8. atīsāragrahaṇirōganidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

arśōnidānādanantaramatisāragrahaṇīrōganidānārambhaḥ| yatō vakṣyati (hr̥. ci. a. 8|164) - "arśōtisāragrahaṇīvikārāḥ prāyēṇa cānyōnyanidānabhūtāḥ|" iti|

Adhikarana atIsAragrahaNIroganidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

tasmādatīsāragrahaṇīrōganidānaṁ prakramyata ityāha - - - - athātō'tīsāragrahaṇīdōṣanidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē)||2||

sa0-pūrvavadvyākhyā|

Adhikarana atIsAraH ShaDvidhaH (1) · Śloka 1

dōṣairvyastaiḥ samastaiśca bhayācchōkācca ṣaḍvidhaḥ| atīsāraḥ|1|

sa0-dōṣairvyastaiḥ-pr̥thagvātapittakaphaiḥ, samastaiḥ-sannipātēna, tathā bhayāt śōkāccēti ṣaḍvidhō'tīsāraḥ|

Adhikarana atIsArasya nidAnam (1-4) · Śloka 4

| sa sutarāṁ jāyatē'tyambupānataḥ||1|| kr̥śaśuṣkāmiṣāsātmyatilapiṣṭavirūḍhakaiḥ| madyarūkṣātimātrānnairarśōbhiḥ snēhavibhramāt||2|| kr̥mibhyō vēgarōdhācca tadvidhaiḥ kupitō'nilaḥ| visraṁsayatyadhō'bdhātuṁ hatvā tēnaiva cānalam||3|| vyāpadyānuśakr̥tkōṣṭhaṁ purīṣaṁ dravatāṁ nayan| prakalpatē'tisārāya|4|

sa0-sa ca sutarāmatyambupānāt jāyatē| kr̥śaśuṣkāmiṣādibhistathā tadvidhaiḥ-vātaprakōpahētubhirihānuktairapi, anilaḥ kupitō'bdhātuṁ śarīragatamadhō visraṁsayati-adhastānnayati| snēhavibhramaḥ-snēhavyāpattiḥ| tēnaiva-abdhātunā, analaṁ-jaṭharāgniṁ, hatvā-mandatvaṁ nītvā, tathā kōṣṭhaṁ vyāpadya-śūnyatāṁ kōṣṭhasya kārayitvā, anuśakr̥t-śakr̥taḥ samīpē, na tu sarvaṁ kōṣṭham| purīṣaṁ ca tēnaiva dhātunā dravatāṁ nayan-prāpayan| atīsārāya kalpatē-sampadyatē| anila iti yōjyam|

Adhikarana atIsArasya pUrvarUpam (4-5) · Śloka 5

| lakṣaṇaṁ tasya bhāvinaḥ||4|| tōdō hr̥dgudakōṣṭhēṣu gātrasādō malagrahaḥ| ādhmānamavipākaśca|5|

sa0-tasya-atīsārasya, bhāvinō-bhaviṣyatō lakṣaṇaṁ, tōdō hr̥dādiṣu gātrasādādi ca|

Adhikarana vAtajAnAM lakShaNam (5-7) · Śloka 7

| tatra vātēna viḍjalam||5|| alpālpaṁ śabdaśūlāḍhyaṁ vibaddhamupavēśyatē| rūkṣaṁ saphēnamacchaṁ ca grathitaṁ vā muhurmuhuḥ||6|| tathā dagdhaguḍābhāsaṁ sapicchāparikartikam| śuṣkāsyō bhraṣṭapāyuśca hr̥ṣṭarōmā viniṣṭanan||7||

sa0-[tatra-] tēṣu ṣaḍatīsārēṣu, vātēnātīsārē viḍjalādikaṁ śuṣkamukhādikō nara upavēśyatē| kiṁ kurvan ? viniṣṭanan| kō'rthaḥ ? niḥkuthan|

Adhikarana pittajAnAM lakShaNam (8-9) · Śloka 9

pittēna pītamasitaṁ hāridraṁ śādvalaprabham| saraktamatidurgandhaṁ tr̥ṇmūrcchāsvēdadāhavān||8|| saśūlaṁ pāyusantāpapākavān| |9|

sa0-pittēna tr̥ḍādimānnaraḥ pītādikamupavēśyatē|

Adhikarana kaphajAnAM lakShaNam (9-11) · Śloka 11

ślēṣmaṇā ghanam| picchilaṁ tantumacchvētaṁ snigdhamāmaṁ kaphānvitam||9|| abhīkṣṇaṁ guru durgandhaṁ vibaddhamanubaddharuk| nidrāluralasō'nnadviḍalpālpaṁ sapravāhikam||10|| sarōmaharṣaḥ sōtklēśō gurubastigudōdaraḥ| kr̥tē'pyakr̥tasaṁjñaśca|11|

sa0-ślēṣmaṇā ghanādiguṇaṁ nara upavēśyatē| nidrālustathā'lasō'nnadvēṣī ca stōkaṁ stōkaṁ saha pravāhikayā vartatē sapravāhikaṁ cōpavēśyatē| tathā, sarōmaharṣādikaḥ syāt| kr̥tē'pyakr̥tasaṁjñaśca-tathā kr̥tē'pyakr̥tasaṁjñaśca purīṣōtsargē'kr̥tasaṁjñaḥ kr̥tapurīṣōtsarga iti saṁvēdanā na bhavati|

Adhikarana tridoShasya lakShaNam (11) · Śloka 11

| sarvātmā sarvalakṣaṇaḥ||11||

sa0-sarvātmā-sannipātēna, sarvadōṣaliṅgaḥ|

Adhikarana bhayajasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13

bhayēna kṣōbhitē cittē sapittō drāvayēcchakr̥t| vāyustatō'tisāryēta kṣipramuṣṇaṁ dravaṁ plavam||12|| vātapittasamaṁ liṅgairāhuḥ| |13|

sa0-bhayēna cittē kṣōbhitē sati pittasahitō vāyuḥ śakr̥ddrāvayēt| tatō'nantaramatisāryēta, kṣiprādiguṇayuktaṁ liṅgairvātapittatulyam|

Adhikarana shokajasya lakShaNam (13) · Śloka 13

tadvacca śōkataḥ| |13|

sa0-tadvacca-bhayēna tulyaliṅgaṁ, śōkādatisāryatē|

Adhikarana ShaNNAmatIsArANAM pratyekaM dvaividhyadvikam (13-14) · Śloka 14

| atīsāraḥ samāsēna dvidhā sāmō nirāmakaḥ||13|| sāsr̥ṅnirasraḥ| |14|

sa0-atīsāraḥ ṣōḍhā bhavan dviprakāraḥ saṅkṣēpēṇa| ēkaḥ sāmō dvitīyō nirāmakaḥ| tathā, ēkaḥ saraktō dvitīyō nirasraḥ|

Adhikarana sAmasya lakShaNam (14) · Śloka 14

tatrādyē gauravādapsu majjati| śakr̥ddurgandhamāṭōpaviṣṭambhārtiprasēkinaḥ||14||

sa0-tatra-tasmin, ādyē-sāmē'tīsārē, gauravādapsu patitaṁ purīṣaṁ majjati-bruḍati, durgandhaṁ ca syāt| āṭōpādiyutasya puṁsaḥ|

Adhikarana nirAmasya lakShaNam (15) · Śloka 15

viparītō nirāmastu kaphātpakvō'pi majjati| |15|

sa0-nirāmastvatīsārō'tō viparītaḥ-apsu plavati, āṭōpādirahitasya puṁsaḥ| sa0-kaphātpunaḥ svabhāvagurutvāt pakvō'pi majjati|

Adhikarana grahaNIrogasya nidAnam (15-16) · Śloka 16

atha grahaṇīrōgaṁ lakṣayati - - - - | atīsārēṣu yō nātiyatnavān grahaṇīgadaḥ||15|| tasya syādagnividhvaṁsakarairanyasya sēvitaiḥ| |16|

sa0-atīsārēṣu yō'tiyatnavānna bhavati tasya grahaṇīgadō bhavēditi grahaṇyā nidānam| anyasya-anatisāriṇaḥ, agnividhvaṁsakaraiḥ-vahnimāndyahētubhirannapānaiḥ, śīlitairgrahaṇīrōgaḥ syāt|

Adhikarana atIsArasya medakalakShaNam (16-17) · Śloka 17

atīsāragrahaṇīrōgayōḥ samānābhāsatvāt kō viśēṣaḥ ? ityāha - - - - | sāmaṁ śakr̥nnirāmaṁ vā jīrṇē yēnātisāryatē||16|| sō'tisārō'tisaraṇādāśukārī svabhāvataḥ| |17|

sa0-sāmaṁ purīṣamathavā nirāmaṁ jīrṇa āhārē sati yēna-vyādhinā, atisāryatē-atyarthaṁ bahirniḥsāryatē, sa vyādhiratīsāraḥ| atisaraṇāddhētōḥ| atisaraṇaśabdanirdēśēna cāsyānvarthatvaṁ dyōtitam| tadēvamatisaraṇādatīsāra ityucyatē| nanu, ēvaṁ sati yadā grahaṇīdōṣē'pyatisaraṇaṁ kathañcitsyāttadā tasyāpyatīsāratvaṁ syādityāśaṅkyāha-āśukārītyādi| prabhāvapradhānō'yaṁ nirdēśaḥ| hētau prathamā| svabhāvēnāśukāritvādatīsārō grahaṇīdōṣādanya ityarthaḥ| grahaṇīdōṣō hi nāśukārī, kintarhi ? cirakr̥t| tathā cāha (ślō. 18)- "cirakr̥dgrahaṇīdōṣaḥ" iti|

Adhikarana grahaNIrogasya medakalakShaNam (17-18) · Śloka 18

atha grahaṇīdōṣasya svarūpaṁ varṇayannatīsārādbhūyō mēdamāha - - - - | sāmaṁ sānnamajīrṇē'nnē jīrṇē pakvaṁ tu naiva vā||17|| akasmādvā muhurbaddhamakasmācchithilaṁ muhuḥ| cirakr̥dgrahaṇīdōṣaḥ sañcayāccōpavēśayēt||18||

sa0-grahaṇīdōṣō'jīrṇē'nnē sāmaṁ kadācitsānnaṁ, kadācijjīrṇē'nnē pakvaṁ tathā naiva vā| akasmāt-kadācinnimittamantarēṇāpi, muhurmuhuḥ-punaḥpunarbaddhaṁ, kadācinnimittaṁ vinā muhuḥ śithilaṁ, sañcayādupavēśayēditi yōjyam| ayaṁ tu grahaṇīdōṣaścirakr̥t|

Adhikarana grahaNIrogashcaturdhA (19) · Śloka 19

sa caturdhā pr̥thagdōṣaiḥ sannipātācca jāyatē| |19|

sa0-saḥ-grahaṇīdōṣaḥ, pr̥thagdōṣaiḥ-vātapittakaphaiḥ, sannipātēna cēti catuṣprakārō jāyatē|

Adhikarana grahaNIrogasya pUrvarUpam (19-20) · Śloka 20

| prāgrūpaṁ tasya sadanaṁ cirātpacanamamlakaḥ||19|| prasēkō vakkravairasyamarucistr̥ṭ klamō bhramaḥ| ānaddhōdaratā chardiḥ karṇakṣvēḍō'ntrakūjanam||20||

sa0-tasya-grahaṇīdōṣasya, prāgrūpaṁ sadanaṁ cirātpacanādi ca|

Adhikarana grahaNIrogasya sAmAnyalakShaNam (21) · Śloka 21

sāmānyaṁ lakṣaṇaṁ kārśyaṁ dhūmakastamakō jvaraḥ| mūrcchā śirōrugviṣṭambhaḥ śvayathuḥ karapādayōḥ||21||

sa0-caturvidhasyāsya grahaṇīgadasya sāmānyaṁ lakṣaṇaṁ kārśyādikam|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (22-25) · Śloka 25

tatrānilāttāluśōṣastimiraṁ karṇayōḥ svanaḥ| pārśvōruvaṅkṣaṇagrīvārujā'bhīkṣṇaṁ viṣūcikā||22|| rasēṣu gr̥ddhiḥ sarvēṣu kṣuttr̥ṣṇā parikartikā| jīrṇē jīryati cādhmānaṁ bhuktē svāsthyaṁ samaśnutē||23|| vātahr̥drōgagulmārśaḥplīhapāṇḍutvaśaṅkitaḥ| cirādduḥkhaṁ dravaṁ śuṣkaṁ tanvāmaṁ śabdaphēnavat||24|| punaḥpunaḥ sr̥jēdvarcaḥ pāyurukśvāsakāsavān| |25|

sa0-tatra-tēṣu caturṣu gadēṣu madhyē, vātāttāluśōṣādi syāt|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (25-26) · Śloka 26

| pittēna nīlapītābhaṁ pītābhaḥ sr̥jati dravam||25|| pūtyamlōdgārahr̥tkaṇṭhadāhārucitr̥ḍarditaḥ| |26|

sa0-pittēna pītābhaḥ san tathā pūtyamlōdgārādyarditō nīlavarṇādikaṁ varcaḥ sr̥jati|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (26-29) · Śloka 29

| ślēṣmaṇā pacyatē duḥkhamannaṁ chardirarōcakaḥ||26|| āsyōpadēhēniṣṭhīvakāsahr̥llāsapīnasāḥ| hr̥dayaṁ manyatē styānamudaraṁ stimitaṁ guru||27|| udgārō duṣṭamadhuraḥ sadanaṁ strīṣvaharṣaṇam| bhinnāmaślēṣmasaṁsr̥ṣṭaguruvarcaḥpravartanam||28|| akr̥śasyāpi daurbalyam| |29|

sa0-ślēṣmaṇā duḥkhaṁ-kr̥cchrēṇa, annaṁ pacyatē| chardyādi ca syāt| tathā, hr̥dayaṁ styānaṁ-piṇḍitamiva, manyatē| jaṭharaṁ niścalaṁ guru ca| udgāraśca duṣṭamadhuraḥ syāt| sadanaṁ śarīrasya| strīṣvaharṣaṇādi ca syāt|

Adhikarana sannipAtajasya lakShaNam (29) · Śloka 29

sarvajē sarvasaṅkaraḥ| |29|

sa0-sarvajē-sannipātajē, sarvēṣāṁ lakṣaṇānāṁ saṅkarō-miśratvaṁ, bhavati|

Adhikarana viShamAdyAstrayo~agnayo~api grahaNIdoShAH (29-30) · Śloka 30

| vibhāgē'ṅgasya yē cōktā viṣamādyāstrayō'gnayaḥ||29|| tē'pi syurgrahaṇīdōṣāḥ| |30|

sa0-aṅgasya vibhāgē ca yē viṣamādyāḥ-viṣamatīkṣṇamandāḥ, trayō'gnaya uktāstē'pi grahaṇīdōṣāḥ syuḥ| nanu, ēvaṁ sati sapta grahaṇīdōṣā iti prāpnōti| maivam| mukhyāḥ saprāptipūrvarūparūpanirdēśādiyuktāścatvāra ēva grahaṇīgadāḥ| yē tu viṣamādyāstrayastē grahaṇīrōgābhāsā iti bōdhyam|

Adhikarana samo~agniH svAsthyadaH (30) · Śloka 30

samastu svāsthyakāraṇam| |30|

sa0-samaḥ punaragniḥ svāsthyasya-ārōgyasya, kāraṇam|

Adhikarana aShTau mahArogAH (8) · Śloka 8

vātavyādhyaśmarīkuṣṭhamēhōdarabhagandarāḥ| arśāṁsi grahaṇītyaṣṭau mahārōgāḥ sudustarāḥ||30|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē'tīsāragrahaṇīdōṣanidānaṁ nāmāṣṭamō'dhyāyaḥ||8||

sa0-vātavyādhyādayō'ṣṭau mahārōgāḥ sudustarāḥ-viṣamāḥ| tasmāttēṣu yatnaḥ kārya iti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē'tisāragrahaṇīdōṣanidānaṁ nāmāṣṭamō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 8||