8. atīsāragrahaṇirōganidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

અર્શોનિદાનાદનન્તરમતિસારગ્રહણીરોગનિદાનારમ્ભઃ| યતો વક્ષ્યતિ (હૃ. ચિ. અ. ૮|૧૬૪) - "અર્શોતિસારગ્રહણીવિકારાઃ પ્રાયેણ ચાન્યોન્યનિદાનભૂતાઃ|" ઇતિ|

Adhikarana atIsAragrahaNIroganidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

તસ્માદતીસારગ્રહણીરોગનિદાનં પ્રક્રમ્યત ઇત્યાહ - - - - અથાતોઽતીસારગ્રહણીદોષનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)||૨||

સ૦-પૂર્વવદ્વ્યાખ્યા|

Adhikarana atIsAraH ShaDvidhaH (1) · Śloka 1

દોષૈર્વ્યસ્તૈઃ સમસ્તૈશ્ચ ભયાચ્છોકાચ્ચ ષડ્વિધઃ| અતીસારઃ|૧|

સ૦-દોષૈર્વ્યસ્તૈઃ-પૃથગ્વાતપિત્તકફૈઃ, સમસ્તૈઃ-સન્નિપાતેન, તથા ભયાત્ શોકાચ્ચેતિ ષડ્વિધોઽતીસારઃ|

Adhikarana atIsArasya nidAnam (1-4) · Śloka 4

| સ સુતરાં જાયતેઽત્યમ્બુપાનતઃ||૧|| કૃશશુષ્કામિષાસાત્મ્યતિલપિષ્ટવિરૂઢકૈઃ| મદ્યરૂક્ષાતિમાત્રાન્નૈરર્શોભિઃ સ્નેહવિભ્રમાત્||૨|| કૃમિભ્યો વેગરોધાચ્ચ તદ્વિધૈઃ કુપિતોઽનિલઃ| વિસ્રંસયત્યધોઽબ્ધાતું હત્વા તેનૈવ ચાનલમ્||૩|| વ્યાપદ્યાનુશકૃત્કોષ્ઠં પુરીષં દ્રવતાં નયન્| પ્રકલ્પતેઽતિસારાય|૪|

સ૦-સ ચ સુતરામત્યમ્બુપાનાત્ જાયતે| કૃશશુષ્કામિષાદિભિસ્તથા તદ્વિધૈઃ-વાતપ્રકોપહેતુભિરિહાનુક્તૈરપિ, અનિલઃ કુપિતોઽબ્ધાતું શરીરગતમધો વિસ્રંસયતિ-અધસ્તાન્નયતિ| સ્નેહવિભ્રમઃ-સ્નેહવ્યાપત્તિઃ| તેનૈવ-અબ્ધાતુના, અનલં-જઠરાગ્નિં, હત્વા-મન્દત્વં નીત્વા, તથા કોષ્ઠં વ્યાપદ્ય-શૂન્યતાં કોષ્ઠસ્ય કારયિત્વા, અનુશકૃત્-શકૃતઃ સમીપે, ન તુ સર્વં કોષ્ઠમ્| પુરીષં ચ તેનૈવ ધાતુના દ્રવતાં નયન્-પ્રાપયન્| અતીસારાય કલ્પતે-સમ્પદ્યતે| અનિલ ઇતિ યોજ્યમ્|

Adhikarana atIsArasya pUrvarUpam (4-5) · Śloka 5

| લક્ષણં તસ્ય ભાવિનઃ||૪|| તોદો હૃદ્ગુદકોષ્ઠેષુ ગાત્રસાદો મલગ્રહઃ| આધ્માનમવિપાકશ્ચ|૫|

સ૦-તસ્ય-અતીસારસ્ય, ભાવિનો-ભવિષ્યતો લક્ષણં, તોદો હૃદાદિષુ ગાત્રસાદાદિ ચ|

Adhikarana vAtajAnAM lakShaNam (5-7) · Śloka 7

| તત્ર વાતેન વિડ્જલમ્||૫|| અલ્પાલ્પં શબ્દશૂલાઢ્યં વિબદ્ધમુપવેશ્યતે| રૂક્ષં સફેનમચ્છં ચ ગ્રથિતં વા મુહુર્મુહુઃ||૬|| તથા દગ્ધગુડાભાસં સપિચ્છાપરિકર્તિકમ્| શુષ્કાસ્યો ભ્રષ્ટપાયુશ્ચ હૃષ્ટરોમા વિનિષ્ટનન્||૭||

સ૦-[તત્ર-] તેષુ ષડતીસારેષુ, વાતેનાતીસારે વિડ્જલાદિકં શુષ્કમુખાદિકો નર ઉપવેશ્યતે| કિં કુર્વન્ ? વિનિષ્ટનન્| કોઽર્થઃ ? નિઃકુથન્|

Adhikarana pittajAnAM lakShaNam (8-9) · Śloka 9

પિત્તેન પીતમસિતં હારિદ્રં શાદ્વલપ્રભમ્| સરક્તમતિદુર્ગન્ધં તૃણ્મૂર્ચ્છાસ્વેદદાહવાન્||૮|| સશૂલં પાયુસન્તાપપાકવાન્| |૯|

સ૦-પિત્તેન તૃડાદિમાન્નરઃ પીતાદિકમુપવેશ્યતે|

Adhikarana kaphajAnAM lakShaNam (9-11) · Śloka 11

શ્લેષ્મણા ઘનમ્| પિચ્છિલં તન્તુમચ્છ્વેતં સ્નિગ્ધમામં કફાન્વિતમ્||૯|| અભીક્ષ્ણં ગુરુ દુર્ગન્ધં વિબદ્ધમનુબદ્ધરુક્| નિદ્રાલુરલસોઽન્નદ્વિડલ્પાલ્પં સપ્રવાહિકમ્||૧૦|| સરોમહર્ષઃ સોત્ક્લેશો ગુરુબસ્તિગુદોદરઃ| કૃતેઽપ્યકૃતસંજ્ઞશ્ચ|૧૧|

સ૦-શ્લેષ્મણા ઘનાદિગુણં નર ઉપવેશ્યતે| નિદ્રાલુસ્તથાઽલસોઽન્નદ્વેષી ચ સ્તોકં સ્તોકં સહ પ્રવાહિકયા વર્તતે સપ્રવાહિકં ચોપવેશ્યતે| તથા, સરોમહર્ષાદિકઃ સ્યાત્| કૃતેઽપ્યકૃતસંજ્ઞશ્ચ-તથા કૃતેઽપ્યકૃતસંજ્ઞશ્ચ પુરીષોત્સર્ગેઽકૃતસંજ્ઞઃ કૃતપુરીષોત્સર્ગ ઇતિ સંવેદના ન ભવતિ|

Adhikarana tridoShasya lakShaNam (11) · Śloka 11

| સર્વાત્મા સર્વલક્ષણઃ||૧૧||

સ૦-સર્વાત્મા-સન્નિપાતેન, સર્વદોષલિઙ્ગઃ|

Adhikarana bhayajasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13

ભયેન ક્ષોભિતે ચિત્તે સપિત્તો દ્રાવયેચ્છકૃત્| વાયુસ્તતોઽતિસાર્યેત ક્ષિપ્રમુષ્ણં દ્રવં પ્લવમ્||૧૨|| વાતપિત્તસમં લિઙ્ગૈરાહુઃ| |૧૩|

સ૦-ભયેન ચિત્તે ક્ષોભિતે સતિ પિત્તસહિતો વાયુઃ શકૃદ્દ્રાવયેત્| તતોઽનન્તરમતિસાર્યેત, ક્ષિપ્રાદિગુણયુક્તં લિઙ્ગૈર્વાતપિત્તતુલ્યમ્|

Adhikarana shokajasya lakShaNam (13) · Śloka 13

તદ્વચ્ચ શોકતઃ| |૧૩|

સ૦-તદ્વચ્ચ-ભયેન તુલ્યલિઙ્ગં, શોકાદતિસાર્યતે|

Adhikarana ShaNNAmatIsArANAM pratyekaM dvaividhyadvikam (13-14) · Śloka 14

| અતીસારઃ સમાસેન દ્વિધા સામો નિરામકઃ||૧૩|| સાસૃઙ્નિરસ્રઃ| |૧૪|

સ૦-અતીસારઃ ષોઢા ભવન્ દ્વિપ્રકારઃ સઙ્ક્ષેપેણ| એકઃ સામો દ્વિતીયો નિરામકઃ| તથા, એકઃ સરક્તો દ્વિતીયો નિરસ્રઃ|

Adhikarana sAmasya lakShaNam (14) · Śloka 14

તત્રાદ્યે ગૌરવાદપ્સુ મજ્જતિ| શકૃદ્દુર્ગન્ધમાટોપવિષ્ટમ્ભાર્તિપ્રસેકિનઃ||૧૪||

સ૦-તત્ર-તસ્મિન્, આદ્યે-સામેઽતીસારે, ગૌરવાદપ્સુ પતિતં પુરીષં મજ્જતિ-બ્રુડતિ, દુર્ગન્ધં ચ સ્યાત્| આટોપાદિયુતસ્ય પુંસઃ|

Adhikarana nirAmasya lakShaNam (15) · Śloka 15

વિપરીતો નિરામસ્તુ કફાત્પક્વોઽપિ મજ્જતિ| |૧૫|

સ૦-નિરામસ્ત્વતીસારોઽતો વિપરીતઃ-અપ્સુ પ્લવતિ, આટોપાદિરહિતસ્ય પુંસઃ| સ૦-કફાત્પુનઃ સ્વભાવગુરુત્વાત્ પક્વોઽપિ મજ્જતિ|

Adhikarana grahaNIrogasya nidAnam (15-16) · Śloka 16

અથ ગ્રહણીરોગં લક્ષયતિ - - - - | અતીસારેષુ યો નાતિયત્નવાન્ ગ્રહણીગદઃ||૧૫|| તસ્ય સ્યાદગ્નિવિધ્વંસકરૈરન્યસ્ય સેવિતૈઃ| |૧૬|

સ૦-અતીસારેષુ યોઽતિયત્નવાન્ન ભવતિ તસ્ય ગ્રહણીગદો ભવેદિતિ ગ્રહણ્યા નિદાનમ્| અન્યસ્ય-અનતિસારિણઃ, અગ્નિવિધ્વંસકરૈઃ-વહ્નિમાન્દ્યહેતુભિરન્નપાનૈઃ, શીલિતૈર્ગ્રહણીરોગઃ સ્યાત્|

Adhikarana atIsArasya medakalakShaNam (16-17) · Śloka 17

અતીસારગ્રહણીરોગયોઃ સમાનાભાસત્વાત્ કો વિશેષઃ ? ઇત્યાહ - - - - | સામં શકૃન્નિરામં વા જીર્ણે યેનાતિસાર્યતે||૧૬|| સોઽતિસારોઽતિસરણાદાશુકારી સ્વભાવતઃ| |૧૭|

સ૦-સામં પુરીષમથવા નિરામં જીર્ણ આહારે સતિ યેન-વ્યાધિના, અતિસાર્યતે-અત્યર્થં બહિર્નિઃસાર્યતે, સ વ્યાધિરતીસારઃ| અતિસરણાદ્ધેતોઃ| અતિસરણશબ્દનિર્દેશેન ચાસ્યાન્વર્થત્વં દ્યોતિતમ્| તદેવમતિસરણાદતીસાર ઇત્યુચ્યતે| નનુ, એવં સતિ યદા ગ્રહણીદોષેઽપ્યતિસરણં કથઞ્ચિત્સ્યાત્તદા તસ્યાપ્યતીસારત્વં સ્યાદિત્યાશઙ્ક્યાહ-આશુકારીત્યાદિ| પ્રભાવપ્રધાનોઽયં નિર્દેશઃ| હેતૌ પ્રથમા| સ્વભાવેનાશુકારિત્વાદતીસારો ગ્રહણીદોષાદન્ય ઇત્યર્થઃ| ગ્રહણીદોષો હિ નાશુકારી, કિન્તર્હિ ? ચિરકૃત્| તથા ચાહ (શ્લો. ૧૮)- "ચિરકૃદ્ગ્રહણીદોષઃ" ઇતિ|

Adhikarana grahaNIrogasya medakalakShaNam (17-18) · Śloka 18

અથ ગ્રહણીદોષસ્ય સ્વરૂપં વર્ણયન્નતીસારાદ્ભૂયો મેદમાહ - - - - | સામં સાન્નમજીર્ણેઽન્ને જીર્ણે પક્વં તુ નૈવ વા||૧૭|| અકસ્માદ્વા મુહુર્બદ્ધમકસ્માચ્છિથિલં મુહુઃ| ચિરકૃદ્ગ્રહણીદોષઃ સઞ્ચયાચ્ચોપવેશયેત્||૧૮||

સ૦-ગ્રહણીદોષોઽજીર્ણેઽન્ને સામં કદાચિત્સાન્નં, કદાચિજ્જીર્ણેઽન્ને પક્વં તથા નૈવ વા| અકસ્માત્-કદાચિન્નિમિત્તમન્તરેણાપિ, મુહુર્મુહુઃ-પુનઃપુનર્બદ્ધં, કદાચિન્નિમિત્તં વિના મુહુઃ શિથિલં, સઞ્ચયાદુપવેશયેદિતિ યોજ્યમ્| અયં તુ ગ્રહણીદોષશ્ચિરકૃત્|

Adhikarana grahaNIrogashcaturdhA (19) · Śloka 19

સ ચતુર્ધા પૃથગ્દોષૈઃ સન્નિપાતાચ્ચ જાયતે| |૧૯|

સ૦-સઃ-ગ્રહણીદોષઃ, પૃથગ્દોષૈઃ-વાતપિત્તકફૈઃ, સન્નિપાતેન ચેતિ ચતુષ્પ્રકારો જાયતે|

Adhikarana grahaNIrogasya pUrvarUpam (19-20) · Śloka 20

| પ્રાગ્રૂપં તસ્ય સદનં ચિરાત્પચનમમ્લકઃ||૧૯|| પ્રસેકો વક્ક્રવૈરસ્યમરુચિસ્તૃટ્ ક્લમો ભ્રમઃ| આનદ્ધોદરતા છર્દિઃ કર્ણક્ષ્વેડોઽન્ત્રકૂજનમ્||૨૦||

સ૦-તસ્ય-ગ્રહણીદોષસ્ય, પ્રાગ્રૂપં સદનં ચિરાત્પચનાદિ ચ|

Adhikarana grahaNIrogasya sAmAnyalakShaNam (21) · Śloka 21

સામાન્યં લક્ષણં કાર્શ્યં ધૂમકસ્તમકો જ્વરઃ| મૂર્ચ્છા શિરોરુગ્વિષ્ટમ્ભઃ શ્વયથુઃ કરપાદયોઃ||૨૧||

સ૦-ચતુર્વિધસ્યાસ્ય ગ્રહણીગદસ્ય સામાન્યં લક્ષણં કાર્શ્યાદિકમ્|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (22-25) · Śloka 25

તત્રાનિલાત્તાલુશોષસ્તિમિરં કર્ણયોઃ સ્વનઃ| પાર્શ્વોરુવઙ્ક્ષણગ્રીવારુજાઽભીક્ષ્ણં વિષૂચિકા||૨૨|| રસેષુ ગૃદ્ધિઃ સર્વેષુ ક્ષુત્તૃષ્ણા પરિકર્તિકા| જીર્ણે જીર્યતિ ચાધ્માનં ભુક્તે સ્વાસ્થ્યં સમશ્નુતે||૨૩|| વાતહૃદ્રોગગુલ્માર્શઃપ્લીહપાણ્ડુત્વશઙ્કિતઃ| ચિરાદ્દુઃખં દ્રવં શુષ્કં તન્વામં શબ્દફેનવત્||૨૪|| પુનઃપુનઃ સૃજેદ્વર્ચઃ પાયુરુક્શ્વાસકાસવાન્| |૨૫|

સ૦-તત્ર-તેષુ ચતુર્ષુ ગદેષુ મધ્યે, વાતાત્તાલુશોષાદિ સ્યાત્|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (25-26) · Śloka 26

| પિત્તેન નીલપીતાભં પીતાભઃ સૃજતિ દ્રવમ્||૨૫|| પૂત્યમ્લોદ્ગારહૃત્કણ્ઠદાહારુચિતૃડર્દિતઃ| |૨૬|

સ૦-પિત્તેન પીતાભઃ સન્ તથા પૂત્યમ્લોદ્ગારાદ્યર્દિતો નીલવર્ણાદિકં વર્ચઃ સૃજતિ|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (26-29) · Śloka 29

| શ્લેષ્મણા પચ્યતે દુઃખમન્નં છર્દિરરોચકઃ||૨૬|| આસ્યોપદેહેનિષ્ઠીવકાસહૃલ્લાસપીનસાઃ| હૃદયં મન્યતે સ્ત્યાનમુદરં સ્તિમિતં ગુરુ||૨૭|| ઉદ્ગારો દુષ્ટમધુરઃ સદનં સ્ત્રીષ્વહર્ષણમ્| ભિન્નામશ્લેષ્મસંસૃષ્ટગુરુવર્ચઃપ્રવર્તનમ્||૨૮|| અકૃશસ્યાપિ દૌર્બલ્યમ્| |૨૯|

સ૦-શ્લેષ્મણા દુઃખં-કૃચ્છ્રેણ, અન્નં પચ્યતે| છર્દ્યાદિ ચ સ્યાત્| તથા, હૃદયં સ્ત્યાનં-પિણ્ડિતમિવ, મન્યતે| જઠરં નિશ્ચલં ગુરુ ચ| ઉદ્ગારશ્ચ દુષ્ટમધુરઃ સ્યાત્| સદનં શરીરસ્ય| સ્ત્રીષ્વહર્ષણાદિ ચ સ્યાત્|

Adhikarana sannipAtajasya lakShaNam (29) · Śloka 29

સર્વજે સર્વસઙ્કરઃ| |૨૯|

સ૦-સર્વજે-સન્નિપાતજે, સર્વેષાં લક્ષણાનાં સઙ્કરો-મિશ્રત્વં, ભવતિ|

Adhikarana viShamAdyAstrayo~agnayo~api grahaNIdoShAH (29-30) · Śloka 30

| વિભાગેઽઙ્ગસ્ય યે ચોક્તા વિષમાદ્યાસ્ત્રયોઽગ્નયઃ||૨૯|| તેઽપિ સ્યુર્ગ્રહણીદોષાઃ| |૩૦|

સ૦-અઙ્ગસ્ય વિભાગે ચ યે વિષમાદ્યાઃ-વિષમતીક્ષ્ણમન્દાઃ, ત્રયોઽગ્નય ઉક્તાસ્તેઽપિ ગ્રહણીદોષાઃ સ્યુઃ| નનુ, એવં સતિ સપ્ત ગ્રહણીદોષા ઇતિ પ્રાપ્નોતિ| મૈવમ્| મુખ્યાઃ સપ્રાપ્તિપૂર્વરૂપરૂપનિર્દેશાદિયુક્તાશ્ચત્વાર એવ ગ્રહણીગદાઃ| યે તુ વિષમાદ્યાસ્ત્રયસ્તે ગ્રહણીરોગાભાસા ઇતિ બોધ્યમ્|

Adhikarana samo~agniH svAsthyadaH (30) · Śloka 30

સમસ્તુ સ્વાસ્થ્યકારણમ્| |૩૦|

સ૦-સમઃ પુનરગ્નિઃ સ્વાસ્થ્યસ્ય-આરોગ્યસ્ય, કારણમ્|

Adhikarana aShTau mahArogAH (8) · Śloka 8

વાતવ્યાધ્યશ્મરીકુષ્ઠમેહોદરભગન્દરાઃ| અર્શાંસિ ગ્રહણીત્યષ્ટૌ મહારોગાઃ સુદુસ્તરાઃ||૩૦|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાનેઽતીસારગ્રહણીદોષનિદાનં નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ||૮||

સ૦-વાતવ્યાધ્યાદયોઽષ્ટૌ મહારોગાઃ સુદુસ્તરાઃ-વિષમાઃ| તસ્માત્તેષુ યત્નઃ કાર્ય ઇતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાનેઽતિસારગ્રહણીદોષનિદાનં નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૮||