8. atīsāragrahaṇirōganidānādhyāyaḥ

Adhikarana atIsAragrahaNIroganidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

તસ્માદતીસારગ્રહણીરોગનિદાનં પ્રક્રમ્યત ઇત્યાહ - - - - અથાતોઽતીસારગ્રહણીદોષનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)||૨||

Adhikarana atIsAraH ShaDvidhaH (1) · Śloka 1

દોષૈર્વ્યસ્તૈઃ સમસ્તૈશ્ચ ભયાચ્છોકાચ્ચ ષડ્વિધઃ| અતીસારઃ|૧|

Adhikarana atIsArasya nidAnam (1-4) · Śloka 4

| સ સુતરાં જાયતેઽત્યમ્બુપાનતઃ||૧|| કૃશશુષ્કામિષાસાત્મ્યતિલપિષ્ટવિરૂઢકૈઃ| મદ્યરૂક્ષાતિમાત્રાન્નૈરર્શોભિઃ સ્નેહવિભ્રમાત્||૨|| કૃમિભ્યો વેગરોધાચ્ચ તદ્વિધૈઃ કુપિતોઽનિલઃ| વિસ્રંસયત્યધોઽબ્ધાતું હત્વા તેનૈવ ચાનલમ્||૩|| વ્યાપદ્યાનુશકૃત્કોષ્ઠં પુરીષં દ્રવતાં નયન્| પ્રકલ્પતેઽતિસારાય|૪|

Adhikarana atIsArasya pUrvarUpam (4-5) · Śloka 5

| લક્ષણં તસ્ય ભાવિનઃ||૪|| તોદો હૃદ્ગુદકોષ્ઠેષુ ગાત્રસાદો મલગ્રહઃ| આધ્માનમવિપાકશ્ચ|૫|

Adhikarana vAtajAnAM lakShaNam (5-7) · Śloka 7

| તત્ર વાતેન વિડ્જલમ્||૫|| અલ્પાલ્પં શબ્દશૂલાઢ્યં વિબદ્ધમુપવેશ્યતે| રૂક્ષં સફેનમચ્છં ચ ગ્રથિતં વા મુહુર્મુહુઃ||૬|| તથા દગ્ધગુડાભાસં સપિચ્છાપરિકર્તિકમ્| શુષ્કાસ્યો ભ્રષ્ટપાયુશ્ચ હૃષ્ટરોમા વિનિષ્ટનન્||૭||

Adhikarana pittajAnAM lakShaNam (8-9) · Śloka 9

પિત્તેન પીતમસિતં હારિદ્રં શાદ્વલપ્રભમ્| સરક્તમતિદુર્ગન્ધં તૃણ્મૂર્ચ્છાસ્વેદદાહવાન્||૮|| સશૂલં પાયુસન્તાપપાકવાન્| |૯|

Adhikarana kaphajAnAM lakShaNam (9-11) · Śloka 11

શ્લેષ્મણા ઘનમ્| પિચ્છિલં તન્તુમચ્છ્વેતં સ્નિગ્ધમામં કફાન્વિતમ્||૯|| અભીક્ષ્ણં ગુરુ દુર્ગન્ધં વિબદ્ધમનુબદ્ધરુક્| નિદ્રાલુરલસોઽન્નદ્વિડલ્પાલ્પં સપ્રવાહિકમ્||૧૦|| સરોમહર્ષઃ સોત્ક્લેશો ગુરુબસ્તિગુદોદરઃ| કૃતેઽપ્યકૃતસંજ્ઞશ્ચ|૧૧|

Adhikarana tridoShasya lakShaNam (11) · Śloka 11

| સર્વાત્મા સર્વલક્ષણઃ||૧૧||

Adhikarana bhayajasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13

ભયેન ક્ષોભિતે ચિત્તે સપિત્તો દ્રાવયેચ્છકૃત્| વાયુસ્તતોઽતિસાર્યેત ક્ષિપ્રમુષ્ણં દ્રવં પ્લવમ્||૧૨|| વાતપિત્તસમં લિઙ્ગૈરાહુઃ| |૧૩|

Adhikarana shokajasya lakShaNam (13) · Śloka 13

તદ્વચ્ચ શોકતઃ| |૧૩|

Adhikarana ShaNNAmatIsArANAM pratyekaM dvaividhyadvikam (13-14) · Śloka 14

| અતીસારઃ સમાસેન દ્વિધા સામો નિરામકઃ||૧૩|| સાસૃઙ્નિરસ્રઃ| |૧૪|

Adhikarana sAmasya lakShaNam (14) · Śloka 14

તત્રાદ્યે ગૌરવાદપ્સુ મજ્જતિ| શકૃદ્દુર્ગન્ધમાટોપવિષ્ટમ્ભાર્તિપ્રસેકિનઃ||૧૪||

Adhikarana nirAmasya lakShaNam (15) · Śloka 15

વિપરીતો નિરામસ્તુ કફાત્પક્વોઽપિ મજ્જતિ| |૧૫|

Adhikarana grahaNIrogasya nidAnam (15-16) · Śloka 16

અથ ગ્રહણીરોગં લક્ષયતિ - - - - | અતીસારેષુ યો નાતિયત્નવાન્ ગ્રહણીગદઃ||૧૫|| તસ્ય સ્યાદગ્નિવિધ્વંસકરૈરન્યસ્ય સેવિતૈઃ| |૧૬|

Adhikarana atIsArasya medakalakShaNam (16-17) · Śloka 17

અતીસારગ્રહણીરોગયોઃ સમાનાભાસત્વાત્ કો વિશેષઃ ? ઇત્યાહ - - - - | સામં શકૃન્નિરામં વા જીર્ણે યેનાતિસાર્યતે||૧૬|| સોઽતિસારોઽતિસરણાદાશુકારી સ્વભાવતઃ| |૧૭|

Adhikarana grahaNIrogasya medakalakShaNam (17-18) · Śloka 18

અથ ગ્રહણીદોષસ્ય સ્વરૂપં વર્ણયન્નતીસારાદ્ભૂયો મેદમાહ - - - - | સામં સાન્નમજીર્ણેઽન્ને જીર્ણે પક્વં તુ નૈવ વા||૧૭|| અકસ્માદ્વા મુહુર્બદ્ધમકસ્માચ્છિથિલં મુહુઃ| ચિરકૃદ્ગ્રહણીદોષઃ સઞ્ચયાચ્ચોપવેશયેત્||૧૮||

Adhikarana grahaNIrogashcaturdhA (19) · Śloka 19

સ ચતુર્ધા પૃથગ્દોષૈઃ સન્નિપાતાચ્ચ જાયતે| |૧૯|

Adhikarana grahaNIrogasya pUrvarUpam (19-20) · Śloka 20

| પ્રાગ્રૂપં તસ્ય સદનં ચિરાત્પચનમમ્લકઃ||૧૯|| પ્રસેકો વક્ક્રવૈરસ્યમરુચિસ્તૃટ્ ક્લમો ભ્રમઃ| આનદ્ધોદરતા છર્દિઃ કર્ણક્ષ્વેડોઽન્ત્રકૂજનમ્||૨૦||

Adhikarana grahaNIrogasya sAmAnyalakShaNam (21) · Śloka 21

સામાન્યં લક્ષણં કાર્શ્યં ધૂમકસ્તમકો જ્વરઃ| મૂર્ચ્છા શિરોરુગ્વિષ્ટમ્ભઃ શ્વયથુઃ કરપાદયોઃ||૨૧||

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (22-25) · Śloka 25

તત્રાનિલાત્તાલુશોષસ્તિમિરં કર્ણયોઃ સ્વનઃ| પાર્શ્વોરુવઙ્ક્ષણગ્રીવારુજાઽભીક્ષ્ણં વિષૂચિકા||૨૨|| રસેષુ ગૃદ્ધિઃ સર્વેષુ ક્ષુત્તૃષ્ણા પરિકર્તિકા| જીર્ણે જીર્યતિ ચાધ્માનં ભુક્તે સ્વાસ્થ્યં સમશ્નુતે||૨૩|| વાતહૃદ્રોગગુલ્માર્શઃપ્લીહપાણ્ડુત્વશઙ્કિતઃ| ચિરાદ્દુઃખં દ્રવં શુષ્કં તન્વામં શબ્દફેનવત્||૨૪|| પુનઃપુનઃ સૃજેદ્વર્ચઃ પાયુરુક્શ્વાસકાસવાન્| |૨૫|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (25-26) · Śloka 26

| પિત્તેન નીલપીતાભં પીતાભઃ સૃજતિ દ્રવમ્||૨૫|| પૂત્યમ્લોદ્ગારહૃત્કણ્ઠદાહારુચિતૃડર્દિતઃ| |૨૬|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (26-29) · Śloka 29

| શ્લેષ્મણા પચ્યતે દુઃખમન્નં છર્દિરરોચકઃ||૨૬|| આસ્યોપદેહેનિષ્ઠીવકાસહૃલ્લાસપીનસાઃ| હૃદયં મન્યતે સ્ત્યાનમુદરં સ્તિમિતં ગુરુ||૨૭|| ઉદ્ગારો દુષ્ટમધુરઃ સદનં સ્ત્રીષ્વહર્ષણમ્| ભિન્નામશ્લેષ્મસંસૃષ્ટગુરુવર્ચઃપ્રવર્તનમ્||૨૮|| અકૃશસ્યાપિ દૌર્બલ્યમ્| |૨૯|

Adhikarana sannipAtajasya lakShaNam (29) · Śloka 29

સર્વજે સર્વસઙ્કરઃ| |૨૯|

Adhikarana viShamAdyAstrayo~agnayo~api grahaNIdoShAH (29-30) · Śloka 30

| વિભાગેઽઙ્ગસ્ય યે ચોક્તા વિષમાદ્યાસ્ત્રયોઽગ્નયઃ||૨૯|| તેઽપિ સ્યુર્ગ્રહણીદોષાઃ| |૩૦|

Adhikarana samo~agniH svAsthyadaH (30) · Śloka 30

સમસ્તુ સ્વાસ્થ્યકારણમ્| |૩૦|

Adhikarana aShTau mahArogAH (8) · Śloka 8

વાતવ્યાધ્યશ્મરીકુષ્ઠમેહોદરભગન્દરાઃ| અર્શાંસિ ગ્રહણીત્યષ્ટૌ મહારોગાઃ સુદુસ્તરાઃ||૩૦|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાનેઽતીસારગ્રહણીદોષનિદાનં નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ||૮||