Adhikarana atIsAragrahaNIroganidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2
tasmādatīsāragrahaṇīrōganidānaṁ prakramyata ityāha - - - - athātō'tīsāragrahaṇīdōṣanidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē)||2||
तस्मादतीसारग्रहणीरोगनिदानं प्रक्रम्यत इत्याह - - - - अथातोऽतीसारग्रहणीदोषनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atIsAraH ShaDvidhaH (1) · Śloka 1
dōṣairvyastaiḥ samastaiśca bhayācchōkācca ṣaḍvidhaḥ| atīsāraḥ|1|
दोषैर्व्यस्तैः समस्तैश्च भयाच्छोकाच्च षड्विधः| अतीसारः|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atIsArasya nidAnam (1-4) · Śloka 4
| sa sutarāṁ jāyatē'tyambupānataḥ||1|| kr̥śaśuṣkāmiṣāsātmyatilapiṣṭavirūḍhakaiḥ| madyarūkṣātimātrānnairarśōbhiḥ snēhavibhramāt||2|| kr̥mibhyō vēgarōdhācca tadvidhaiḥ kupitō'nilaḥ| visraṁsayatyadhō'bdhātuṁ hatvā tēnaiva cānalam||3|| vyāpadyānuśakr̥tkōṣṭhaṁ purīṣaṁ dravatāṁ nayan| prakalpatē'tisārāya|4|
| स सुतरां जायतेऽत्यम्बुपानतः||१|| कृशशुष्कामिषासात्म्यतिलपिष्टविरूढकैः| मद्यरूक्षातिमात्रान्नैरर्शोभिः स्नेहविभ्रमात्||२|| कृमिभ्यो वेगरोधाच्च तद्विधैः कुपितोऽनिलः| विस्रंसयत्यधोऽब्धातुं हत्वा तेनैव चानलम्||३|| व्यापद्यानुशकृत्कोष्ठं पुरीषं द्रवतां नयन्| प्रकल्पतेऽतिसाराय|४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atIsArasya pUrvarUpam (4-5) · Śloka 5
| lakṣaṇaṁ tasya bhāvinaḥ||4|| tōdō hr̥dgudakōṣṭhēṣu gātrasādō malagrahaḥ| ādhmānamavipākaśca|5|
| लक्षणं तस्य भाविनः||४|| तोदो हृद्गुदकोष्ठेषु गात्रसादो मलग्रहः| आध्मानमविपाकश्च|५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajAnAM lakShaNam (5-7) · Śloka 7
| tatra vātēna viḍjalam||5|| alpālpaṁ śabdaśūlāḍhyaṁ vibaddhamupavēśyatē| rūkṣaṁ saphēnamacchaṁ ca grathitaṁ vā muhurmuhuḥ||6|| tathā dagdhaguḍābhāsaṁ sapicchāparikartikam| śuṣkāsyō bhraṣṭapāyuśca hr̥ṣṭarōmā viniṣṭanan||7||
| तत्र वातेन विड्जलम्||५|| अल्पाल्पं शब्दशूलाढ्यं विबद्धमुपवेश्यते| रूक्षं सफेनमच्छं च ग्रथितं वा मुहुर्मुहुः||६|| तथा दग्धगुडाभासं सपिच्छापरिकर्तिकम्| शुष्कास्यो भ्रष्टपायुश्च हृष्टरोमा विनिष्टनन्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajAnAM lakShaNam (8-9) · Śloka 9
pittēna pītamasitaṁ hāridraṁ śādvalaprabham| saraktamatidurgandhaṁ tr̥ṇmūrcchāsvēdadāhavān||8|| saśūlaṁ pāyusantāpapākavān| |9|
पित्तेन पीतमसितं हारिद्रं शाद्वलप्रभम्| सरक्तमतिदुर्गन्धं तृण्मूर्च्छास्वेददाहवान्||८|| सशूलं पायुसन्तापपाकवान्| |९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphajAnAM lakShaNam (9-11) · Śloka 11
ślēṣmaṇā ghanam| picchilaṁ tantumacchvētaṁ snigdhamāmaṁ kaphānvitam||9|| abhīkṣṇaṁ guru durgandhaṁ vibaddhamanubaddharuk| nidrāluralasō'nnadviḍalpālpaṁ sapravāhikam||10|| sarōmaharṣaḥ sōtklēśō gurubastigudōdaraḥ| kr̥tē'pyakr̥tasaṁjñaśca|11|
श्लेष्मणा घनम्| पिच्छिलं तन्तुमच्छ्वेतं स्निग्धमामं कफान्वितम्||९|| अभीक्ष्णं गुरु दुर्गन्धं विबद्धमनुबद्धरुक्| निद्रालुरलसोऽन्नद्विडल्पाल्पं सप्रवाहिकम्||१०|| सरोमहर्षः सोत्क्लेशो गुरुबस्तिगुदोदरः| कृतेऽप्यकृतसंज्ञश्च|११|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tridoShasya lakShaNam (11) · Śloka 11
| sarvātmā sarvalakṣaṇaḥ||11||
| सर्वात्मा सर्वलक्षणः||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhayajasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13
bhayēna kṣōbhitē cittē sapittō drāvayēcchakr̥t| vāyustatō'tisāryēta kṣipramuṣṇaṁ dravaṁ plavam||12|| vātapittasamaṁ liṅgairāhuḥ| |13|
भयेन क्षोभिते चित्ते सपित्तो द्रावयेच्छकृत्| वायुस्ततोऽतिसार्येत क्षिप्रमुष्णं द्रवं प्लवम्||१२|| वातपित्तसमं लिङ्गैराहुः| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shokajasya lakShaNam (13) · Śloka 13
tadvacca śōkataḥ| |13|
तद्वच्च शोकतः| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ShaNNAmatIsArANAM pratyekaM dvaividhyadvikam (13-14) · Śloka 14
| atīsāraḥ samāsēna dvidhā sāmō nirāmakaḥ||13|| sāsr̥ṅnirasraḥ| |14|
| अतीसारः समासेन द्विधा सामो निरामकः||१३|| सासृङ्निरस्रः| |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAmasya lakShaNam (14) · Śloka 14
tatrādyē gauravādapsu majjati| śakr̥ddurgandhamāṭōpaviṣṭambhārtiprasēkinaḥ||14||
तत्राद्ये गौरवादप्सु मज्जति| शकृद्दुर्गन्धमाटोपविष्टम्भार्तिप्रसेकिनः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nirAmasya lakShaNam (15) · Śloka 15
viparītō nirāmastu kaphātpakvō'pi majjati| |15|
विपरीतो निरामस्तु कफात्पक्वोऽपि मज्जति| |१५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana grahaNIrogasya nidAnam (15-16) · Śloka 16
atha grahaṇīrōgaṁ lakṣayati - - - - | atīsārēṣu yō nātiyatnavān grahaṇīgadaḥ||15|| tasya syādagnividhvaṁsakarairanyasya sēvitaiḥ| |16|
अथ ग्रहणीरोगं लक्षयति - - - - | अतीसारेषु यो नातियत्नवान् ग्रहणीगदः||१५|| तस्य स्यादग्निविध्वंसकरैरन्यस्य सेवितैः| |१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atIsArasya medakalakShaNam (16-17) · Śloka 17
atīsāragrahaṇīrōgayōḥ samānābhāsatvāt kō viśēṣaḥ ? ityāha - - - - | sāmaṁ śakr̥nnirāmaṁ vā jīrṇē yēnātisāryatē||16|| sō'tisārō'tisaraṇādāśukārī svabhāvataḥ| |17|
अतीसारग्रहणीरोगयोः समानाभासत्वात् को विशेषः ? इत्याह - - - - | सामं शकृन्निरामं वा जीर्णे येनातिसार्यते||१६|| सोऽतिसारोऽतिसरणादाशुकारी स्वभावतः| |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana grahaNIrogasya medakalakShaNam (17-18) · Śloka 18
atha grahaṇīdōṣasya svarūpaṁ varṇayannatīsārādbhūyō mēdamāha - - - - | sāmaṁ sānnamajīrṇē'nnē jīrṇē pakvaṁ tu naiva vā||17|| akasmādvā muhurbaddhamakasmācchithilaṁ muhuḥ| cirakr̥dgrahaṇīdōṣaḥ sañcayāccōpavēśayēt||18||
अथ ग्रहणीदोषस्य स्वरूपं वर्णयन्नतीसाराद्भूयो मेदमाह - - - - | सामं सान्नमजीर्णेऽन्ने जीर्णे पक्वं तु नैव वा||१७|| अकस्माद्वा मुहुर्बद्धमकस्माच्छिथिलं मुहुः| चिरकृद्ग्रहणीदोषः सञ्चयाच्चोपवेशयेत्||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana grahaNIrogashcaturdhA (19) · Śloka 19
sa caturdhā pr̥thagdōṣaiḥ sannipātācca jāyatē| |19|
स चतुर्धा पृथग्दोषैः सन्निपाताच्च जायते| |१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana grahaNIrogasya pUrvarUpam (19-20) · Śloka 20
| prāgrūpaṁ tasya sadanaṁ cirātpacanamamlakaḥ||19|| prasēkō vakkravairasyamarucistr̥ṭ klamō bhramaḥ| ānaddhōdaratā chardiḥ karṇakṣvēḍō'ntrakūjanam||20||
| प्राग्रूपं तस्य सदनं चिरात्पचनमम्लकः||१९|| प्रसेको वक्क्रवैरस्यमरुचिस्तृट् क्लमो भ्रमः| आनद्धोदरता छर्दिः कर्णक्ष्वेडोऽन्त्रकूजनम्||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana grahaNIrogasya sAmAnyalakShaNam (21) · Śloka 21
sāmānyaṁ lakṣaṇaṁ kārśyaṁ dhūmakastamakō jvaraḥ| mūrcchā śirōrugviṣṭambhaḥ śvayathuḥ karapādayōḥ||21||
सामान्यं लक्षणं कार्श्यं धूमकस्तमको ज्वरः| मूर्च्छा शिरोरुग्विष्टम्भः श्वयथुः करपादयोः||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajasya lakShaNam (22-25) · Śloka 25
tatrānilāttāluśōṣastimiraṁ karṇayōḥ svanaḥ| pārśvōruvaṅkṣaṇagrīvārujā'bhīkṣṇaṁ viṣūcikā||22|| rasēṣu gr̥ddhiḥ sarvēṣu kṣuttr̥ṣṇā parikartikā| jīrṇē jīryati cādhmānaṁ bhuktē svāsthyaṁ samaśnutē||23|| vātahr̥drōgagulmārśaḥplīhapāṇḍutvaśaṅkitaḥ| cirādduḥkhaṁ dravaṁ śuṣkaṁ tanvāmaṁ śabdaphēnavat||24|| punaḥpunaḥ sr̥jēdvarcaḥ pāyurukśvāsakāsavān| |25|
तत्रानिलात्तालुशोषस्तिमिरं कर्णयोः स्वनः| पार्श्वोरुवङ्क्षणग्रीवारुजाऽभीक्ष्णं विषूचिका||२२|| रसेषु गृद्धिः सर्वेषु क्षुत्तृष्णा परिकर्तिका| जीर्णे जीर्यति चाध्मानं भुक्ते स्वास्थ्यं समश्नुते||२३|| वातहृद्रोगगुल्मार्शःप्लीहपाण्डुत्वशङ्कितः| चिराद्दुःखं द्रवं शुष्कं तन्वामं शब्दफेनवत्||२४|| पुनःपुनः सृजेद्वर्चः पायुरुक्श्वासकासवान्| |२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajasya lakShaNam (25-26) · Śloka 26
| pittēna nīlapītābhaṁ pītābhaḥ sr̥jati dravam||25|| pūtyamlōdgārahr̥tkaṇṭhadāhārucitr̥ḍarditaḥ| |26|
| पित्तेन नीलपीताभं पीताभः सृजति द्रवम्||२५|| पूत्यम्लोद्गारहृत्कण्ठदाहारुचितृडर्दितः| |२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphajasya lakShaNam (26-29) · Śloka 29
| ślēṣmaṇā pacyatē duḥkhamannaṁ chardirarōcakaḥ||26|| āsyōpadēhēniṣṭhīvakāsahr̥llāsapīnasāḥ| hr̥dayaṁ manyatē styānamudaraṁ stimitaṁ guru||27|| udgārō duṣṭamadhuraḥ sadanaṁ strīṣvaharṣaṇam| bhinnāmaślēṣmasaṁsr̥ṣṭaguruvarcaḥpravartanam||28|| akr̥śasyāpi daurbalyam| |29|
| श्लेष्मणा पच्यते दुःखमन्नं छर्दिररोचकः||२६|| आस्योपदेहेनिष्ठीवकासहृल्लासपीनसाः| हृदयं मन्यते स्त्यानमुदरं स्तिमितं गुरु||२७|| उद्गारो दुष्टमधुरः सदनं स्त्रीष्वहर्षणम्| भिन्नामश्लेष्मसंसृष्टगुरुवर्चःप्रवर्तनम्||२८|| अकृशस्यापि दौर्बल्यम्| |२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sannipAtajasya lakShaNam (29) · Śloka 29
sarvajē sarvasaṅkaraḥ| |29|
सर्वजे सर्वसङ्करः| |२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viShamAdyAstrayo~agnayo~api grahaNIdoShAH (29-30) · Śloka 30
| vibhāgē'ṅgasya yē cōktā viṣamādyāstrayō'gnayaḥ||29|| tē'pi syurgrahaṇīdōṣāḥ| |30|
| विभागेऽङ्गस्य ये चोक्ता विषमाद्यास्त्रयोऽग्नयः||२९|| तेऽपि स्युर्ग्रहणीदोषाः| |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samo~agniH svAsthyadaH (30) · Śloka 30
samastu svāsthyakāraṇam| |30|
समस्तु स्वास्थ्यकारणम्| |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aShTau mahArogAH (8) · Śloka 8
vātavyādhyaśmarīkuṣṭhamēhōdarabhagandarāḥ| arśāṁsi grahaṇītyaṣṭau mahārōgāḥ sudustarāḥ||30|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē'tīsāragrahaṇīdōṣanidānaṁ nāmāṣṭamō'dhyāyaḥ||8||
वातव्याध्यश्मरीकुष्ठमेहोदरभगन्दराः| अर्शांसि ग्रहणीत्यष्टौ महारोगाः सुदुस्तराः||३०|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थानेऽतीसारग्रहणीदोषनिदानं नामाष्टमोऽध्यायः||८||
🔊 Audio coming soon