2. virēcanakalpādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

వమనాదనంతరం విరేచనస్యోపయోగ ఇతి వమనకల్పాదనంతరం విరేచనకల్పః ప్రక్రమ్యత ఇత్యాహ-

Adhikarana virecanakalpAdhyAyaH (2) · Śloka 2

అథాతో విరేచనకల్పం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే)||2||

స0-కల్పనం కల్పో-యోజనా| విరేచనం-అధోభాగేన దోషనిర్హరణం, తస్య కల్పో-విరేచనకల్పః, తం వ్యాఖ్యాస్యామః| శేషం పూర్వవత్| దంతీద్రవంత్యాదిభ్యః సర్వేభ్యోఽపి విరేచనద్రవ్యేభ్యో నిరపాయిత్వాద్విరేచనసాధ్యే వ్యాధావనిషిద్ధప్రసరత్వాత్[చ] పూర్వం త్రివృతాయా ఉపన్యాసః|

Adhikarana trivRucchyAmayoH kalpaH trivRuto guNAshca (1) · Śloka 1

అథ త్రివృచ్ఛ్యామయోః కల్పః| కషాయమధురా రూక్షా విపాకే కటుకా త్రివృత్| కఫపిత్తప్రశమనీ రౌక్ష్యాచ్చానిలకోపనీ||1||

స0-అనేనాస్యాః స్వరూపకథనం|

Adhikarana trivRutaH saMyogAdikRutA guNAH (2) · Śloka 2

సేదానీమౌషధైర్యుక్తా వాతపిత్తకఫాపహైః| కల్పవైశేష్యమాసాద్య జాయతే సర్వరోగజిత్||2||

స0-సా-ఏవంగుణా త్రివృత్, అధునా వాతపిత్తకఫఘ్నైరౌషధైర్యుక్తా కల్పవిశేషత్వం ప్రాప్య విరేచనసాధ్యవ్యాధివిషయే సర్వరోగజిజ్జాయతే|

Adhikarana trivRuto Bedadvayam (3) · Śloka 3

ద్విధా ఖ్యాతం చ తన్మూలం శ్యామం శ్యామాఽరుణం త్రివృత్| |3|

స0 - తస్యాః-త్రివృతో, మూలం ద్విప్రకారం,-ఏకం శ్యామమపరమరుణం| శ్యామం మూలం శ్యామా, త్రివృదరుణామితి వ్యాఖ్యం ద్విసంజ్ఞం|

Adhikarana arUNasya viShayaH (3-4) · Śloka 4

| త్రివృదాఖ్యం వరతరం నిరపాయం సుఖం తయోః||3|| సుకుమారే శిశౌ వృద్ధే మృదుకోష్ఠే చ తద్ధితం| |4|

స0 -తయోః-శ్యామారుణయోః, యదరుణం మూలం తద్వరతరం| సామర్థ్యాత్ శ్యామం వరం| అరుణం యన్మూలం తన్నిరపాయత్వాత్ సుకుమారాదిషు హితం, న శ్యామం సాపాయత్వాత్|

Adhikarana shyAmasya viShayaH (4-5) · Śloka 5

సాపాయత్వే విశేషేణ హేతుమాహ | మూర్చ్ఛాసమ్మోహహృత్కంఠకషణక్షణనప్రదం||4|| శ్యామం తీక్ష్ణాశుకారిత్వాదతస్తదపి శస్యతే| క్రూరే కోష్ఠే బహౌ దోషే క్లేశక్షమిణి చాతురే||5||

స0 - శ్యామం మూలం మూర్చ్ఛాదిహృత్కంఠకషణక్షణనప్రదం| తత్తీక్ష్ణత్వాదాశుకారిత్వాచ్చ సాపాయత్వమస్య| తదేవంరూపమపి శ్యామం శస్యతే క్రూరకోష్ఠాదివిషయే|

Adhikarana grahaNavidhiH (6) · Śloka 6

గంభీరానుగతం శ్లక్ష్ణమతిర్యగ్విసృతం చ యత్| గృహీత్వా విసృజేత్కాష్ఠం త్వచం శుష్కాం నిధాపయేత్||6||

స0 -గంభీరానుగతం-గూఢం కృత్వా భూమావంతఃప్రవిష్టం, తథా శ్లక్ష్ణం-అపరుషం, తథాఽతిర్యగ్యాతం(విసృతం)-స్పష్టం కృత్వా భూమౌ గతం, ఏవంవిధం త్రివృతాయా మూలం గృహీత్వా తత్కాష్ఠం విసృజేత్| త్వచం శుష్కాం కృత్వా నిధాపయేత్-స్థాపయేత్|

Adhikarana vAtaroge virecanayogaH (7) · Śloka 7

అథ కాలే తతశ్చూర్ణం కించిన్నాగరసైంధవం| వాతామయే పిబేదమ్లైః|7|

స0-అథ-అనంతరం, కాలే-విరేచనప్రస్తావే, తతః-మూలత్వచః, చూర్ణమీషన్నాగరసైంధవమమ్లైః-కాంజికాదిభిః, వాతవికారే పిబేత్|

Adhikarana pittaroge virecanayogaH (7-8) · Śloka 8

| పైత్తే సాజ్యసితామధు||7|| క్షీరద్రాక్షేక్షుకాశ్మర్యస్వాదుస్కంధవరారసైః| |8|

స0-పైత్తే వికారే సహఘృతశర్కరామధు తచ్చూర్ణం క్షీరేణ ద్రాక్షాదిరసైర్వా పిబేత్|

Adhikarana kaParoge virecanayogaH (8-9) · Śloka 9

| కఫామయే పీలురసమూత్రమద్యామ్లకాంజికైః||8|| పంచకోలాదిచూర్ణైశ్చ యుక్త్యా యుక్తం కఫాపహైః| |9|

స0-కఫవికారే తచ్చూర్ణం పీలురసాదిభిః పిబేత్| పంచకోలాదిభిశ్చూర్ణైశ్చ కఫఘ్నైర్యుక్తం| కథం ? యుక్త్యా,-పంచకోలాదిచూర్ణానాం యోగే నాతివ్యాప్తిర్న వాఽవ్యాప్తిః, పంచకోలాదిచూర్ణేన త్రివృతాచూర్ణస్య సమ్యగ్యోగః స్యాదిత్యర్థః| ఆదిశబ్దేనాన్యేషాం పాచనదీపనానాం పంచకోలసదృశానాం చిత్రకా(మరిచా)దీనాం గ్రహణం|

Adhikarana hRudyo virecanayogaH (9-10) · Śloka 10

| త్రివృత్కల్కకషాయాభ్యాం సాధితః ససితో హిమః||9|| మధుత్రిజాతసంయుక్తో లేహో హృద్యం విరేచనం| |10|

స0-త్రివృతః కల్కేన కషాయేణ చ సాధితః సశర్కరో లేహః శీతో మధుత్రిజాతసంయుక్తో హృద్యం విరేచనం స్యాత్| అత్ర చ కాసచికిత్సితోక్తకంటకారికాలేహవత్ (హృ. చి. అ. 3/63) ప్రమాణం నిరూపయితవ్యం|

Adhikarana sannipAtajvarAdau virecanayogaH (10-11) · Śloka 11

| అజగంధా తవక్షీరీ విదారీ శర్కరా త్రివృత్||10|| చూర్ణితం మధుసర్పిర్భ్యాం లీఢ్వా సాధు విరిచ్యతే| సన్నిపాతజ్వరస్తంభపిపాసాదాహపీడితః||11||

స0-అజగంధాదిచూర్ణం మధుసర్పిర్భ్యాం లీఢ్వా సాధు విరిచ్యతే| సన్నిపాతజ్వరాదిపీడితః సన్|

Adhikarana sannipAtajvarAdau anyo virecanayogaH (12) · Śloka 12

లింపేదంతస్త్రివృతయా ద్విధాకృత్వేక్షుగండికాం| ఏకీకృత్య చ తత్స్విన్నం పుటపాకేన భక్షయేత్||12||

స0-ఇక్షుగండికాం ద్విధాకృత్య(త్వా)-పాటయిత్వా, త్రివృతయాఽంతర్లింపేత్| అనంతరమేకీకృత్య పుటపాకేన స్విన్నం భక్షయేత్|

Adhikarana vAtarogAdiShu nirapAyo virecanayogaH (13-14) · Śloka 14

భృంగైలాభ్యాం సమా నీలీ తైస్త్రివృత్తైశ్చ శర్కరా| చూర్ణం ఫలరసక్షౌద్రసక్తుభిస్తర్పణం పిబేత్||13|| వాతపిత్తకఫోత్థేషు రోగేష్వల్పానలేషు చ| నరేషు సుకుమారేషు నిరపాయం విరేచనం||14||

స0-త్వగేలాభ్యాం తుల్యా నీలీ, తైశ్చ తుల్యా త్రివృత్, సర్వైశ్చ తుల్యా సితా, చూర్ణం ఫలరసక్షౌద్రసక్తుభిస్తర్పణం పిబేత్| వాతపిత్తకఫోత్థేషు రోగేష్వల్పాగ్నిషు చ నరేషు తథా సుకుమారేషు విరేచనమేతన్నిరపాయం|

Adhikarana gulmAdiShu virecanayogaH (15-16) · Śloka 16

విడంగతండులవరాయావశూకకణాస్త్రివృత్| సర్వతోఽర్ధేన తల్లీఢం మధ్వాజ్యేన గుడేన వా||15|| గుల్మం ప్లీహోదరం కాసం హలీమకమరోచకం| కఫవాతకృతాంశ్చాన్యాన్ పరిమార్ష్టి గదాన్ బహూన్||16||

స0-విడంగతండులాదయః సమాంశాః, సర్వేభ్యోఽర్ధేన త్రివృత్, తదేతచ్చూర్ణం మధుఘృతాభ్యాం లీఢం గుడేన వాఽఽస్వాదితం గుల్మాదీన్ కఫవాతోత్థాంశ్చాన్యానపి గదాన్ బహూన్ పరిమార్ష్టి-పరాకరోతి|

Adhikarana kalyANakaguDaH kuShThAdiShu (17-21) · Śloka 21

విడంగపిప్పలీమూలత్రిఫలాధాన్యచిత్రకాన్| మరీచేంద్రయవాజాజీపిప్పలీహస్తిపిప్పలీః||17|| దీప్యకం పంచలవణం చూర్ణితం కార్షికం పృథక్| తిలతైలత్రివృచ్చూర్ణభాగౌ చాష్టపలోన్మితౌ||18|| ధాత్రీఫలరసప్రస్థాంస్త్రీన్ గుడార్ధతులాన్వితాన్| పక్త్వా మృద్వగ్నినా ఖాదేత్తతో మాత్రామయంత్రణః||19|| కుష్ఠార్శఃకామలాగుల్మమేహోదరభగందరాన్| గ్రహణీపాండురోగాంశ్చ హంతి పుంసవనశ్చ సః||20|| గుడః కల్యాణకో నామ సర్వేష్వృతుషు యౌగికః| |21|

స0-విడంగాదీని కార్షికాణి, త్రివృతాచూర్ణతిలతైలే పృథగష్టపలప్రమాణే, ఆమలకఫలరసప్రస్థాంస్త్రీన్, గుడపలాని పంచాశత్, మృద్విగ్నినా పక్త్వా తస్మాన్మాత్రామయంత్రణః-యంత్రణారహితః సన్, భక్షయేత్| స చ భక్షితః కుష్ఠాదీన్ హంతి పుంసవనశ్చ స్యాత్| గుడోఽయం కల్యాణకసంజ్ఞః సర్వేషు చ ఋతుషు యౌగికః-యుజ్యతే|

Adhikarana avipattiyogo mUtrakRucCrAdiShu (21-23) · Śloka 23

| వ్యోషత్రిజాతకాంభోదకృమిఘ్నామలకైస్త్రివృత్||21|| సర్వైః సమా సమసితా క్షౌద్రేణ గుటికాః కృతాః| మూత్రకృచ్ఛ్రజ్వరచ్ఛర్దికాసశోషభ్రమక్షయే||22|| తాపే పాండ్వామయేఽల్పేఽగ్నౌ శస్తాః సర్వవిషేషు చ| అవిపత్తిరయం యోగః ప్రశస్తః పిత్తరోగిణాం||23||

స0-వ్యోషాదిభిః సమభాగైః సర్వైర్ద్రవ్యైస్త్రివృత్సమా, సా చ త్రివృత్ తుల్యశర్కరా, ఏవమేతాః క్షౌద్రేణ గుటికాః కృతా మూత్రకృచ్ఛ్రాదిషు శస్యంతే| అవిపత్తిరయం యోగః పిత్తరోగిణాం ప్రశస్తః|

Adhikarana varShAsu virecanayogaH (24) · Śloka 24

త్రివృతా కౌటజం బీజం పిప్పలీ విశ్వభేషజం| క్షౌద్రద్రాక్షారసోపేతం వర్షాకాలే విరేచనం||24||

స0-త్రివృతాదికం క్షౌద్రద్రాక్షారససంయుక్తం ప్రావృషి విరేచనం|

Adhikarana sharadi virecanayogaH (25) · Śloka 25

త్రివృద్దురాలభాముస్తశర్కరోదీచ్యచందనం| ద్రాక్షాంబునా సయష్ట్యాహ్వసాతలం జలదాత్యయే||25||

స0-త్రివృద్దురాలభాదికం ద్రాక్షాజలేన శరది విరేచనం|

Adhikarana hemante virecanayogaH (26) · Śloka 26

త్రివృతాం చిత్రకం పాఠామజాజీం సరలం వచాం| స్వర్ణక్షీరీం చ హేమంతే చూర్ణముష్ణాంబునా పిబేత్||26||

స0-త్రివృతాదికం చూర్ణముష్ణాంబునా సహ హేమంతే పిబేత్|

Adhikarana grIShme virecanayogaH (27) · Śloka 27

త్రివృతా శర్కరాతుల్యా గ్రీష్మకాలే విరేచనం| |27|

స0-త్రివృచ్ఛర్కరాసమా గ్రీష్మర్తౌ విరేచనం|

Adhikarana snigdhAnAM sarvartuko virecanayogaH (27-28) · Śloka 28

| త్రివృత్త్రాయంతిహపుషాసాతలాకటురోహిణీః||27|| స్వర్ణక్షీరీం చ సంచూర్ణ్య గోమూత్రే భావయేత్త్ర్యహం| ఏష సర్వర్తుకో యోగః స్నిగ్ధానాం మలదోషహృత్||28||

స0-త్రివృదాదీని సంచూర్ణ్య త్ర్యహం గోమూత్రే భావయేత్| ఏష యోగః సర్వర్తుష్వపి స్నిగ్ధానాం నరాణాం మలదోషస్య హారకః స్యాత్|

Adhikarana rUkShANAM sarvartuko virecanayogaH (29-1) · Śloka 1

శ్యామాత్రివృద్దురాలంభాహస్తిపిప్పలివత్సకం| నీలినీకటుకాముస్తాశ్రేష్ఠాయుక్తం సుచూర్ణితం||29|| రసాజ్యోష్ణాంబుభిః శస్తం రూక్షాణామపి సర్వదా| |30| ఇతి త్రివృచ్ఛ్యామయోః కల్పః||1||

స0-శ్యామాద్యం చూర్ణీకృతం మాంసరసఘృతోష్ణాంబుభీ రూక్షాణామపి సర్వకాలం శస్తం| అపిశబ్దాత్ స్నిగ్ధానాం శస్తమేవ|

Adhikarana rAjavRukShakalpaH jvarAdiShu virecanayogaH (30-31) · Śloka 31

అథ రాజవృక్షకల్పః| | జ్వరహృద్రోగవాతాసృగుదావర్తాదిరోగిషు||30|| రాజవృక్షోఽధికం పథ్యో మృదుర్మధురశీతలః| |31|

స0-జ్వరాదిష్వన్యేభ్యస్తద్విషయోక్తేభ్యో విరేచనద్రవ్యేభ్యో రాజవృక్షోఽతిశయేన పథ్యః| కింభూతః ? మృదుర్మధురః శీతలశ్చ|

Adhikarana bAlAdiShu visheSheNa yogaH (31-32) · Śloka 32

| బాలే వృద్ధే క్షతే క్షీణే సుకుమారే చ మానవే||31|| యోజ్యో మృద్వనపాయిత్వాద్విశేషాచ్చతురంగులః| |32|

స0-బాలాదౌ మృదుత్వాదనపాయిత్వాచ్చ విశేషేణ చతురంగులో యోజ్యః|

Adhikarana grahaNavidhiH (32-34) · Śloka 34

| ఫలకాలే పరిణతం ఫలం తస్య సమాహరేత్||32|| తేషాం గుణవతాం భారం సికతాసు వినిక్షిపేత్| సప్తరాత్రాత్సముద్ధృత్య శోషయేదాతపే తతః||33|| తతో మజ్జానముద్ధృత్య శుచౌ పాత్రే నిధాపయేత్| |34|

స0-తస్య-శమ్యాకస్య, ఫలకాలే పరిణతం-పక్వం, ఫలం సమాహరేత్-సంగృహ్ణీయాత్| తేషాం-ఫలానాం, గుణవతాం-సునిష్పన్నానాం, భారం-పలశతవింశతిః, వాలుకాసు వినిక్షిపేత్| సప్తరాత్రాదూర్ధ్వం సికతాభ్య ఉద్ధృత్యానంతరమాతపే శోషయేత్| తతః-అనంతరం, తేభ్యః ఫలేభ్యో మజ్జానముద్ధృత్య-గృహీత్వా, పాత్రే-భాండే, శుచౌ శుద్ధే, స్థాపయేత్|

Adhikarana dAhodAvartayoH virecanayogaH (34-35) · Śloka 35

| ద్రాక్షారసేన తం దద్యాద్దాహోదావర్తపీడితే||34|| చతుర్వర్షే సుఖం బాలే యావద్ద్వాదశవార్షికే| |35|

స0-తం-మజ్జానం, ద్రాక్షారసేన దద్యాత్| దాహాద్యార్తే నరే చతుర్వర్షే బాలే సుఖేనైతద్విరేచనం, యావద్ద్వాదశవార్షికే బాలే సుఖం విరేచనమిదం|

Adhikarana dAhodAvartayoH anye pa~jca yogAH (35-36) · Śloka 36

| చతురంగులమజ్జ్ఞో వా కషాయం పాయయేద్ధిమం||35|| దధిమండసురామండధాత్రీఫలరసైః పృథక్| సౌవీరకేణ వా యుక్తం కల్కేన త్రైవృతేన వా||36||

స0-అథవా రాజవృక్షమజ్జ్ఞో హిమం [కషాయం]-శీతకషాయం, దధిమండాదిభిః పృథగ్యుక్తమథవా కాంజికేనాథవా కల్కేన త్రివృతాసంబంధినా యుక్తం పాయయేత్|

Adhikarana rAjavRukShAriShTaM virecanayogaH (37-2) · Śloka 2

దంతీకషాయే తన్మజ్జ్ఞో గుడం జీర్ణం చ నిక్షిపేత్| తమరిష్టం స్థితం మాసం పాయయేత్ పక్షమేవ వా||37|| ఇతి రాజవృక్షకల్పః||2||

స0-దంతీకషాయే తన్మజ్జ్ఞః-కర్ణికారస్య మధ్యాని, గుడం జీర్ణం చ వినిక్షిపేత్| తమరిష్టం మాసం స్థితం పాయయేత్| పక్షం వా స్థితం|

Adhikarana tilvakakalpaH tilvakamUlacUrNasya yogaH (38-40) · Śloka 40

అథ తిల్వకకల్పః| త్వచం తిల్వకమూలస్య త్యక్త్వాఽఽభ్యంతరవల్కలం| విశోష్య చూర్ణయిత్వా చ ద్వౌ భాగౌ గాలయేత్తతః||38|| రోధ్రస్యైవ కషాయేణ తృతీయం తేన భావయేత్| కషాయే దశమూలస్య తం భాగం భావితం పునః||39|| శుష్కం చూర్ణం పునః కృత్వా తతః పాణితలం పిబేత్| మస్తుమూత్రసురామండకోలధాత్రీఫలాంబుభిః||40||

స0-తిల్వకమూలస్య త్వచం త్యక్త్వా మధ్యవల్కలం విశోష్య తథా చూర్ణయిత్వా తతశ్చూర్ణాత్ ద్వౌ భాగౌ రోధ్రస్యైవ కషాయేణ గాలయేత్| తతః-అనంతరం, అవశిష్టో యస్తృతీయో భాగస్తతశ్చూర్ణాత్, తం తేన కషాయేణ వస్త్రగాలితేన భావయేత్| అనంతరం వస్త్రగాలితకషాయేణ భావితం పునః కషాయే దశమూలస్య భావితమనంతరం శుష్కచూర్ణం [కృత్వా] తతశ్చూర్ణాత్ పాణితలం-కర్షం, మస్తుగోమూత్రాదికేన పిబేత్| (కోలం-బదరం, ధాత్రీఫలం-ఆమలకం, తయోరంబునీ స్వరసౌ|) తద్భావనౌషధప్రమాణం చ శిలాజతునః కల్పవత్ కల్పయేత్| శిలాజతుకల్పం చ వక్ష్యతి (హృ. ఉ. అ. 39/135)- "సమగిరిజమష్టగుణితే నిఃక్వాథ్యం భావనౌషధం తోయే|" ఇత్యాది| తస్మాదత్ర తిల్వకత్వచో భావ్యౌషధస్య రోధ్రశ్చ(ధ్రంచ)భావనౌషధం సమం దేయం, తతోఽష్టగుణం జలం దేయం, తచ్చ క్వథనేనాష్టాంశశేషం కార్యమితి| ఏవమన్యత్రాప్యనిర్దిష్టప్రమాణానాం భావ్యద్రవ్యభావనాద్రవ్యతోయావశిష్టానాం పరిమాణం బోధ్యం|

Adhikarana tilvakamUlakalkasya yogaH (41-3) · Śloka 3

తిల్వకస్య కషాయేణ కల్కేన చ సశర్కరః| సఘృతః సాధితో లేహః స చ శ్రేష్ఠం విరేచనం||41|| ఇతి తిల్వకకల్పః||3||

స0-రోధ్రస్య కషాయేణ కల్కేన చ సశర్కరో ఘృతాన్వితో లేహః స్యాత్| స చ లేహః శ్రేష్ఠం విరేచనం|

Adhikarana sudhAkalpaH sudhAkShIrasya virecanayogaH (42-47) · Śloka 47

అథ సుధాకల్పః| సుధా భినత్తి దోషాణాం మహాంతమపి సంచయం| ఆశ్వేవ కష్ఠవిభ్రంశాన్నైవ తాం కల్పయేదతః||42|| మృదౌ కోష్ఠేఽబలే బాలే స్థవిరే దీర్ఘరోగిణి| కల్ప్యా గుల్మోదరగరత్వగ్రోగమధుమేహిషు||43|| పాండౌ దూషీవిషే శోఫే దోషవిభ్రాంతచేతసి| సా శ్రేష్ఠా కంటకైస్తీక్ష్ణైర్బహుభిశ్చ సమాచితా||44|| ద్వివర్షాం వా త్రివర్షాం వా శిశిరాంతే విశేషతః| తాం పాటయిత్వా శస్త్రేణ క్షీరముద్ధారయేత్తతః||45|| బిల్వాదీనాం బృహత్యోర్వా క్వాథేన సమమేకశః| మిశ్రయిత్వా సుధాక్షీరం తతోఽంగారేషు శోషయేత్||46|| పిబేత్కృత్వా తు గుటికాం మస్తుమూత్రసురాదిభిః| |47|

స0-సుధా-గుడా, దోషాణాం మహాంతమపి సంచయం హంతి| ఏవంగుణామపి తాం-సుధాం, భిషక్ మృదుకోష్ఠాదిషు అతో న కల్పయేత్| శీఘ్రమేవ కష్టవిభ్రంశాదితి| కల్పయేదిత్యతిసర్జనే లిఙ్| తర్హి క్వేయం ప్రయోజ్యా ? ఇత్యాహ-కల్ప్యేతి| గుల్మాదిషు కల్ప్యా సాస్నుక్, తీక్ష్ణైర్బహుభిః కంటకైశ్చితా శ్రేష్ఠా స్యాత్| తాం-సుధాం, ద్వివర్షామథవా త్రివర్షాం విశేషేణ శిశిరాంతే కార్యవశాదన్యస్మిన్నపి ఋతౌ శస్త్రేణ పాటయిత్వా తతః-సుధాతః, క్షీరముద్ధారయేత్| ద్వే వర్షే ప్రమాణమస్యా ఇతి ఠక్| తస్య రసాల్లుగితి లుక్| తతశ్చ టాప్| తతః-అనంతరం, బిల్వాదీనాం కంటకారీమహోటికయోర్వా క్వాథేన ఏకశః-ఏకేనైకేన, సమం మేలయిత్వా సుధాక్షీరమనంతరమంగారేషు తదుభయమపి శోషయేత్| తతో గుటికాం కృత్వా యథాయోగం మస్త్వాదిభిః పిబేత్|

Adhikarana sudhAkShIrasya anyo virecanayogaH (47-4) · Śloka 4

| త్రివృతాదీన్నవ వరాం స్వర్ణక్షీరీం ససాతలాం||47|| సప్తాహం స్నుక్పయః పీతాన్ రసేనాజ్యేన వా పిబేత్| తద్వద్వ్యోషోత్తమాకుంభనికుంభాగ్నీన్ గుడాంబునా||48|| ఇతి సుధాకల్పః||4||

స0-త్రివృతాదీన్నవేతి 'త్రివృచ్ఛ్యామా రాజవృక్షస్తిల్వకశ్చ తథా సుధా| శంఖినీ సప్తలా దంతీ ద్రవంతీతి [స్మృతా నవ||]' ఇతి| తదేతాన్ త్రివృతాదీంస్తథా త్రిపాలాం స్వర్ణక్షీరీం సాతలాం చ సప్త వాసరాన్ స్నుక్పయః పీతాన్-స్నుక్క్షీరభావితాన్, మాంసరసేన ఘృతేన వా పిబేత్| తథైవ వ్యోషాదీన్ గుడాంబునా పిబేత్|

Adhikarana sha~gkhinIphalasya kalpaH saptalAmUlasya kalpaH (49-5) · Śloka 5

అథ శంఖినీసప్తలయోః కల్పః| నాతిశుష్కం ఫలం గ్రాహ్యం శంఖిన్యా నిస్తుషీకృతం| సప్తలాయాస్తథా మూలం తే తు తీక్ష్ణవికాషిణీ||49|| శ్లేష్మామయోదరగరశ్వయథ్వాదిషు కల్పయేత్| అక్షమాత్రం తయోః పిండం మదిరాలవణాన్వితం||50|| హృద్రోగే వాతకఫజే తద్వద్గుల్మేఽపి యోజయేత్| |51| ఇతి శంఖినీసప్తలయోః కల్పః||5||

స0-శంఖిన్యాః ఫలం నిస్తుషీకృతం నాతిశుష్కం గ్రాహ్యం| సప్తలాయాశ్చ మూలం గ్రాహ్యం| తే చ-శంఖినీఫలసాతలామూలే, తీక్ష్ణవికాషిణీ-తైక్ష్ణ్యాత్ వికాశిత్వాచ్చ, శ్లేష్మామయాద్యేషు కల్పయేత్| తయోః-శంఖినీసప్తలయోః పూర్వోక్తయోః, కర్షమాత్రం పిండం సురాలవణయుక్తం వాతకఫజహృద్రోగాదిషు కల్పయేత్|

Adhikarana dantIdravantyoH kalpaH praklinnadehAdiShu kalpaH (51-57) · Śloka 57

అథ దంతీద్రవంత్యోః కల్పః| | దంతిదంతస్థిరం స్థూలం మూలం దంతీద్రవంతిజం||51|| ఆతామ్రశ్యావతీక్ష్ణోష్ణమాశుకారి వికాశి చ| గురు ప్రకోపి వాతస్య పిత్తశ్లేష్మవిలాయనం||52|| తత్క్షౌద్రపిప్పలీలిప్తం స్వేద్యం మృద్దర్భవేష్టితం| శోష్యం మందాతపేఽగ్న్యర్కౌ హతో హ్యస్య వికాశితాం||53|| తత్పిబేన్మస్తుమదిరాతక్రపీలురసాసవైః| అభిష్యణ్ణతనుర్గుల్మీ ప్రమేహీ జఠరీ గరీ||54|| గోమృగాజరసైః పాండుః కృమికోష్ఠీ భగందరీ| సిద్ధం తత్క్వాథకల్కాభ్యాం దశమూలరసేన చ||55|| విసర్పవిద్రధ్యలజీకక్షాదాహాన్ జయేద్ధృతం| తైలం తు గుల్మమేహార్శోవిబంధకఫమారుతాన్||56|| మహాస్నేహః శకృచ్ఛుక్రవాతసంగానిలవ్యథాః| ఇతి దంతీద్రవంత్యోః కల్పః| విరేచనే ముఖ్యతమా నవైతే త్రివృతాదయః||57||

స0-దంతినో దంతః, తద్వత్స్థిరం స్థూలం చ దంతీద్రవంత్యుద్భవం మూలం కించిత్తామ్రశ్యావతీక్ష్ణోష్ణమాశుకారి వికాశి చేత్యాదినా తత్స్వరూపోక్తిః| తచ్చ క్షౌద్రపిప్పలీభ్యాం లిప్తం మృద్దర్భవేష్టితం స్వేదితం పశ్చాన్మందాతపే శోష్యం| కిమేవం క్రియతే ? ఇత్యాహ యస్మాదగ్న్యర్కావస్య వికాశితాం హతః| తచ్చ మస్త్వాదిభిః పిబేత్| అభిష్యణ్ణదేహాదిః పాండ్వామయీ కృమికోష్ఠీ భగందరీ చ గోమృగాజమాంసరసైః పిబేత్| తస్య మూలస్య క్వాథకల్కాభ్యాం దశమూలరసేన చ సిద్ధం ఘృతం విసర్పాదీన్ జయేత్| తైలం తు సిద్ధం గుల్మాదీన్ జయేత్| మహాస్నేహః శకృతాదిసంగాదీన్ జయేత్| స0-ఏతే త్రివృతాదయో విరేచనే నవ శ్రేష్ఠతమాః|

Adhikarana harItakIkalpaH grahaNyAdiShu kalpaH (58-6) · Śloka 6

అథ హరీతకీకల్పః| హరీతకీమపి త్రివృద్విధానేనోపకల్పయేత్| గుడస్యాష్టపలే పథ్యావింశతిః స్యాత్పలం పలం||58|| దంతీచిత్రకయోః కర్షౌ పిప్పలీత్రివృతోర్దశ| ప్రకల్ప్య మోదకానేకం దశమే దశమేఽహని||59|| ఉష్ణాంభోఽను పిబేత్ఖాదేత్తాన్ సర్వాన్విధినాఽమునా| ఏతే నిష్పరిహారాః స్యుః సర్వవ్యాధినిబర్హణాః||60|| విశేషాద్గ్రహణీపాండుకండూకోఠార్శసాం హితాః| |61| ఇతి హరీతకీకల్పః||6||

స0-యథా త్రివృతాయా విధానముక్తం "అథ కాలే తతశ్చూర్ణం కించిన్నాగరసైంధవం|"(శ్లో.7) ఇత్యాది, తథైవ హరీతక్యా అపి విధాతవ్యమిత్యర్థః| స0-గుడస్యాష్టపలే పథ్యావింశతిర్దంతీచిత్రకయోః పలం పలం ప్రత్యేకం స్యాత్| పిప్పలీత్రివృతయోః కర్షావుభౌ| దశ మోదకానేవం ప్రకల్ప్యైకమేకం మోదకం దశమే దశమే దినే యోజయేత్| పశ్చాదుష్ణాంబు పిబేత్| అమునా విధినా సర్వాన్ మోదకాన్ భక్షయేత్| ఏతే మోదకా నిష్పరిహారాస్తథాఽశేషవ్యాధినిబర్హణాః స్యుః| విశేషేణ గ్రహణ్యాదీనాం హితాః| సంబంధమాత్రస్య వివక్షితత్వాదత్ర షష్ఠీ, అన్యథా తు హితయోగే చతుర్థీ స్యాత్|

Adhikarana uktAnAM virecanakalpAnAM ki~jcidvisheShaH (2) · Śloka 2

అల్పస్యాపి మహార్థత్వం ప్రభూతస్యాల్పకర్మతాం||61|| కుర్యాత్సంశ్లేషవిశ్లేషకాలసంస్కారయుక్తిభిః| 61 1/2| త్వక్కేసరామ్రాతకదాడిమైలా- సితోపలామాక్షికమాతులుంగైః| మద్యేన తైస్తైశ్చ మనోనుకూలై- ర్యుక్తాని దేయాని విరేచనాని| 62 1/2| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితా యామష్టాంగహృదయసంహితాయాం పంచమే కల్పసిద్ధిస్థానే విరేచనకల్పో నామ ద్వితీయోఽధ్యాయః||2||

స0-అల్పస్య-వీర్యేణ మాత్రయా వా కదాచిదల్పౌషధయోగస్య, కేనచిత్తత్తద్యోగ్యౌషధసంశ్లేషేణ తస్య మహార్థత్వం కార్యం| తథా కాలేన-మధ్యాహ్నాదినా, తథా సంస్కారేణ-తద్యోగ్యేన గుణాంతరోత్పాదనేన, తథా యుక్త్యా-యోజనాప్రకారవిశేషేణ, తథా వీర్యేణ ప్రభూతస్య-మాత్రయాఽథవా మహార్థస్య, కదాచిత్ కేనచిద్ద్రవ్యేణ విశ్లేషం కృత్వా తస్యాల్పకర్మత్వం కార్యం| తథా కాలేన ప్రత్యూషాదినా మందవీర్యేణ, తథా సంస్కారేణ-గుణాంతరాధానేన, తథా యుక్త్యా-తాదృశ్యా, అల్పశక్తిత్వలక్షణం కర్మ కార్యం| త్వక్కేసరాదిభిస్తైస్తైః-అన్యైశ్చ తథావిధైః, మనోనుకూలైః-మానసప్రియైః, ఔషధైర్యుక్తాని విరేచనాని దేయాని| ఏవం కృతే సతి సమ్యగ్యోగో విరేచనస్య స్యాదితి| ఉపజాతిర్వృత్తం| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీ- కాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం పంచమే కల్పసిద్ధిస్థానే విరే- చనకల్పో నామ ద్వితీయోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 2||