿವೃತೋ, ಮೂಲಂ ದ್ವಿಪ್ರಕಾರಮ್,-ಏಕಂ ಶ್ಯಾಮಮಪರಮರುಣಮ್| ಶ್ಯಾಮಂ ಮೂಲಂ ಶ್ಯಾಮಾ, ತ್ರಿವೃದರುಣಾಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಂ ದ್ವಿಸಂಜ್ಞಮ್|

Adhikarana arUNasya viShayaH (3-4) · Śloka 4

| ತ್ರಿವೃದಾಖ್ಯಂ ವರತರಂ ನಿರಪಾಯಂ ಸುಖಂ ತಯೋಃ||೩|| ಸುಕುಮಾರೇ ಶಿಶೌ ವೃದ್ಧೇ ಮೃದುಕೋಷ್ಠೇ ಚ ತದ್ಧಿತಮ್| |೪|

ಸ೦ -ತಯೋಃ-ಶ್ಯಾಮಾರುಣಯೋಃ, ಯದರುಣಂ ಮೂಲಂ ತದ್ವರತರಮ್| ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾತ್ ಶ್ಯಾಮಂ ವರಮ್| ಅರುಣಂ ಯನ್ಮೂಲಂ ತನ್ನಿರಪಾಯತ್ವಾತ್ ಸುಕುಮಾರಾದಿಷು ಹಿತಮ್, ನ ಶ್ಯಾಮಂ ಸಾಪಾಯತ್ವಾತ್|

Adhikarana shyAmasya viShayaH (4-5) · Śloka 5

ಸಾಪಾಯತ್ವೇ ವಿಶೇಷೇಣ ಹೇತುಮಾಹ | ಮೂರ್ಚ್ಛಾಸಮ್ಮೋಹಹೃತ್ಕಣ್ಠಕಷಣಕ್ಷಣನಪ್ರದಮ್||೪|| ಶ್ಯಾಮಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಾಶುಕಾರಿತ್ವಾದತಸ್ತದಪಿ ಶಸ್ಯತೇ| ಕ್ರೂರೇ ಕೋಷ್ಠೇ ಬಹೌ ದೋಷೇ ಕ್ಲೇಶಕ್ಷಮಿಣಿ ಚಾತುರೇ||೫||

ಸ೦ - ಶ್ಯಾಮಂ ಮೂಲಂ ಮೂರ್ಚ್ಛಾದಿಹೃತ್ಕಣ್ಠಕಷಣಕ್ಷಣನಪ್ರದಮ್| ತತ್ತೀಕ್ಷ್ಣತ್ವಾದಾಶುಕಾರಿತ್ವಾಚ್ಚ ಸಾಪಾಯತ್ವಮಸ್ಯ| ತದೇವಂರೂಪಮಪಿ ಶ್ಯಾಮಂ ಶಸ್ಯತೇ ಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠಾದಿವಿಷಯೇ|

Adhikarana grahaNavidhiH (6) · Śloka 6

ಗಮ್ಭೀರಾನುಗತಂ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಮತಿರ್ಯಗ್ವಿಸೃತಂ ಚ ಯತ್| ಗೃಹೀತ್ವಾ ವಿಸೃಜೇತ್ಕಾಷ್ಠಂ ತ್ವಚಂ ಶುಷ್ಕಾಂ ನಿಧಾಪಯೇತ್||೬||

ಸ೦ -ಗಮ್ಭೀರಾನುಗತಂ-ಗೂಢಂ ಕೃತ್ವಾ ಭೂಮಾವನ್ತಃಪ್ರವಿಷ್ಟಮ್, ತಥಾ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಂ-ಅಪರುಷಮ್, ತಥಾಽತಿರ್ಯಗ್ಯಾತಂ(ವಿಸೃತಂ)-ಸ್ಪಷ್ಟಂ ಕೃತ್ವಾ ಭೂಮೌ ಗತಮ್, ಏವಂವಿಧಂ ತ್ರಿವೃತಾಯಾ ಮೂಲಂ ಗೃಹೀತ್ವಾ ತತ್ಕಾಷ್ಠಂ ವಿಸೃಜೇತ್| ತ್ವಚಂ ಶುಷ್ಕಾಂ ಕೃತ್ವಾ ನಿಧಾಪಯೇತ್-ಸ್ಥಾಪಯೇತ್|

Adhikarana vAtaroge virecanayogaH (7) · Śloka 7

ಅಥ ಕಾಲೇ ತತಶ್ಚೂರ್ಣಂ ಕಿಞ್ಚಿನ್ನಾಗರಸೈನ್ಧವಮ್| ವಾತಾಮಯೇ ಪಿಬೇದಮ್ಲೈಃ|೭|

ಸ೦-ಅಥ-ಅನನ್ತರಮ್, ಕಾಲೇ-ವಿರೇಚನಪ್ರಸ್ತಾವೇ, ತತಃ-ಮೂಲತ್ವಚಃ, ಚೂರ್ಣಮೀಷನ್ನಾಗರಸೈನ್ಧವಮಮ್ಲೈಃ-ಕಾಞ್ಜಿಕಾದಿಭಿಃ, ವಾತವಿಕಾರೇ ಪಿಬೇತ್|

Adhikarana pittaroge virecanayogaH (7-8) · Śloka 8

| ಪೈತ್ತೇ ಸಾಜ್ಯಸಿತಾಮಧು||೭|| ಕ್ಷೀರದ್ರಾಕ್ಷೇಕ್ಷುಕಾಶ್ಮರ್ಯಸ್ವಾದುಸ್ಕನ್ಧವರಾರಸೈಃ| |೮|

ಸ೦-ಪೈತ್ತೇ ವಿಕಾರೇ ಸಹಘೃತಶರ್ಕರಾಮಧು ತಚ್ಚೂರ್ಣಂ ಕ್ಷೀರೇಣ ದ್ರಾಕ್ಷಾದಿರಸೈರ್ವಾ ಪಿಬೇತ್|

Adhikarana kaParoge virecanayogaH (8-9) · Śloka 9

| ಕಫಾಮಯೇ ಪೀಲುರಸಮೂತ್ರಮದ್ಯಾಮ್ಲಕಾಞ್ಜಿಕೈಃ||೮|| ಪಞ್ಚಕೋಲಾದಿಚೂರ್ಣೈಶ್ಚ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಯುಕ್ತಂ ಕಫಾಪಹೈಃ| |೯|

ಸ೦-ಕಫವಿಕಾರೇ ತಚ್ಚೂರ್ಣಂ ಪೀಲುರಸಾದಿಭಿಃ ಪಿಬೇತ್| ಪಞ್ಚಕೋಲಾದಿಭಿಶ್ಚೂರ್ಣೈಶ್ಚ ಕಫಘ್ನೈರ್ಯುಕ್ತಮ್| ಕಥಮ್ ? ಯುಕ್ತ್ಯಾ,-ಪಞ್ಚಕೋಲಾದಿಚೂರ್ಣಾನಾಂ ಯೋಗೇ ನಾತಿವ್ಯಾಪ್ತಿರ್ನ ವಾಽವ್ಯಾಪ್ತಿಃ, ಪಞ್ಚಕೋಲಾದಿಚೂರ್ಣೇನ ತ್ರಿವೃತಾಚೂರ್ಣಸ್ಯ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಃ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಆದಿಶಬ್ದೇನಾನ್ಯೇಷಾಂ ಪಾಚನದೀಪನಾನಾಂ ಪಞ್ಚಕೋಲಸದೃಶಾನಾಂ ಚಿತ್ರಕಾ(ಮರಿಚಾ)ದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್|

Adhikarana hRudyo virecanayogaH (9-10) · Śloka 10

| ತ್ರಿವೃತ್ಕಲ್ಕಕಷಾಯಾಭ್ಯಾಂ ಸಾಧಿತಃ ಸಸಿತೋ ಹಿಮಃ||೯|| ಮಧುತ್ರಿಜಾತಸಂಯುಕ್ತೋ ಲೇಹೋ ಹೃದ್ಯಂ ವಿರೇಚನಮ್| |೧೦|

ಸ೦-ತ್ರಿವೃತಃ ಕಲ್ಕೇನ ಕಷಾಯೇಣ ಚ ಸಾಧಿತಃ ಸಶರ್ಕರೋ ಲೇಹಃ ಶೀತೋ ಮಧುತ್ರಿಜಾತಸಂಯುಕ್ತೋ ಹೃದ್ಯಂ ವಿರೇಚನಂ ಸ್ಯಾತ್| ಅತ್ರ ಚ ಕಾಸಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಕ್ತಕಣ್ಟಕಾರಿಕಾಲೇಹವತ್ (ಹೃ. ಚಿ. ಅ. ೩/೬೩) ಪ್ರಮಾಣಂ ನಿರೂಪಯಿತವ್ಯಮ್|

Adhikarana sannipAtajvarAdau virecanayogaH (10-11) · Śloka 11

| ಅಜಗನ್ಧಾ ತವಕ್ಷೀರೀ ವಿದಾರೀ ಶರ್ಕರಾ ತ್ರಿವೃತ್||೧೦|| ಚೂರ್ಣಿತಂ ಮಧುಸರ್ಪಿರ್ಭ್ಯಾಂ ಲೀಢ್ವಾ ಸಾಧು ವಿರಿಚ್ಯತೇ| ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಸ್ತಮ್ಭಪಿಪಾಸಾದಾಹಪೀಡಿತಃ||೧೧||

ಸ೦-ಅಜಗನ್ಧಾದಿಚೂರ್ಣಂ ಮಧುಸರ್ಪಿರ್ಭ್ಯಾಂ ಲೀಢ್ವಾ ಸಾಧು ವಿರಿಚ್ಯತೇ| ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಾದಿಪೀಡಿತಃ ಸನ್|

Adhikarana sannipAtajvarAdau anyo virecanayogaH (12) · Śloka 12

ಲಿಮ್ಪೇದನ್ತಸ್ತ್ರಿವೃತಯಾ ದ್ವಿಧಾಕೃತ್ವೇಕ್ಷುಗಣ್ಡಿಕಾಮ್| ಏಕೀಕೃತ್ಯ ಚ ತತ್ಸ್ವಿನ್ನಂ ಪುಟಪಾಕೇನ ಭಕ್ಷಯೇತ್||೧೨||

ಸ೦-ಇಕ್ಷುಗಣ್ಡಿಕಾಂ ದ್ವಿಧಾಕೃತ್ಯ(ತ್ವಾ)-ಪಾಟಯಿತ್ವಾ, ತ್ರಿವೃತಯಾಽನ್ತರ್ಲಿಮ್ಪೇತ್| ಅನನ್ತರಮೇಕೀಕೃತ್ಯ ಪುಟಪಾಕೇನ ಸ್ವಿನ್ನಂ ಭಕ್ಷಯೇತ್|

Adhikarana vAtarogAdiShu nirapAyo virecanayogaH (13-14) · Śloka 14

ಭೃಙ್ಗೈಲಾಭ್ಯಾಂ ಸಮಾ ನೀಲೀ ತೈಸ್ತ್ರಿವೃತ್ತೈಶ್ಚ ಶರ್ಕರಾ| ಚೂರ್ಣಂ ಫಲರಸಕ್ಷೌದ್ರಸಕ್ತುಭಿಸ್ತರ್ಪಣಂ ಪಿಬೇತ್||೧೩|| ವಾತಪಿತ್ತಕಫೋತ್ಥೇಷು ರೋಗೇಷ್ವಲ್ಪಾನಲೇಷು ಚ| ನರೇಷು ಸುಕುಮಾರೇಷು ನಿರಪಾಯಂ ವಿರೇಚನಮ್||೧೪||

ಸ೦-ತ್ವಗೇಲಾಭ್ಯಾಂ ತುಲ್ಯಾ ನೀಲೀ, ತೈಶ್ಚ ತುಲ್ಯಾ ತ್ರಿವೃತ್, ಸರ್ವೈಶ್ಚ ತುಲ್ಯಾ ಸಿತಾ, ಚೂರ್ಣಂ ಫಲರಸಕ್ಷೌದ್ರಸಕ್ತುಭಿಸ್ತರ್ಪಣಂ ಪಿಬೇತ್| ವಾತಪಿತ್ತಕಫೋತ್ಥೇಷು ರೋಗೇಷ್ವಲ್ಪಾಗ್ನಿಷು ಚ ನರೇಷು ತಥಾ ಸುಕುಮಾರೇಷು ವಿರೇಚನಮೇತನ್ನಿರಪಾಯಮ್|

Adhikarana gulmAdiShu virecanayogaH (15-16) · Śloka 16

ವಿಡಙ್ಗತಣ್ಡುಲವರಾಯಾವಶೂಕಕಣಾಸ್ತ್ರಿವೃತ್| ಸರ್ವತೋಽರ್ಧೇನ ತಲ್ಲೀಢಂ ಮಧ್ವಾಜ್ಯೇನ ಗುಡೇನ ವಾ||೧೫|| ಗುಲ್ಮಂ ಪ್ಲೀಹೋದರಂ ಕಾಸಂ ಹಲೀಮಕಮರೋಚಕಮ್| ಕಫವಾತಕೃತಾಂಶ್ಚಾನ್ಯಾನ್ ಪರಿಮಾರ್ಷ್ಟಿ ಗದಾನ್ ಬಹೂನ್||೧೬||

ಸ೦-ವಿಡಙ್ಗತಣ್ಡುಲಾದಯಃ ಸಮಾಂಶಾಃ, ಸರ್ವೇಭ್ಯೋಽರ್ಧೇನ ತ್ರಿವೃತ್, ತದೇತಚ್ಚೂರ್ಣಂ ಮಧುಘೃತಾಭ್ಯಾಂ ಲೀಢಂ ಗುಡೇನ ವಾಽಽಸ್ವಾದಿತಂ ಗುಲ್ಮಾದೀನ್ ಕಫವಾತೋತ್ಥಾಂಶ್ಚಾನ್ಯಾನಪಿ ಗದಾನ್ ಬಹೂನ್ ಪರಿಮಾರ್ಷ್ಟಿ-ಪರಾಕರೋತಿ|

Adhikarana kalyANakaguDaH kuShThAdiShu (17-21) · Śloka 21

ವಿಡಙ್ಗಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲತ್ರಿಫಲಾಧಾನ್ಯಚಿತ್ರಕಾನ್| ಮರೀಚೇನ್ದ್ರಯವಾಜಾಜೀಪಿಪ್ಪಲೀಹಸ್ತಿಪಿಪ್ಪಲೀಃ||೧೭|| ದೀಪ್ಯಕಂ ಪಞ್ಚಲವಣಂ ಚೂರ್ಣಿತಂ ಕಾರ್ಷಿಕಂ ಪೃಥಕ್| ತಿಲತೈಲತ್ರಿವೃಚ್ಚೂರ್ಣಭಾಗೌ ಚಾಷ್ಟಪಲೋನ್ಮಿತೌ||೧೮|| ಧಾತ್ರೀಫಲರಸಪ್ರಸ್ಥಾಂಸ್ತ್ರೀನ್ ಗುಡಾರ್ಧತುಲಾನ್ವಿತಾನ್| ಪಕ್ತ್ವಾ ಮೃದ್ವಗ್ನಿನಾ ಖಾದೇತ್ತತೋ ಮಾತ್ರಾಮಯನ್ತ್ರಣಃ||೧೯|| ಕುಷ್ಠಾರ್ಶಃಕಾಮಲಾಗುಲ್ಮಮೇಹೋದರಭಗನ್ದರಾನ್| ಗ್ರಹಣೀಪಾಣ್ಡುರೋಗಾಂಶ್ಚ ಹನ್ತಿ ಪುಂಸವನಶ್ಚ ಸಃ||೨೦|| ಗುಡಃ ಕಲ್ಯಾಣಕೋ ನಾಮ ಸರ್ವೇಷ್ವೃತುಷು ಯೌಗಿಕಃ| |೨೧|

ಸ೦-ವಿಡಙ್ಗಾದೀನಿ ಕಾರ್ಷಿಕಾಣಿ, ತ್ರಿವೃತಾಚೂರ್ಣತಿಲತೈಲೇ ಪೃಥಗಷ್ಟಪಲಪ್ರಮಾಣೇ, ಆಮಲಕಫಲರಸಪ್ರಸ್ಥಾಂಸ್ತ್ರೀನ್, ಗುಡಪಲಾನಿ ಪಞ್ಚಾಶತ್, ಮೃದ್ವಿಗ್ನಿನಾ ಪಕ್ತ್ವಾ ತಸ್ಮಾನ್ಮಾತ್ರಾಮಯನ್ತ್ರಣಃ-ಯನ್ತ್ರಣಾರಹಿತಃ ಸನ್, ಭಕ್ಷಯೇತ್| ಸ ಚ ಭಕ್ಷಿತಃ ಕುಷ್ಠಾದೀನ್ ಹನ್ತಿ ಪುಂಸವನಶ್ಚ ಸ್ಯಾತ್| ಗುಡೋಽಯಂ ಕಲ್ಯಾಣಕಸಂಜ್ಞಃ ಸರ್ವೇಷು ಚ ಋತುಷು ಯೌಗಿಕಃ-ಯುಜ್ಯತೇ|

Adhikarana avipattiyogo mUtrakRucCrAdiShu (21-23) · Śloka 23

| ವ್ಯೋಷತ್ರಿಜಾತಕಾಮ್ಭೋದಕೃಮಿಘ್ನಾಮಲಕೈಸ್ತ್ರಿವೃತ್||೨೧|| ಸರ್ವೈಃ ಸಮಾ ಸಮಸಿತಾ ಕ್ಷೌದ್ರೇಣ ಗುಟಿಕಾಃ ಕೃತಾಃ| ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಜ್ವರಚ್ಛರ್ದಿಕಾಸಶೋಷಭ್ರಮಕ್ಷಯೇ||೨೨|| ತಾಪೇ ಪಾಣ್ಡ್ವಾಮಯೇಽಲ್ಪೇಽಗ್ನೌ ಶಸ್ತಾಃ ಸರ್ವವಿಷೇಷು ಚ| ಅವಿಪತ್ತಿರಯಂ ಯೋಗಃ ಪ್ರಶಸ್ತಃ ಪಿತ್ತರೋಗಿಣಾಮ್||೨೩||

ಸ೦-ವ್ಯೋಷಾದಿಭಿಃ ಸಮಭಾಗೈಃ ಸರ್ವೈರ್ದ್ರವ್ಯೈಸ್ತ್ರಿವೃತ್ಸಮಾ, ಸಾ ಚ ತ್ರಿವೃತ್ ತುಲ್ಯಶರ್ಕರಾ, ಏವಮೇತಾಃ ಕ್ಷೌದ್ರೇಣ ಗುಟಿಕಾಃ ಕೃತಾ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಾದಿಷು ಶಸ್ಯನ್ತೇ| ಅವಿಪತ್ತಿರಯಂ ಯೋಗಃ ಪಿತ್ತರೋಗಿಣಾಂ ಪ್ರಶಸ್ತಃ|

Adhikarana varShAsu virecanayogaH (24) · Śloka 24

ತ್ರಿವೃತಾ ಕೌಟಜಂ ಬೀಜಂ ಪಿಪ್ಪಲೀ ವಿಶ್ವಭೇಷಜಮ್| ಕ್ಷೌದ್ರದ್ರಾಕ್ಷಾರಸೋಪೇತಂ ವರ್ಷಾಕಾಲೇ ವಿರೇಚನಮ್||೨೪||

ಸ೦-ತ್ರಿವೃತಾದಿಕಂ ಕ್ಷೌದ್ರದ್ರಾಕ್ಷಾರಸಸಂಯುಕ್ತಂ ಪ್ರಾವೃಷಿ ವಿರೇಚನಮ್|

Adhikarana sharadi virecanayogaH (25) · Śloka 25

ತ್ರಿವೃದ್ದುರಾಲಭಾಮುಸ್ತಶರ್ಕರೋದೀಚ್ಯಚನ್ದನಮ್| ದ್ರಾಕ್ಷಾಮ್ಬುನಾ ಸಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಸಾತಲಂ ಜಲದಾತ್ಯಯೇ||೨೫||

ಸ೦-ತ್ರಿವೃದ್ದುರಾಲಭಾದಿಕಂ ದ್ರಾಕ್ಷಾಜಲೇನ ಶರದಿ ವಿರೇಚನಮ್|

Adhikarana hemante virecanayogaH (26) · Śloka 26

ತ್ರಿವೃತಾಂ ಚಿತ್ರಕಂ ಪಾಠಾಮಜಾಜೀಂ ಸರಲಂ ವಚಾಮ್| ಸ್ವರ್ಣಕ್ಷೀರೀಂ ಚ ಹೇಮನ್ತೇ ಚೂರ್ಣಮುಷ್ಣಾಮ್ಬುನಾ ಪಿಬೇತ್||೨೬||

ಸ೦-ತ್ರಿವೃತಾದಿಕಂ ಚೂರ್ಣಮುಷ್ಣಾಮ್ಬುನಾ ಸಹ ಹೇಮನ್ತೇ ಪಿಬೇತ್|

Adhikarana grIShme virecanayogaH (27) · Śloka 27

ತ್ರಿವೃತಾ ಶರ್ಕರಾತುಲ್ಯಾ ಗ್ರೀಷ್ಮಕಾಲೇ ವಿರೇಚನಮ್| |೨೭|

ಸ೦-ತ್ರಿವೃಚ್ಛರ್ಕರಾಸಮಾ ಗ್ರೀಷ್ಮರ್ತೌ ವಿರೇಚನಮ್|

Adhikarana snigdhAnAM sarvartuko virecanayogaH (27-28) · Śloka 28

| ತ್ರಿವೃತ್ತ್ರಾಯನ್ತಿಹಪುಷಾಸಾತಲಾಕಟುರೋಹಿಣೀಃ||೨೭|| ಸ್ವರ್ಣಕ್ಷೀರೀಂ ಚ ಸಞ್ಚೂರ್ಣ್ಯ ಗೋಮೂತ್ರೇ ಭಾವಯೇತ್ತ್ರ್ಯಹಮ್| ಏಷ ಸರ್ವರ್ತುಕೋ ಯೋಗಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾನಾಂ ಮಲದೋಷಹೃತ್||೨೮||

ಸ೦-ತ್ರಿವೃದಾದೀನಿ ಸಞ್ಚೂರ್ಣ್ಯ ತ್ರ್ಯಹಂ ಗೋಮೂತ್ರೇ ಭಾವಯೇತ್| ಏಷ ಯೋಗಃ ಸರ್ವರ್ತುಷ್ವಪಿ ಸ್ನಿಗ್ಧಾನಾಂ ನರಾಣಾಂ ಮಲದೋಷಸ್ಯ ಹಾರಕಃ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana rUkShANAM sarvartuko virecanayogaH (29-1) · Śloka 1

ಶ್ಯಾಮಾತ್ರಿವೃದ್ದುರಾಲಮ್ಭಾಹಸ್ತಿಪಿಪ್ಪಲಿವತ್ಸಕಮ್| ನೀಲಿನೀಕಟುಕಾಮುಸ್ತಾಶ್ರೇಷ್ಠಾಯುಕ್ತಂ ಸುಚೂರ್ಣಿತಮ್||೨೯|| ರಸಾಜ್ಯೋಷ್ಣಾಮ್ಬುಭಿಃ ಶಸ್ತಂ ರೂಕ್ಷಾಣಾಮಪಿ ಸರ್ವದಾ| |೩೦| ಇತಿ ತ್ರಿವೃಚ್ಛ್ಯಾಮಯೋಃ ಕಲ್ಪಃ||೧||

ಸ೦-ಶ್ಯಾಮಾದ್ಯಂ ಚೂರ್ಣೀಕೃತಂ ಮಾಂಸರಸಘೃತೋಷ್ಣಾಮ್ಬುಭೀ ರೂಕ್ಷಾಣಾಮಪಿ ಸರ್ವಕಾಲಂ ಶಸ್ತಮ್| ಅಪಿಶಬ್ದಾತ್ ಸ್ನಿಗ್ಧಾನಾಂ ಶಸ್ತಮೇವ|

Adhikarana rAjavRukShakalpaH jvarAdiShu virecanayogaH (30-31) · Śloka 31

ಅಥ ರಾಜವೃಕ್ಷಕಲ್ಪಃ| | ಜ್ವರಹೃದ್ರೋಗವಾತಾಸೃಗುದಾವರ್ತಾದಿರೋಗಿಷು||೩೦|| ರಾಜವೃಕ್ಷೋಽಧಿಕಂ ಪಥ್ಯೋ ಮೃದುರ್ಮಧುರಶೀತಲಃ| |೩೧|

ಸ೦-ಜ್ವರಾದಿಷ್ವನ್ಯೇಭ್ಯಸ್ತದ್ವಿಷಯೋಕ್ತೇಭ್ಯೋ ವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯೇಭ್ಯೋ ರಾಜವೃಕ್ಷೋಽತಿಶಯೇನ ಪಥ್ಯಃ| ಕಿಮ್ಭೂತಃ ? ಮೃದುರ್ಮಧುರಃ ಶೀತಲಶ್ಚ|

Adhikarana bAlAdiShu visheSheNa yogaH (31-32) · Śloka 32

| ಬಾಲೇ ವೃದ್ಧೇ ಕ್ಷತೇ ಕ್ಷೀಣೇ ಸುಕುಮಾರೇ ಚ ಮಾನವೇ||೩೧|| ಯೋಜ್ಯೋ ಮೃದ್ವನಪಾಯಿತ್ವಾದ್ವಿಶೇಷಾಚ್ಚತುರಙ್ಗುಲಃ| |೩೨|

ಸ೦-ಬಾಲಾದೌ ಮೃದುತ್ವಾದನಪಾಯಿತ್ವಾಚ್ಚ ವಿಶೇಷೇಣ ಚತುರಙ್ಗುಲೋ ಯೋಜ್ಯಃ|

Adhikarana grahaNavidhiH (32-34) · Śloka 34

| ಫಲಕಾಲೇ ಪರಿಣತಂ ಫಲಂ ತಸ್ಯ ಸಮಾಹರೇತ್||೩೨|| ತೇಷಾಂ ಗುಣವತಾಂ ಭಾರಂ ಸಿಕತಾಸು ವಿನಿಕ್ಷಿಪೇತ್| ಸಪ್ತರಾತ್ರಾತ್ಸಮುದ್ಧೃತ್ಯ ಶೋಷಯೇದಾತಪೇ ತತಃ||೩೩|| ತತೋ ಮಜ್ಜಾನಮುದ್ಧೃತ್ಯ ಶುಚೌ ಪಾತ್ರೇ ನಿಧಾಪಯೇತ್| |೩೪|

ಸ೦-ತಸ್ಯ-ಶಮ್ಯಾಕಸ್ಯ, ಫಲಕಾಲೇ ಪರಿಣತಂ-ಪಕ್ವಂ, ಫಲಂ ಸಮಾಹರೇತ್-ಸಙ್ಗೃಹ್ಣೀಯಾತ್| ತೇಷಾಂ-ಫಲಾನಾಂ, ಗುಣವತಾಂ-ಸುನಿಷ್ಪನ್ನಾನಾಂ, ಭಾರಂ-ಪಲಶತವಿಂಶತಿಃ, ವಾಲುಕಾಸು ವಿನಿಕ್ಷಿಪೇತ್| ಸಪ್ತರಾತ್ರಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಸಿಕತಾಭ್ಯ ಉದ್ಧೃತ್ಯಾನನ್ತರಮಾತಪೇ ಶೋಷಯೇತ್| ತತಃ-ಅನನ್ತರಂ, ತೇಭ್ಯಃ ಫಲೇಭ್ಯೋ ಮಜ್ಜಾನಮುದ್ಧೃತ್ಯ-ಗೃಹೀತ್ವಾ, ಪಾತ್ರೇ-ಭಾಣ್ಡೇ, ಶುಚೌ ಶುದ್ಧೇ, ಸ್ಥಾಪಯೇತ್|

Adhikarana dAhodAvartayoH virecanayogaH (34-35) · Śloka 35

| ದ್ರಾಕ್ಷಾರಸೇನ ತಂ ದದ್ಯಾದ್ದಾಹೋದಾವರ್ತಪೀಡಿತೇ||೩೪|| ಚತುರ್ವರ್ಷೇ ಸುಖಂ ಬಾಲೇ ಯಾವದ್ದ್ವಾದಶವಾರ್ಷಿಕೇ| |೩೫|

ಸ೦-ತಂ-ಮಜ್ಜಾನಂ, ದ್ರಾಕ್ಷಾರಸೇನ ದದ್ಯಾತ್| ದಾಹಾದ್ಯಾರ್ತೇ ನರೇ ಚತುರ್ವರ್ಷೇ ಬಾಲೇ ಸುಖೇನೈತದ್ವಿರೇಚನಮ್, ಯಾವದ್ದ್ವಾದಶವಾರ್ಷಿಕೇ ಬಾಲೇ ಸುಖಂ ವಿರೇಚನಮಿದಮ್|

Adhikarana dAhodAvartayoH anye pa~jca yogAH (35-36) · Śloka 36

| ಚತುರಙ್ಗುಲಮಜ್ಜ್ಞೋ ವಾ ಕಷಾಯಂ ಪಾಯಯೇದ್ಧಿಮಮ್||೩೫|| ದಧಿಮಣ್ಡಸುರಾಮಣ್ಡಧಾತ್ರೀಫಲರಸೈಃ ಪೃಥಕ್| ಸೌವೀರಕೇಣ ವಾ ಯುಕ್ತಮ್ ಕಲ್ಕೇನ ತ್ರೈವೃತೇನ ವಾ||೩೬||

ಸ೦-ಅಥವಾ ರಾಜವೃಕ್ಷಮಜ್ಜ್ಞೋ ಹಿಮಂ [ಕಷಾಯಂ]-ಶೀತಕಷಾಯಂ, ದಧಿಮಣ್ಡಾದಿಭಿಃ ಪೃಥಗ್ಯುಕ್ತಮಥವಾ ಕಾಞ್ಜಿಕೇನಾಥವಾ ಕಲ್ಕೇನ ತ್ರಿವೃತಾಸಮ್ಬನ್ಧಿನಾ ಯುಕ್ತಂ ಪಾಯಯೇತ್|

Adhikarana rAjavRukShAriShTaM virecanayogaH (37-2) · Śloka 2

ದನ್ತೀಕಷಾಯೇ ತನ್ಮಜ್ಜ್ಞೋ ಗುಡಂ ಜೀರ್ಣಂ ಚ ನಿಕ್ಷಿಪೇತ್| ತಮರಿಷ್ಟಂ ಸ್ಥಿತಂ ಮಾಸಂ ಪಾಯಯೇತ್ ಪಕ್ಷಮೇವ ವಾ||೩೭|| ಇತಿ ರಾಜವೃಕ್ಷಕಲ್ಪಃ||೨||

ಸ೦-ದನ್ತೀಕಷಾಯೇ ತನ್ಮಜ್ಜ್ಞಃ-ಕರ್ಣಿಕಾರಸ್ಯ ಮಧ್ಯಾನಿ, ಗುಡಂ ಜೀರ್ಣಂ ಚ ವಿನಿಕ್ಷಿಪೇತ್| ತಮರಿಷ್ಟಂ ಮಾಸಂ ಸ್ಥಿತಂ ಪಾಯಯೇತ್| ಪಕ್ಷಂ ವಾ ಸ್ಥಿತಮ್|

Adhikarana tilvakakalpaH tilvakamUlacUrNasya yogaH (38-40) · Śloka 40

ಅಥ ತಿಲ್ವಕಕಲ್ಪಃ| ತ್ವಚಂ ತಿಲ್ವಕಮೂಲಸ್ಯ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾಽಽಭ್ಯನ್ತರವಲ್ಕಲಮ್| ವಿಶೋಷ್ಯ ಚೂರ್ಣಯಿತ್ವಾ ಚ ದ್ವೌ ಭಾಗೌ ಗಾಲಯೇತ್ತತಃ||೩೮|| ರೋಧ್ರಸ್ಯೈವ ಕಷಾಯೇಣ ತೃತೀಯಂ ತೇನ ಭಾವಯೇತ್| ಕಷಾಯೇ ದಶಮೂಲಸ್ಯ ತಂ ಭಾಗಂ ಭಾವಿತಂ ಪುನಃ||೩೯|| ಶುಷ್ಕಂ ಚೂರ್ಣಂ ಪುನಃ ಕೃತ್ವಾ ತತಃ ಪಾಣಿತಲಂ ಪಿಬೇತ್| ಮಸ್ತುಮೂತ್ರಸುರಾಮಣ್ಡಕೋಲಧಾತ್ರೀಫಲಾಮ್ಬುಭಿಃ||೪೦||

ಸ೦-ತಿಲ್ವಕಮೂಲಸ್ಯ ತ್ವಚಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಮಧ್ಯವಲ್ಕಲಂ ವಿಶೋಷ್ಯ ತಥಾ ಚೂರ್ಣಯಿತ್ವಾ ತತಶ್ಚೂರ್ಣಾತ್ ದ್ವೌ ಭಾಗೌ ರೋಧ್ರಸ್ಯೈವ ಕಷಾಯೇಣ ಗಾಲಯೇತ್| ತತಃ-ಅನನ್ತರಮ್, ಅವಶಿಷ್ಟೋ ಯಸ್ತೃತೀಯೋ ಭಾಗಸ್ತತಶ್ಚೂರ್ಣಾತ್, ತಂ ತೇನ ಕಷಾಯೇಣ ವಸ್ತ್ರಗಾಲಿತೇನ ಭಾವಯೇತ್| ಅನನ್ತರಂ ವಸ್ತ್ರಗಾಲಿತಕಷಾಯೇಣ ಭಾವಿತಂ ಪುನಃ ಕಷಾಯೇ ದಶಮೂಲಸ್ಯ ಭಾವಿತಮನನ್ತರಂ ಶುಷ್ಕಚೂರ್ಣಂ [ಕೃತ್ವಾ] ತತಶ್ಚೂರ್ಣಾತ್ ಪಾಣಿತಲಂ-ಕರ್ಷಂ, ಮಸ್ತುಗೋಮೂತ್ರಾದಿಕೇನ ಪಿಬೇತ್| (ಕೋಲಂ-ಬದರಮ್, ಧಾತ್ರೀಫಲಂ-ಆಮಲಕಮ್, ತಯೋರಮ್ಬುನೀ ಸ್ವರಸೌ|) ತದ್ಭಾವನೌಷಧಪ್ರಮಾಣಂ ಚ ಶಿಲಾಜತುನಃ ಕಲ್ಪವತ್ ಕಲ್ಪಯೇತ್| ಶಿಲಾಜತುಕಲ್ಪಂ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಹೃ. ಉ. ಅ. ೩೯/೧೩೫)- "ಸಮಗಿರಿಜಮಷ್ಟಗುಣಿತೇ ನಿಃಕ್ವಾಥ್ಯಂ ಭಾವನೌಷಧಂ ತೋಯೇ|" ಇತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಮಾದತ್ರ ತಿಲ್ವಕತ್ವಚೋ ಭಾವ್ಯೌಷಧಸ್ಯ ರೋಧ್ರಶ್ಚ(ಧ್ರಂಚ)ಭಾವನೌಷಧಂ ಸಮಂ ದೇಯಮ್, ತತೋಽಷ್ಟಗುಣಂ ಜಲಂ ದೇಯಮ್, ತಚ್ಚ ಕ್ವಥನೇನಾಷ್ಟಾಂಶಶೇಷಂ ಕಾರ್ಯಮಿತಿ| ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯನಿರ್ದಿಷ್ಟಪ್ರಮಾಣಾನಾಂ ಭಾವ್ಯದ್ರವ್ಯಭಾವನಾದ್ರವ್ಯತೋಯಾವಶಿಷ್ಟಾನಾಂ ಪರಿಮಾಣಂ ಬೋಧ್ಯಮ್|

Adhikarana tilvakamUlakalkasya yogaH (41-3) · Śloka 3

ತಿಲ್ವಕಸ್ಯ ಕಷಾಯೇಣ ಕಲ್ಕೇನ ಚ ಸಶರ್ಕರಃ| ಸಘೃತಃ ಸಾಧಿತೋ ಲೇಹಃ ಸ ಚ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ವಿರೇಚನಮ್||೪೧|| ಇತಿ ತಿಲ್ವಕಕಲ್ಪಃ||೩||

ಸ೦-ರೋಧ್ರಸ್ಯ ಕಷಾಯೇಣ ಕಲ್ಕೇನ ಚ ಸಶರ್ಕರೋ ಘೃತಾನ್ವಿತೋ ಲೇಹಃ ಸ್ಯಾತ್| ಸ ಚ ಲೇಹಃ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ವಿರೇಚನಮ್|

Adhikarana sudhAkalpaH sudhAkShIrasya virecanayogaH (42-47) · Śloka 47

ಅಥ ಸುಧಾಕಲ್ಪಃ| ಸುಧಾ ಭಿನತ್ತಿ ದೋಷಾಣಾಂ ಮಹಾನ್ತಮಪಿ ಸಞ್ಚಯಮ್| ಆಶ್ವೇವ ಕಷ್ಠವಿಭ್ರಂಶಾನ್ನೈವ ತಾಂ ಕಲ್ಪಯೇದತಃ||೪೨|| ಮೃದೌ ಕೋಷ್ಠೇಽಬಲೇ ಬಾಲೇ ಸ್ಥವಿರೇ ದೀರ್ಘರೋಗಿಣಿ| ಕಲ್ಪ್ಯಾ ಗುಲ್ಮೋದರಗರತ್ವಗ್ರೋಗಮಧುಮೇಹಿಷು||೪೩|| ಪಾಣ್ಡೌ ದೂಷೀವಿಷೇ ಶೋಫೇ ದೋಷವಿಭ್ರಾನ್ತಚೇತಸಿ| ಸಾ ಶ್ರೇಷ್ಠಾ ಕಣ್ಟಕೈಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೈರ್ಬಹುಭಿಶ್ಚ ಸಮಾಚಿತಾ||೪೪|| ದ್ವಿವರ್ಷಾಂ ವಾ ತ್ರಿವರ್ಷಾಂ ವಾ ಶಿಶಿರಾನ್ತೇ ವಿಶೇಷತಃ| ತಾಂ ಪಾಟಯಿತ್ವಾ ಶಸ್ತ್ರೇಣ ಕ್ಷೀರಮುದ್ಧಾರಯೇತ್ತತಃ||೪೫|| ಬಿಲ್ವಾದೀನಾಂ ಬೃಹತ್ಯೋರ್ವಾ ಕ್ವಾಥೇನ ಸಮಮೇಕಶಃ| ಮಿಶ್ರಯಿತ್ವಾ ಸುಧಾಕ್ಷೀರಂ ತತೋಽಙ್ಗಾರೇಷು ಶೋಷಯೇತ್||೪೬|| ಪಿಬೇತ್ಕೃತ್ವಾ ತು ಗುಟಿಕಾಂ ಮಸ್ತುಮೂತ್ರಸುರಾದಿಭಿಃ| |೪೭|

ಸ೦-ಸುಧಾ-ಗುಡಾ, ದೋಷಾಣಾಂ ಮಹಾನ್ತಮಪಿ ಸಞ್ಚಯಂ ಹನ್ತಿ| ಏವಂಗುಣಾಮಪಿ ತಾಂ-ಸುಧಾಂ, ಭಿಷಕ್ ಮೃದುಕೋಷ್ಠಾದಿಷು ಅತೋ ನ ಕಲ್ಪಯೇತ್| ಶೀಘ್ರಮೇವ ಕಷ್ಟವಿಭ್ರಂಶಾದಿತಿ| ಕಲ್ಪಯೇದಿತ್ಯತಿಸರ್ಜನೇ ಲಿಙ್| ತರ್ಹಿ ಕ್ವೇಯಂ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಾ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಕಲ್ಪ್ಯೇತಿ| ಗುಲ್ಮಾದಿಷು ಕಲ್ಪ್ಯಾ ಸಾಸ್ನುಕ್, ತೀಕ್ಷ್ಣೈರ್ಬಹುಭಿಃ ಕಣ್ಟಕೈಶ್ಚಿತಾ ಶ್ರೇಷ್ಠಾ ಸ್ಯಾತ್| ತಾಂ-ಸುಧಾಂ, ದ್ವಿವರ್ಷಾಮಥವಾ ತ್ರಿವರ್ಷಾಂ ವಿಶೇಷೇಣ ಶಿಶಿರಾನ್ತೇ ಕಾರ್ಯವಶಾದನ್ಯಸ್ಮಿನ್ನಪಿ ಋತೌ ಶಸ್ತ್ರೇಣ ಪಾಟಯಿತ್ವಾ ತತಃ-ಸುಧಾತಃ, ಕ್ಷೀರಮುದ್ಧಾರಯೇತ್| ದ್ವೇ ವರ್ಷೇ ಪ್ರಮಾಣಮಸ್ಯಾ ಇತಿ ಠಕ್| ತಸ್ಯ ರಸಾಲ್ಲುಗಿತಿ ಲುಕ್| ತತಶ್ಚ ಟಾಪ್| ತತಃ-ಅನನ್ತರಂ, ಬಿಲ್ವಾದೀನಾಂ ಕಣ್ಟಕಾರೀಮಹೋಟಿಕಯೋರ್ವಾ ಕ್ವಾಥೇನ ಏಕಶಃ-ಏಕೇನೈಕೇನ, ಸಮಂ ಮೇಲಯಿತ್ವಾ ಸುಧಾಕ್ಷೀರಮನನ್ತರಮಙ್ಗಾರೇಷು ತದುಭಯಮಪಿ ಶೋಷಯೇತ್| ತತೋ ಗುಟಿಕಾಂ ಕೃತ್ವಾ ಯಥಾಯೋಗಂ ಮಸ್ತ್ವಾದಿಭಿಃ ಪಿಬೇತ್|

Adhikarana sudhAkShIrasya anyo virecanayogaH (47-4) · Śloka 4

| ತ್ರಿವೃತಾದೀನ್ನವ ವರಾಂ ಸ್ವರ್ಣಕ್ಷೀರೀಂ ಸಸಾತಲಾಮ್||೪೭|| ಸಪ್ತಾಹಂ ಸ್ನುಕ್ಪಯಃ ಪೀತಾನ್ ರಸೇನಾಜ್ಯೇನ ವಾ ಪಿಬೇತ್| ತದ್ವದ್ವ್ಯೋಷೋತ್ತಮಾಕುಮ್ಭನಿಕುಮ್ಭಾಗ್ನೀನ್ ಗುಡಾಮ್ಬುನಾ||೪೮|| ಇತಿ ಸುಧಾಕಲ್ಪಃ||೪||

ಸ೦-ತ್ರಿವೃತಾದೀನ್ನವೇತಿ 'ತ್ರಿವೃಚ್ಛ್ಯಾಮಾ ರಾಜವೃಕ್ಷಸ್ತಿಲ್ವಕಶ್ಚ ತಥಾ ಸುಧಾ| ಶಙ್ಖಿನೀ ಸಪ್ತಲಾ ದನ್ತೀ ದ್ರವನ್ತೀತಿ [ಸ್ಮೃತಾ ನವ||]' ಇತಿ| ತದೇತಾನ್ ತ್ರಿವೃತಾದೀಂಸ್ತಥಾ ತ್ರಿಪಾಲಾಂ ಸ್ವರ್ಣಕ್ಷೀರೀಂ ಸಾತಲಾಂ ಚ ಸಪ್ತ ವಾಸರಾನ್ ಸ್ನುಕ್ಪಯಃ ಪೀತಾನ್-ಸ್ನುಕ್ಕ್ಷೀರಭಾವಿತಾನ್, ಮಾಂಸರಸೇನ ಘೃತೇನ ವಾ ಪಿಬೇತ್| ತಥೈವ ವ್ಯೋಷಾದೀನ್ ಗುಡಾಮ್ಬುನಾ ಪಿಬೇತ್|

Adhikarana sha~gkhinIphalasya kalpaH saptalAmUlasya kalpaH (49-5) · Śloka 5

ಅಥ ಶಙ್ಖಿನೀಸಪ್ತಲಯೋಃ ಕಲ್ಪಃ| ನಾತಿಶುಷ್ಕಂ ಫಲಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಂ ಶಙ್ಖಿನ್ಯಾ ನಿಸ್ತುಷೀಕೃತಮ್| ಸಪ್ತಲಾಯಾಸ್ತಥಾ ಮೂಲಂ ತೇ ತು ತೀಕ್ಷ್ಣವಿಕಾಷಿಣೀ||೪೯|| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಮಯೋದರಗರಶ್ವಯಥ್ವಾದಿಷು ಕಲ್ಪಯೇತ್| ಅಕ್ಷಮಾತ್ರಂ ತಯೋಃ ಪಿಣ್ಡಂ ಮದಿರಾಲವಣಾನ್ವಿತಮ್||೫೦|| ಹೃದ್ರೋಗೇ ವಾತಕಫಜೇ ತದ್ವದ್ಗುಲ್ಮೇಽಪಿ ಯೋಜಯೇತ್| |೫೧| ಇತಿ ಶಙ್ಖಿನೀಸಪ್ತಲಯೋಃ ಕಲ್ಪಃ||೫||

ಸ೦-ಶಙ್ಖಿನ್ಯಾಃ ಫಲಂ ನಿಸ್ತುಷೀಕೃತಂ ನಾತಿಶುಷ್ಕಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್| ಸಪ್ತಲಾಯಾಶ್ಚ ಮೂಲಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್| ತೇ ಚ-ಶಙ್ಖಿನೀಫಲಸಾತಲಾಮೂಲೇ, ತೀಕ್ಷ್ಣವಿಕಾಷಿಣೀ-ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಾತ್ ವಿಕಾಶಿತ್ವಾಚ್ಚ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಮಯಾದ್ಯೇಷು ಕಲ್ಪಯೇತ್| ತಯೋಃ-ಶಙ್ಖಿನೀಸಪ್ತಲಯೋಃ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಯೋಃ, ಕರ್ಷಮಾತ್ರಂ ಪಿಣ್ಡಂ ಸುರಾಲವಣಯುಕ್ತಂ ವಾತಕಫಜಹೃದ್ರೋಗಾದಿಷು ಕಲ್ಪಯೇತ್|

Adhikarana dantIdravantyoH kalpaH praklinnadehAdiShu kalpaH (51-57) · Śloka 57

ಅಥ ದನ್ತೀದ್ರವನ್ತ್ಯೋಃ ಕಲ್ಪಃ| | ದನ್ತಿದನ್ತಸ್ಥಿರಂ ಸ್ಥೂಲಂ ಮೂಲಂ ದನ್ತೀದ್ರವನ್ತಿಜಮ್||೫೧|| ಆತಾಮ್ರಶ್ಯಾವತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಮಾಶುಕಾರಿ ವಿಕಾಶಿ ಚ| ಗುರು ಪ್ರಕೋಪಿ ವಾತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಲಾಯನಮ್||೫೨|| ತತ್ಕ್ಷೌದ್ರಪಿಪ್ಪಲೀಲಿಪ್ತಂ ಸ್ವೇದ್ಯಂ ಮೃದ್ದರ್ಭವೇಷ್ಟಿತಮ್| ಶೋಷ್ಯಂ ಮನ್ದಾತಪೇಽಗ್ನ್ಯರ್ಕೌ ಹತೋ ಹ್ಯಸ್ಯ ವಿಕಾಶಿತಾಮ್||೫೩|| ತತ್ಪಿಬೇನ್ಮಸ್ತುಮದಿರಾತಕ್ರಪೀಲುರಸಾಸವೈಃ| ಅಭಿಷ್ಯಣ್ಣತನುರ್ಗುಲ್ಮೀ ಪ್ರಮೇಹೀ ಜಠರೀ ಗರೀ||೫೪|| ಗೋಮೃಗಾಜರಸೈಃ ಪಾಣ್ಡುಃ ಕೃಮಿಕೋಷ್ಠೀ ಭಗನ್ದರೀ| ಸಿದ್ಧಂ ತತ್ಕ್ವಾಥಕಲ್ಕಾಭ್ಯಾಂ ದಶಮೂಲರಸೇನ ಚ||೫೫|| ವಿಸರ್ಪವಿದ್ರಧ್ಯಲಜೀಕಕ್ಷಾದಾಹಾನ್ ಜಯೇದ್ಧೃತಮ್| ತೈಲಂ ತು ಗುಲ್ಮಮೇಹಾರ್ಶೋವಿಬನ್ಧಕಫಮಾರುತಾನ್||೫೬|| ಮಹಾಸ್ನೇಹಃ ಶಕೃಚ್ಛುಕ್ರವಾತಸಙ್ಗಾನಿಲವ್ಯಥಾಃ| ಇತಿ ದನ್ತೀದ್ರವನ್ತ್ಯೋಃ ಕಲ್ಪಃ| ವಿರೇಚನೇ ಮುಖ್ಯತಮಾ ನವೈತೇ ತ್ರಿವೃತಾದಯಃ||೫೭||

ಸ೦-ದನ್ತಿನೋ ದನ್ತಃ, ತದ್ವತ್ಸ್ಥಿರಂ ಸ್ಥೂಲಂ ಚ ದನ್ತೀದ್ರವನ್ತ್ಯುದ್ಭವಂ ಮೂಲಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ತಾಮ್ರಶ್ಯಾವತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಮಾಶುಕಾರಿ ವಿಕಾಶಿ ಚೇತ್ಯಾದಿನಾ ತತ್ಸ್ವರೂಪೋಕ್ತಿಃ| ತಚ್ಚ ಕ್ಷೌದ್ರಪಿಪ್ಪಲೀಭ್ಯಾಂ ಲಿಪ್ತಂ ಮೃದ್ದರ್ಭವೇಷ್ಟಿತಂ ಸ್ವೇದಿತಂ ಪಶ್ಚಾನ್ಮನ್ದಾತಪೇ ಶೋಷ್ಯಮ್| ಕಿಮೇವಂ ಕ್ರಿಯತೇ ? ಇತ್ಯಾಹ ಯಸ್ಮಾದಗ್ನ್ಯರ್ಕಾವಸ್ಯ ವಿಕಾಶಿತಾಂ ಹತಃ| ತಚ್ಚ ಮಸ್ತ್ವಾದಿಭಿಃ ಪಿಬೇತ್| ಅಭಿಷ್ಯಣ್ಣದೇಹಾದಿಃ ಪಾಣ್ಡ್ವಾಮಯೀ ಕೃಮಿಕೋಷ್ಠೀ ಭಗನ್ದರೀ ಚ ಗೋಮೃಗಾಜಮಾಂಸರಸೈಃ ಪಿಬೇತ್| ತಸ್ಯ ಮೂಲಸ್ಯ ಕ್ವಾಥಕಲ್ಕಾಭ್ಯಾಂ ದಶಮೂಲರಸೇನ ಚ ಸಿದ್ಧಂ ಘೃತಂ ವಿಸರ್ಪಾದೀನ್ ಜಯೇತ್| ತೈಲಂ ತು ಸಿದ್ಧಂ ಗುಲ್ಮಾದೀನ್ ಜಯೇತ್| ಮಹಾಸ್ನೇಹಃ ಶಕೃತಾದಿಸಙ್ಗಾದೀನ್ ಜಯೇತ್| ಸ೦-ಏತೇ ತ್ರಿವೃತಾದಯೋ ವಿರೇಚನೇ ನವ ಶ್ರೇಷ್ಠತಮಾಃ|

Adhikarana harItakIkalpaH grahaNyAdiShu kalpaH (58-6) · Śloka 6

ಅಥ ಹರೀತಕೀಕಲ್ಪಃ| ಹರೀತಕೀಮಪಿ ತ್ರಿವೃದ್ವಿಧಾನೇನೋಪಕಲ್ಪಯೇತ್| ಗುಡಸ್ಯಾಷ್ಟಪಲೇ ಪಥ್ಯಾವಿಂಶತಿಃ ಸ್ಯಾತ್ಪಲಂ ಪಲಮ್||೫೮|| ದನ್ತೀಚಿತ್ರಕಯೋಃ ಕರ್ಷೌ ಪಿಪ್ಪಲೀತ್ರಿವೃತೋರ್ದಶ| ಪ್ರಕಲ್ಪ್ಯ ಮೋದಕಾನೇಕಂ ದಶಮೇ ದಶಮೇಽಹನಿ||೫೯|| ಉಷ್ಣಾಮ್ಭೋಽನು ಪಿಬೇತ್ಖಾದೇತ್ತಾನ್ ಸರ್ವಾನ್ವಿಧಿನಾಽಮುನಾ| ಏತೇ ನಿಷ್ಪರಿಹಾರಾಃ ಸ್ಯುಃ ಸರ್ವವ್ಯಾಧಿನಿಬರ್ಹಣಾಃ||೬೦|| ವಿಶೇಷಾದ್ಗ್ರಹಣೀಪಾಣ್ಡುಕಣ್ಡೂಕೋಠಾರ್ಶಸಾಂ ಹಿತಾಃ| |೬೧| ಇತಿ ಹರೀತಕೀಕಲ್ಪಃ||೬||

ಸ೦-ಯಥಾ ತ್ರಿವೃತಾಯಾ ವಿಧಾನಮುಕ್ತಂ "ಅಥ ಕಾಲೇ ತತಶ್ಚೂರ್ಣಂ ಕಿಞ್ಚಿನ್ನಾಗರಸೈನ್ಧವಮ್|"(ಶ್ಲೋ.೭) ಇತ್ಯಾದಿ, ತಥೈವ ಹರೀತಕ್ಯಾ ಅಪಿ ವಿಧಾತವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ೦-ಗುಡಸ್ಯಾಷ್ಟಪಲೇ ಪಥ್ಯಾವಿಂಶತಿರ್ದನ್ತೀಚಿತ್ರಕಯೋಃ ಪಲಂ ಪಲಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸ್ಯಾತ್| ಪಿಪ್ಪಲೀತ್ರಿವೃತಯೋಃ ಕರ್ಷಾವುಭೌ| ದಶ ಮೋದಕಾನೇವಂ ಪ್ರಕಲ್ಪ್ಯೈಕಮೇಕಂ ಮೋದಕಂ ದಶಮೇ ದಶಮೇ ದಿನೇ ಯೋಜಯೇತ್| ಪಶ್ಚಾದುಷ್ಣಾಮ್ಬು ಪಿಬೇತ್| ಅಮುನಾ ವಿಧಿನಾ ಸರ್ವಾನ್ ಮೋದಕಾನ್ ಭಕ್ಷಯೇತ್| ಏತೇ ಮೋದಕಾ ನಿಷ್ಪರಿಹಾರಾಸ್ತಥಾಽಶೇಷವ್ಯಾಧಿನಿಬರ್ಹಣಾಃ ಸ್ಯುಃ| ವಿಶೇಷೇಣ ಗ್ರಹಣ್ಯಾದೀನಾಂ ಹಿತಾಃ| ಸಮ್ಬನ್ಧಮಾತ್ರಸ್ಯ ವಿವಕ್ಷಿತತ್ವಾದತ್ರ ಷಷ್ಠೀ, ಅನ್ಯಥಾ ತು ಹಿತಯೋಗೇ ಚತುರ್ಥೀ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana uktAnAM virecanakalpAnAM ki~jcidvisheShaH (2) · Śloka 2

ಅಲ್ಪಸ್ಯಾಪಿ ಮಹಾರ್ಥತ್ವಂ ಪ್ರಭೂತಸ್ಯಾಲ್ಪಕರ್ಮತಾಮ್||೬೧|| ಕುರ್ಯಾತ್ಸಂಶ್ಲೇಷವಿಶ್ಲೇಷಕಾಲಸಂಸ್ಕಾರಯುಕ್ತಿಭಿಃ| ೬೧ ೧/೨| ತ್ವಕ್ಕೇಸರಾಮ್ರಾತಕದಾಡಿಮೈಲಾ- ಸಿತೋಪಲಾಮಾಕ್ಷಿಕಮಾತುಲುಙ್ಗೈಃ| ಮದ್ಯೇನ ತೈಸ್ತೈಶ್ಚ ಮನೋನುಕೂಲೈ- ರ್ಯುಕ್ತಾನಿ ದೇಯಾನಿ ವಿರೇಚನಾನಿ| ೬೨ ೧/೨| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾ ಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಪಞ್ಚಮೇ ಕಲ್ಪಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನೇ ವಿರೇಚನಕಲ್ಪೋ ನಾಮ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨||

ಸ೦-ಅಲ್ಪಸ್ಯ-ವೀರ್ಯೇಣ ಮಾತ್ರಯಾ ವಾ ಕದಾಚಿದಲ್ಪೌಷಧಯೋಗಸ್ಯ, ಕೇನಚಿತ್ತತ್ತದ್ಯೋಗ್ಯೌಷಧಸಂಶ್ಲೇಷೇಣ ತಸ್ಯ ಮಹಾರ್ಥತ್ವಂ ಕಾರ್ಯಮ್| ತಥಾ ಕಾಲೇನ-ಮಧ್ಯಾಹ್ನಾದಿನಾ, ತಥಾ ಸಂಸ್ಕಾರೇಣ-ತದ್ಯೋಗ್ಯೇನ ಗುಣಾನ್ತರೋತ್ಪಾದನೇನ, ತಥಾ ಯುಕ್ತ್ಯಾ-ಯೋಜನಾಪ್ರಕಾರವಿಶೇಷೇಣ, ತಥಾ ವೀರ್ಯೇಣ ಪ್ರಭೂತಸ್ಯ-ಮಾತ್ರಯಾಽಥವಾ ಮಹಾರ್ಥಸ್ಯ, ಕದಾಚಿತ್ ಕೇನಚಿದ್ದ್ರವ್ಯೇಣ ವಿಶ್ಲೇಷಂ ಕೃತ್ವಾ ತಸ್ಯಾಲ್ಪಕರ್ಮತ್ವಂ ಕಾರ್ಯಮ್| ತಥಾ ಕಾಲೇನ ಪ್ರತ್ಯೂಷಾದಿನಾ ಮನ್ದವೀರ್ಯೇಣ, ತಥಾ ಸಂಸ್ಕಾರೇಣ-ಗುಣಾನ್ತರಾಧಾನೇನ, ತಥಾ ಯುಕ್ತ್ಯಾ-ತಾದೃಶ್ಯಾ, ಅಲ್ಪಶಕ್ತಿತ್ವಲಕ್ಷಣಂ ಕರ್ಮ ಕಾರ್ಯಮ್| ತ್ವಕ್ಕೇಸರಾದಿಭಿಸ್ತೈಸ್ತೈಃ-ಅನ್ಯೈಶ್ಚ ತಥಾವಿಧೈಃ, ಮನೋನುಕೂಲೈಃ-ಮಾನಸಪ್ರಿಯೈಃ, ಔಷಧೈರ್ಯುಕ್ತಾನಿ ವಿರೇಚನಾನಿ ದೇಯಾನಿ| ಏವಂ ಕೃತೇ ಸತಿ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗೋ ವಿರೇಚನಸ್ಯ ಸ್ಯಾದಿತಿ| ಉಪಜಾತಿರ್ವೃತ್ತಮ್| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀ- ಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಪಞ್ಚಮೇ ಕಲ್ಪಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನೇ ವಿರೇ- ಚನಕಲ್ಪೋ ನಾಮ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೨||