8. atīsāragrahaṇirōganidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ಅರ್ಶೋನಿದಾನಾದನನ್ತರಮತಿಸಾರಗ್ರಹಣೀರೋಗನಿದಾನಾರಮ್ಭಃ| ಯತೋ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಹೃ. ಚಿ. ಅ. ೮|೧೬೪) - "ಅರ್ಶೋತಿಸಾರಗ್ರಹಣೀವಿಕಾರಾಃ ಪ್ರಾಯೇಣ ಚಾನ್ಯೋನ್ಯನಿದಾನಭೂತಾಃ|" ಇತಿ|

Adhikarana atIsAragrahaNIroganidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

ತಸ್ಮಾದತೀಸಾರಗ್ರಹಣೀರೋಗನಿದಾನಂ ಪ್ರಕ್ರಮ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ - - - - ಅಥಾತೋಽತೀಸಾರಗ್ರಹಣೀದೋಷನಿದಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ)||೨||

ಸ೦-ಪೂರ್ವವದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾ|

Adhikarana atIsAraH ShaDvidhaH (1) · Śloka 1

ದೋಷೈರ್ವ್ಯಸ್ತೈಃ ಸಮಸ್ತೈಶ್ಚ ಭಯಾಚ್ಛೋಕಾಚ್ಚ ಷಡ್ವಿಧಃ| ಅತೀಸಾರಃ|೧|

ಸ೦-ದೋಷೈರ್ವ್ಯಸ್ತೈಃ-ಪೃಥಗ್ವಾತಪಿತ್ತಕಫೈಃ, ಸಮಸ್ತೈಃ-ಸನ್ನಿಪಾತೇನ, ತಥಾ ಭಯಾತ್ ಶೋಕಾಚ್ಚೇತಿ ಷಡ್ವಿಧೋಽತೀಸಾರಃ|

Adhikarana atIsArasya nidAnam (1-4) · Śloka 4

| ಸ ಸುತರಾಂ ಜಾಯತೇಽತ್ಯಮ್ಬುಪಾನತಃ||೧|| ಕೃಶಶುಷ್ಕಾಮಿಷಾಸಾತ್ಮ್ಯತಿಲಪಿಷ್ಟವಿರೂಢಕೈಃ| ಮದ್ಯರೂಕ್ಷಾತಿಮಾತ್ರಾನ್ನೈರರ್ಶೋಭಿಃ ಸ್ನೇಹವಿಭ್ರಮಾತ್||೨|| ಕೃಮಿಭ್ಯೋ ವೇಗರೋಧಾಚ್ಚ ತದ್ವಿಧೈಃ ಕುಪಿತೋಽನಿಲಃ| ವಿಸ್ರಂಸಯತ್ಯಧೋಽಬ್ಧಾತುಂ ಹತ್ವಾ ತೇನೈವ ಚಾನಲಮ್||೩|| ವ್ಯಾಪದ್ಯಾನುಶಕೃತ್ಕೋಷ್ಠಂ ಪುರೀಷಂ ದ್ರವತಾಂ ನಯನ್| ಪ್ರಕಲ್ಪತೇಽತಿಸಾರಾಯ|೪|

ಸ೦-ಸ ಚ ಸುತರಾಮತ್ಯಮ್ಬುಪಾನಾತ್ ಜಾಯತೇ| ಕೃಶಶುಷ್ಕಾಮಿಷಾದಿಭಿಸ್ತಥಾ ತದ್ವಿಧೈಃ-ವಾತಪ್ರಕೋಪಹೇತುಭಿರಿಹಾನುಕ್ತೈರಪಿ, ಅನಿಲಃ ಕುಪಿತೋಽಬ್ಧಾತುಂ ಶರೀರಗತಮಧೋ ವಿಸ್ರಂಸಯತಿ-ಅಧಸ್ತಾನ್ನಯತಿ| ಸ್ನೇಹವಿಭ್ರಮಃ-ಸ್ನೇಹವ್ಯಾಪತ್ತಿಃ| ತೇನೈವ-ಅಬ್ಧಾತುನಾ, ಅನಲಂ-ಜಠರಾಗ್ನಿಂ, ಹತ್ವಾ-ಮನ್ದತ್ವಂ ನೀತ್ವಾ, ತಥಾ ಕೋಷ್ಠಂ ವ್ಯಾಪದ್ಯ-ಶೂನ್ಯತಾಂ ಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ಕಾರಯಿತ್ವಾ, ಅನುಶಕೃತ್-ಶಕೃತಃ ಸಮೀಪೇ, ನ ತು ಸರ್ವಂ ಕೋಷ್ಠಮ್| ಪುರೀಷಂ ಚ ತೇನೈವ ಧಾತುನಾ ದ್ರವತಾಂ ನಯನ್-ಪ್ರಾಪಯನ್| ಅತೀಸಾರಾಯ ಕಲ್ಪತೇ-ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ಅನಿಲ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್|

Adhikarana atIsArasya pUrvarUpam (4-5) · Śloka 5

| ಲಕ್ಷಣಂ ತಸ್ಯ ಭಾವಿನಃ||೪|| ತೋದೋ ಹೃದ್ಗುದಕೋಷ್ಠೇಷು ಗಾತ್ರಸಾದೋ ಮಲಗ್ರಹಃ| ಆಧ್ಮಾನಮವಿಪಾಕಶ್ಚ|೫|

ಸ೦-ತಸ್ಯ-ಅತೀಸಾರಸ್ಯ, ಭಾವಿನೋ-ಭವಿಷ್ಯತೋ ಲಕ್ಷಣಂ, ತೋದೋ ಹೃದಾದಿಷು ಗಾತ್ರಸಾದಾದಿ ಚ|

Adhikarana vAtajAnAM lakShaNam (5-7) · Śloka 7

| ತತ್ರ ವಾತೇನ ವಿಡ್ಜಲಮ್||೫|| ಅಲ್ಪಾಲ್ಪಂ ಶಬ್ದಶೂಲಾಢ್ಯಂ ವಿಬದ್ಧಮುಪವೇಶ್ಯತೇ| ರೂಕ್ಷಂ ಸಫೇನಮಚ್ಛಂ ಚ ಗ್ರಥಿತಂ ವಾ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ||೬|| ತಥಾ ದಗ್ಧಗುಡಾಭಾಸಂ ಸಪಿಚ್ಛಾಪರಿಕರ್ತಿಕಮ್| ಶುಷ್ಕಾಸ್ಯೋ ಭ್ರಷ್ಟಪಾಯುಶ್ಚ ಹೃಷ್ಟರೋಮಾ ವಿನಿಷ್ಟನನ್||೭||

ಸ೦-[ತತ್ರ-] ತೇಷು ಷಡತೀಸಾರೇಷು, ವಾತೇನಾತೀಸಾರೇ ವಿಡ್ಜಲಾದಿಕಂ ಶುಷ್ಕಮುಖಾದಿಕೋ ನರ ಉಪವೇಶ್ಯತೇ| ಕಿಂ ಕುರ್ವನ್ ? ವಿನಿಷ್ಟನನ್| ಕೋಽರ್ಥಃ ? ನಿಃಕುಥನ್|

Adhikarana pittajAnAM lakShaNam (8-9) · Śloka 9

ಪಿತ್ತೇನ ಪೀತಮಸಿತಂ ಹಾರಿದ್ರಂ ಶಾದ್ವಲಪ್ರಭಮ್| ಸರಕ್ತಮತಿದುರ್ಗನ್ಧಂ ತೃಣ್ಮೂರ್ಚ್ಛಾಸ್ವೇದದಾಹವಾನ್||೮|| ಸಶೂಲಂ ಪಾಯುಸನ್ತಾಪಪಾಕವಾನ್| |೯|

ಸ೦-ಪಿತ್ತೇನ ತೃಡಾದಿಮಾನ್ನರಃ ಪೀತಾದಿಕಮುಪವೇಶ್ಯತೇ|

Adhikarana kaphajAnAM lakShaNam (9-11) · Śloka 11

ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಘನಮ್| ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ತನ್ತುಮಚ್ಛ್ವೇತಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಮಾಮಂ ಕಫಾನ್ವಿತಮ್||೯|| ಅಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ಗುರು ದುರ್ಗನ್ಧಂ ವಿಬದ್ಧಮನುಬದ್ಧರುಕ್| ನಿದ್ರಾಲುರಲಸೋಽನ್ನದ್ವಿಡಲ್ಪಾಲ್ಪಂ ಸಪ್ರವಾಹಿಕಮ್||೧೦|| ಸರೋಮಹರ್ಷಃ ಸೋತ್ಕ್ಲೇಶೋ ಗುರುಬಸ್ತಿಗುದೋದರಃ| ಕೃತೇಽಪ್ಯಕೃತಸಂಜ್ಞಶ್ಚ|೧೧|

ಸ೦-ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಘನಾದಿಗುಣಂ ನರ ಉಪವೇಶ್ಯತೇ| ನಿದ್ರಾಲುಸ್ತಥಾಽಲಸೋಽನ್ನದ್ವೇಷೀ ಚ ಸ್ತೋಕಂ ಸ್ತೋಕಂ ಸಹ ಪ್ರವಾಹಿಕಯಾ ವರ್ತತೇ ಸಪ್ರವಾಹಿಕಂ ಚೋಪವೇಶ್ಯತೇ| ತಥಾ, ಸರೋಮಹರ್ಷಾದಿಕಃ ಸ್ಯಾತ್| ಕೃತೇಽಪ್ಯಕೃತಸಂಜ್ಞಶ್ಚ-ತಥಾ ಕೃತೇಽಪ್ಯಕೃತಸಂಜ್ಞಶ್ಚ ಪುರೀಷೋತ್ಸರ್ಗೇಽಕೃತಸಂಜ್ಞಃ ಕೃತಪುರೀಷೋತ್ಸರ್ಗ ಇತಿ ಸಂವೇದನಾ ನ ಭವತಿ|

Adhikarana tridoShasya lakShaNam (11) · Śloka 11

| ಸರ್ವಾತ್ಮಾ ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಃ||೧೧||

ಸ೦-ಸರ್ವಾತ್ಮಾ-ಸನ್ನಿಪಾತೇನ, ಸರ್ವದೋಷಲಿಙ್ಗಃ|

Adhikarana bhayajasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13

ಭಯೇನ ಕ್ಷೋಭಿತೇ ಚಿತ್ತೇ ಸಪಿತ್ತೋ ದ್ರಾವಯೇಚ್ಛಕೃತ್| ವಾಯುಸ್ತತೋಽತಿಸಾರ್ಯೇತ ಕ್ಷಿಪ್ರಮುಷ್ಣಂ ದ್ರವಂ ಪ್ಲವಮ್||೧೨|| ವಾತಪಿತ್ತಸಮಂ ಲಿಙ್ಗೈರಾಹುಃ| |೧೩|

ಸ೦-ಭಯೇನ ಚಿತ್ತೇ ಕ್ಷೋಭಿತೇ ಸತಿ ಪಿತ್ತಸಹಿತೋ ವಾಯುಃ ಶಕೃದ್ದ್ರಾವಯೇತ್| ತತೋಽನನ್ತರಮತಿಸಾರ್ಯೇತ, ಕ್ಷಿಪ್ರಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಂ ಲಿಙ್ಗೈರ್ವಾತಪಿತ್ತತುಲ್ಯಮ್|

Adhikarana shokajasya lakShaNam (13) · Śloka 13

ತದ್ವಚ್ಚ ಶೋಕತಃ| |೧೩|

ಸ೦-ತದ್ವಚ್ಚ-ಭಯೇನ ತುಲ್ಯಲಿಙ್ಗಂ, ಶೋಕಾದತಿಸಾರ್ಯತೇ|

Adhikarana ShaNNAmatIsArANAM pratyekaM dvaividhyadvikam (13-14) · Śloka 14

| ಅತೀಸಾರಃ ಸಮಾಸೇನ ದ್ವಿಧಾ ಸಾಮೋ ನಿರಾಮಕಃ||೧೩|| ಸಾಸೃಙ್ನಿರಸ್ರಃ| |೧೪|

ಸ೦-ಅತೀಸಾರಃ ಷೋಢಾ ಭವನ್ ದ್ವಿಪ್ರಕಾರಃ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣ| ಏಕಃ ಸಾಮೋ ದ್ವಿತೀಯೋ ನಿರಾಮಕಃ| ತಥಾ, ಏಕಃ ಸರಕ್ತೋ ದ್ವಿತೀಯೋ ನಿರಸ್ರಃ|

Adhikarana sAmasya lakShaNam (14) · Śloka 14

ತತ್ರಾದ್ಯೇ ಗೌರವಾದಪ್ಸು ಮಜ್ಜತಿ| ಶಕೃದ್ದುರ್ಗನ್ಧಮಾಟೋಪವಿಷ್ಟಮ್ಭಾರ್ತಿಪ್ರಸೇಕಿನಃ||೧೪||

ಸ೦-ತತ್ರ-ತಸ್ಮಿನ್, ಆದ್ಯೇ-ಸಾಮೇಽತೀಸಾರೇ, ಗೌರವಾದಪ್ಸು ಪತಿತಂ ಪುರೀಷಂ ಮಜ್ಜತಿ-ಬ್ರುಡತಿ, ದುರ್ಗನ್ಧಂ ಚ ಸ್ಯಾತ್| ಆಟೋಪಾದಿಯುತಸ್ಯ ಪುಂಸಃ|

Adhikarana nirAmasya lakShaNam (15) · Śloka 15

ವಿಪರೀತೋ ನಿರಾಮಸ್ತು ಕಫಾತ್ಪಕ್ವೋಽಪಿ ಮಜ್ಜತಿ| |೧೫|

ಸ೦-ನಿರಾಮಸ್ತ್ವತೀಸಾರೋಽತೋ ವಿಪರೀತಃ-ಅಪ್ಸು ಪ್ಲವತಿ, ಆಟೋಪಾದಿರಹಿತಸ್ಯ ಪುಂಸಃ| ಸ೦-ಕಫಾತ್ಪುನಃ ಸ್ವಭಾವಗುರುತ್ವಾತ್ ಪಕ್ವೋಽಪಿ ಮಜ್ಜತಿ|

Adhikarana grahaNIrogasya nidAnam (15-16) · Śloka 16

ಅಥ ಗ್ರಹಣೀರೋಗಂ ಲಕ್ಷಯತಿ - - - - | ಅತೀಸಾರೇಷು ಯೋ ನಾತಿಯತ್ನವಾನ್ ಗ್ರಹಣೀಗದಃ||೧೫|| ತಸ್ಯ ಸ್ಯಾದಗ್ನಿವಿಧ್ವಂಸಕರೈರನ್ಯಸ್ಯ ಸೇವಿತೈಃ| |೧೬|

ಸ೦-ಅತೀಸಾರೇಷು ಯೋಽತಿಯತ್ನವಾನ್ನ ಭವತಿ ತಸ್ಯ ಗ್ರಹಣೀಗದೋ ಭವೇದಿತಿ ಗ್ರಹಣ್ಯಾ ನಿದಾನಮ್| ಅನ್ಯಸ್ಯ-ಅನತಿಸಾರಿಣಃ, ಅಗ್ನಿವಿಧ್ವಂಸಕರೈಃ-ವಹ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಹೇತುಭಿರನ್ನಪಾನೈಃ, ಶೀಲಿತೈರ್ಗ್ರಹಣೀರೋಗಃ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana atIsArasya medakalakShaNam (16-17) · Śloka 17

ಅತೀಸಾರಗ್ರಹಣೀರೋಗಯೋಃ ಸಮಾನಾಭಾಸತ್ವಾತ್ ಕೋ ವಿಶೇಷಃ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - | ಸಾಮಂ ಶಕೃನ್ನಿರಾಮಂ ವಾ ಜೀರ್ಣೇ ಯೇನಾತಿಸಾರ್ಯತೇ||೧೬|| ಸೋಽತಿಸಾರೋಽತಿಸರಣಾದಾಶುಕಾರೀ ಸ್ವಭಾವತಃ| |೧೭|

ಸ೦-ಸಾಮಂ ಪುರೀಷಮಥವಾ ನಿರಾಮಂ ಜೀರ್ಣ ಆಹಾರೇ ಸತಿ ಯೇನ-ವ್ಯಾಧಿನಾ, ಅತಿಸಾರ್ಯತೇ-ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಬಹಿರ್ನಿಃಸಾರ್ಯತೇ, ಸ ವ್ಯಾಧಿರತೀಸಾರಃ| ಅತಿಸರಣಾದ್ಧೇತೋಃ| ಅತಿಸರಣಶಬ್ದನಿರ್ದೇಶೇನ ಚಾಸ್ಯಾನ್ವರ್ಥತ್ವಂ ದ್ಯೋತಿತಮ್| ತದೇವಮತಿಸರಣಾದತೀಸಾರ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ನನು, ಏವಂ ಸತಿ ಯದಾ ಗ್ರಹಣೀದೋಷೇಽಪ್ಯತಿಸರಣಂ ಕಥಞ್ಚಿತ್ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ತಸ್ಯಾಪ್ಯತೀಸಾರತ್ವಂ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾಹ-ಆಶುಕಾರೀತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಭಾವಪ್ರಧಾನೋಽಯಂ ನಿರ್ದೇಶಃ| ಹೇತೌ ಪ್ರಥಮಾ| ಸ್ವಭಾವೇನಾಶುಕಾರಿತ್ವಾದತೀಸಾರೋ ಗ್ರಹಣೀದೋಷಾದನ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಗ್ರಹಣೀದೋಷೋ ಹಿ ನಾಶುಕಾರೀ, ಕಿನ್ತರ್ಹಿ ? ಚಿರಕೃತ್| ತಥಾ ಚಾಹ (ಶ್ಲೋ. ೧೮)- "ಚಿರಕೃದ್ಗ್ರಹಣೀದೋಷಃ" ಇತಿ|

Adhikarana grahaNIrogasya medakalakShaNam (17-18) · Śloka 18

ಅಥ ಗ್ರಹಣೀದೋಷಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪಂ ವರ್ಣಯನ್ನತೀಸಾರಾದ್ಭೂಯೋ ಮೇದಮಾಹ - - - - | ಸಾಮಂ ಸಾನ್ನಮಜೀರ್ಣೇಽನ್ನೇ ಜೀರ್ಣೇ ಪಕ್ವಂ ತು ನೈವ ವಾ||೧೭|| ಅಕಸ್ಮಾದ್ವಾ ಮುಹುರ್ಬದ್ಧಮಕಸ್ಮಾಚ್ಛಿಥಿಲಂ ಮುಹುಃ| ಚಿರಕೃದ್ಗ್ರಹಣೀದೋಷಃ ಸಞ್ಚಯಾಚ್ಚೋಪವೇಶಯೇತ್||೧೮||

ಸ೦-ಗ್ರಹಣೀದೋಷೋಽಜೀರ್ಣೇಽನ್ನೇ ಸಾಮಂ ಕದಾಚಿತ್ಸಾನ್ನಂ, ಕದಾಚಿಜ್ಜೀರ್ಣೇಽನ್ನೇ ಪಕ್ವಂ ತಥಾ ನೈವ ವಾ| ಅಕಸ್ಮಾತ್-ಕದಾಚಿನ್ನಿಮಿತ್ತಮನ್ತರೇಣಾಪಿ, ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ-ಪುನಃಪುನರ್ಬದ್ಧಂ, ಕದಾಚಿನ್ನಿಮಿತ್ತಂ ವಿನಾ ಮುಹುಃ ಶಿಥಿಲಂ, ಸಞ್ಚಯಾದುಪವೇಶಯೇದಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಅಯಂ ತು ಗ್ರಹಣೀದೋಷಶ್ಚಿರಕೃತ್|

Adhikarana grahaNIrogashcaturdhA (19) · Śloka 19

ಸ ಚತುರ್ಧಾ ಪೃಥಗ್ದೋಷೈಃ ಸನ್ನಿಪಾತಾಚ್ಚ ಜಾಯತೇ| |೧೯|

ಸ೦-ಸಃ-ಗ್ರಹಣೀದೋಷಃ, ಪೃಥಗ್ದೋಷೈಃ-ವಾತಪಿತ್ತಕಫೈಃ, ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಚೇತಿ ಚತುಷ್ಪ್ರಕಾರೋ ಜಾಯತೇ|

Adhikarana grahaNIrogasya pUrvarUpam (19-20) · Śloka 20

| ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಂ ತಸ್ಯ ಸದನಂ ಚಿರಾತ್ಪಚನಮಮ್ಲಕಃ||೧೯|| ಪ್ರಸೇಕೋ ವಕ್ಕ್ರವೈರಸ್ಯಮರುಚಿಸ್ತೃಟ್ ಕ್ಲಮೋ ಭ್ರಮಃ| ಆನದ್ಧೋದರತಾ ಛರ್ದಿಃ ಕರ್ಣಕ್ಷ್ವೇಡೋಽನ್ತ್ರಕೂಜನಮ್||೨೦||

ಸ೦-ತಸ್ಯ-ಗ್ರಹಣೀದೋಷಸ್ಯ, ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಂ ಸದನಂ ಚಿರಾತ್ಪಚನಾದಿ ಚ|

Adhikarana grahaNIrogasya sAmAnyalakShaNam (21) · Śloka 21

ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಕಾರ್ಶ್ಯಂ ಧೂಮಕಸ್ತಮಕೋ ಜ್ವರಃ| ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಶಿರೋರುಗ್ವಿಷ್ಟಮ್ಭಃ ಶ್ವಯಥುಃ ಕರಪಾದಯೋಃ||೨೧||

ಸ೦-ಚತುರ್ವಿಧಸ್ಯಾಸ್ಯ ಗ್ರಹಣೀಗದಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಕಾರ್ಶ್ಯಾದಿಕಮ್|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (22-25) · Śloka 25

ತತ್ರಾನಿಲಾತ್ತಾಲುಶೋಷಸ್ತಿಮಿರಂ ಕರ್ಣಯೋಃ ಸ್ವನಃ| ಪಾರ್ಶ್ವೋರುವಙ್ಕ್ಷಣಗ್ರೀವಾರುಜಾಽಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ವಿಷೂಚಿಕಾ||೨೨|| ರಸೇಷು ಗೃದ್ಧಿಃ ಸರ್ವೇಷು ಕ್ಷುತ್ತೃಷ್ಣಾ ಪರಿಕರ್ತಿಕಾ| ಜೀರ್ಣೇ ಜೀರ್ಯತಿ ಚಾಧ್ಮಾನಂ ಭುಕ್ತೇ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ಸಮಶ್ನುತೇ||೨೩|| ವಾತಹೃದ್ರೋಗಗುಲ್ಮಾರ್ಶಃಪ್ಲೀಹಪಾಣ್ಡುತ್ವಶಙ್ಕಿತಃ| ಚಿರಾದ್ದುಃಖಂ ದ್ರವಂ ಶುಷ್ಕಂ ತನ್ವಾಮಂ ಶಬ್ದಫೇನವತ್||೨೪|| ಪುನಃಪುನಃ ಸೃಜೇದ್ವರ್ಚಃ ಪಾಯುರುಕ್ಶ್ವಾಸಕಾಸವಾನ್| |೨೫|

ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷು ಚತುರ್ಷು ಗದೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ವಾತಾತ್ತಾಲುಶೋಷಾದಿ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (25-26) · Śloka 26

| ಪಿತ್ತೇನ ನೀಲಪೀತಾಭಂ ಪೀತಾಭಃ ಸೃಜತಿ ದ್ರವಮ್||೨೫|| ಪೂತ್ಯಮ್ಲೋದ್ಗಾರಹೃತ್ಕಣ್ಠದಾಹಾರುಚಿತೃಡರ್ದಿತಃ| |೨೬|

ಸ೦-ಪಿತ್ತೇನ ಪೀತಾಭಃ ಸನ್ ತಥಾ ಪೂತ್ಯಮ್ಲೋದ್ಗಾರಾದ್ಯರ್ದಿತೋ ನೀಲವರ್ಣಾದಿಕಂ ವರ್ಚಃ ಸೃಜತಿ|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (26-29) · Śloka 29

| ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಪಚ್ಯತೇ ದುಃಖಮನ್ನಂ ಛರ್ದಿರರೋಚಕಃ||೨೬|| ಆಸ್ಯೋಪದೇಹೇನಿಷ್ಠೀವಕಾಸಹೃಲ್ಲಾಸಪೀನಸಾಃ| ಹೃದಯಂ ಮನ್ಯತೇ ಸ್ತ್ಯಾನಮುದರಂ ಸ್ತಿಮಿತಂ ಗುರು||೨೭|| ಉದ್ಗಾರೋ ದುಷ್ಟಮಧುರಃ ಸದನಂ ಸ್ತ್ರೀಷ್ವಹರ್ಷಣಮ್| ಭಿನ್ನಾಮಶ್ಲೇಷ್ಮಸಂಸೃಷ್ಟಗುರುವರ್ಚಃಪ್ರವರ್ತನಮ್||೨೮|| ಅಕೃಶಸ್ಯಾಪಿ ದೌರ್ಬಲ್ಯಮ್| |೨೯|

ಸ೦-ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ದುಃಖಂ-ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ, ಅನ್ನಂ ಪಚ್ಯತೇ| ಛರ್ದ್ಯಾದಿ ಚ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ, ಹೃದಯಂ ಸ್ತ್ಯಾನಂ-ಪಿಣ್ಡಿತಮಿವ, ಮನ್ಯತೇ| ಜಠರಂ ನಿಶ್ಚಲಂ ಗುರು ಚ| ಉದ್ಗಾರಶ್ಚ ದುಷ್ಟಮಧುರಃ ಸ್ಯಾತ್| ಸದನಂ ಶರೀರಸ್ಯ| ಸ್ತ್ರೀಷ್ವಹರ್ಷಣಾದಿ ಚ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana sannipAtajasya lakShaNam (29) · Śloka 29

ಸರ್ವಜೇ ಸರ್ವಸಙ್ಕರಃ| |೨೯|

ಸ೦-ಸರ್ವಜೇ-ಸನ್ನಿಪಾತಜೇ, ಸರ್ವೇಷಾಂ ಲಕ್ಷಣಾನಾಂ ಸಙ್ಕರೋ-ಮಿಶ್ರತ್ವಂ, ಭವತಿ|

Adhikarana viShamAdyAstrayo~agnayo~api grahaNIdoShAH (29-30) · Śloka 30

| ವಿಭಾಗೇಽಙ್ಗಸ್ಯ ಯೇ ಚೋಕ್ತಾ ವಿಷಮಾದ್ಯಾಸ್ತ್ರಯೋಽಗ್ನಯಃ||೨೯|| ತೇಽಪಿ ಸ್ಯುರ್ಗ್ರಹಣೀದೋಷಾಃ| |೩೦|

ಸ೦-ಅಙ್ಗಸ್ಯ ವಿಭಾಗೇ ಚ ಯೇ ವಿಷಮಾದ್ಯಾಃ-ವಿಷಮತೀಕ್ಷ್ಣಮನ್ದಾಃ, ತ್ರಯೋಽಗ್ನಯ ಉಕ್ತಾಸ್ತೇಽಪಿ ಗ್ರಹಣೀದೋಷಾಃ ಸ್ಯುಃ| ನನು, ಏವಂ ಸತಿ ಸಪ್ತ ಗ್ರಹಣೀದೋಷಾ ಇತಿ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ಮೈವಮ್| ಮುಖ್ಯಾಃ ಸಪ್ರಾಪ್ತಿಪೂರ್ವರೂಪರೂಪನಿರ್ದೇಶಾದಿಯುಕ್ತಾಶ್ಚತ್ವಾರ ಏವ ಗ್ರಹಣೀಗದಾಃ| ಯೇ ತು ವಿಷಮಾದ್ಯಾಸ್ತ್ರಯಸ್ತೇ ಗ್ರಹಣೀರೋಗಾಭಾಸಾ ಇತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್|

Adhikarana samo~agniH svAsthyadaH (30) · Śloka 30

ಸಮಸ್ತು ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಕಾರಣಮ್| |೩೦|

ಸ೦-ಸಮಃ ಪುನರಗ್ನಿಃ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಸ್ಯ-ಆರೋಗ್ಯಸ್ಯ, ಕಾರಣಮ್|

Adhikarana aShTau mahArogAH (8) · Śloka 8

ವಾತವ್ಯಾಧ್ಯಶ್ಮರೀಕುಷ್ಠಮೇಹೋದರಭಗನ್ದರಾಃ| ಅರ್ಶಾಂಸಿ ಗ್ರಹಣೀತ್ಯಷ್ಟೌ ಮಹಾರೋಗಾಃ ಸುದುಸ್ತರಾಃ||೩೦|| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ತೃತೀಯೇ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇಽತೀಸಾರಗ್ರಹಣೀದೋಷನಿದಾನಂ ನಾಮಾಷ್ಟಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೮||

ಸ೦-ವಾತವ್ಯಾಧ್ಯಾದಯೋಽಷ್ಟೌ ಮಹಾರೋಗಾಃ ಸುದುಸ್ತರಾಃ-ವಿಷಮಾಃ| ತಸ್ಮಾತ್ತೇಷು ಯತ್ನಃ ಕಾರ್ಯ ಇತಿ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ತೃತೀಯೇ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇಽತಿಸಾರಗ್ರಹಣೀದೋಷನಿದಾನಂ ನಾಮಾಷ್ಟಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೮||