Adhikarana atIsAragrahaNIroganidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2
ತಸ್ಮಾದತೀಸಾರಗ್ರಹಣೀರೋಗನಿದಾನಂ ಪ್ರಕ್ರಮ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ - - - - ಅಥಾತೋಽತೀಸಾರಗ್ರಹಣೀದೋಷನಿದಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ)||೨||
तस्मादतीसारग्रहणीरोगनिदानं प्रक्रम्यत इत्याह - - - - अथातोऽतीसारग्रहणीदोषनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atIsAraH ShaDvidhaH (1) · Śloka 1
ದೋಷೈರ್ವ್ಯಸ್ತೈಃ ಸಮಸ್ತೈಶ್ಚ ಭಯಾಚ್ಛೋಕಾಚ್ಚ ಷಡ್ವಿಧಃ| ಅತೀಸಾರಃ|೧|
दोषैर्व्यस्तैः समस्तैश्च भयाच्छोकाच्च षड्विधः| अतीसारः|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atIsArasya nidAnam (1-4) · Śloka 4
| ಸ ಸುತರಾಂ ಜಾಯತೇಽತ್ಯಮ್ಬುಪಾನತಃ||೧|| ಕೃಶಶುಷ್ಕಾಮಿಷಾಸಾತ್ಮ್ಯತಿಲಪಿಷ್ಟವಿರೂಢಕೈಃ| ಮದ್ಯರೂಕ್ಷಾತಿಮಾತ್ರಾನ್ನೈರರ್ಶೋಭಿಃ ಸ್ನೇಹವಿಭ್ರಮಾತ್||೨|| ಕೃಮಿಭ್ಯೋ ವೇಗರೋಧಾಚ್ಚ ತದ್ವಿಧೈಃ ಕುಪಿತೋಽನಿಲಃ| ವಿಸ್ರಂಸಯತ್ಯಧೋಽಬ್ಧಾತುಂ ಹತ್ವಾ ತೇನೈವ ಚಾನಲಮ್||೩|| ವ್ಯಾಪದ್ಯಾನುಶಕೃತ್ಕೋಷ್ಠಂ ಪುರೀಷಂ ದ್ರವತಾಂ ನಯನ್| ಪ್ರಕಲ್ಪತೇಽತಿಸಾರಾಯ|೪|
| स सुतरां जायतेऽत्यम्बुपानतः||१|| कृशशुष्कामिषासात्म्यतिलपिष्टविरूढकैः| मद्यरूक्षातिमात्रान्नैरर्शोभिः स्नेहविभ्रमात्||२|| कृमिभ्यो वेगरोधाच्च तद्विधैः कुपितोऽनिलः| विस्रंसयत्यधोऽब्धातुं हत्वा तेनैव चानलम्||३|| व्यापद्यानुशकृत्कोष्ठं पुरीषं द्रवतां नयन्| प्रकल्पतेऽतिसाराय|४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atIsArasya pUrvarUpam (4-5) · Śloka 5
| ಲಕ್ಷಣಂ ತಸ್ಯ ಭಾವಿನಃ||೪|| ತೋದೋ ಹೃದ್ಗುದಕೋಷ್ಠೇಷು ಗಾತ್ರಸಾದೋ ಮಲಗ್ರಹಃ| ಆಧ್ಮಾನಮವಿಪಾಕಶ್ಚ|೫|
| लक्षणं तस्य भाविनः||४|| तोदो हृद्गुदकोष्ठेषु गात्रसादो मलग्रहः| आध्मानमविपाकश्च|५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajAnAM lakShaNam (5-7) · Śloka 7
| ತತ್ರ ವಾತೇನ ವಿಡ್ಜಲಮ್||೫|| ಅಲ್ಪಾಲ್ಪಂ ಶಬ್ದಶೂಲಾಢ್ಯಂ ವಿಬದ್ಧಮುಪವೇಶ್ಯತೇ| ರೂಕ್ಷಂ ಸಫೇನಮಚ್ಛಂ ಚ ಗ್ರಥಿತಂ ವಾ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ||೬|| ತಥಾ ದಗ್ಧಗುಡಾಭಾಸಂ ಸಪಿಚ್ಛಾಪರಿಕರ್ತಿಕಮ್| ಶುಷ್ಕಾಸ್ಯೋ ಭ್ರಷ್ಟಪಾಯುಶ್ಚ ಹೃಷ್ಟರೋಮಾ ವಿನಿಷ್ಟನನ್||೭||
| तत्र वातेन विड्जलम्||५|| अल्पाल्पं शब्दशूलाढ्यं विबद्धमुपवेश्यते| रूक्षं सफेनमच्छं च ग्रथितं वा मुहुर्मुहुः||६|| तथा दग्धगुडाभासं सपिच्छापरिकर्तिकम्| शुष्कास्यो भ्रष्टपायुश्च हृष्टरोमा विनिष्टनन्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajAnAM lakShaNam (8-9) · Śloka 9
ಪಿತ್ತೇನ ಪೀತಮಸಿತಂ ಹಾರಿದ್ರಂ ಶಾದ್ವಲಪ್ರಭಮ್| ಸರಕ್ತಮತಿದುರ್ಗನ್ಧಂ ತೃಣ್ಮೂರ್ಚ್ಛಾಸ್ವೇದದಾಹವಾನ್||೮|| ಸಶೂಲಂ ಪಾಯುಸನ್ತಾಪಪಾಕವಾನ್| |೯|
पित्तेन पीतमसितं हारिद्रं शाद्वलप्रभम्| सरक्तमतिदुर्गन्धं तृण्मूर्च्छास्वेददाहवान्||८|| सशूलं पायुसन्तापपाकवान्| |९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphajAnAM lakShaNam (9-11) · Śloka 11
ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಘನಮ್| ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ತನ್ತುಮಚ್ಛ್ವೇತಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಮಾಮಂ ಕಫಾನ್ವಿತಮ್||೯|| ಅಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ಗುರು ದುರ್ಗನ್ಧಂ ವಿಬದ್ಧಮನುಬದ್ಧರುಕ್| ನಿದ್ರಾಲುರಲಸೋಽನ್ನದ್ವಿಡಲ್ಪಾಲ್ಪಂ ಸಪ್ರವಾಹಿಕಮ್||೧೦|| ಸರೋಮಹರ್ಷಃ ಸೋತ್ಕ್ಲೇಶೋ ಗುರುಬಸ್ತಿಗುದೋದರಃ| ಕೃತೇಽಪ್ಯಕೃತಸಂಜ್ಞಶ್ಚ|೧೧|
श्लेष्मणा घनम्| पिच्छिलं तन्तुमच्छ्वेतं स्निग्धमामं कफान्वितम्||९|| अभीक्ष्णं गुरु दुर्गन्धं विबद्धमनुबद्धरुक्| निद्रालुरलसोऽन्नद्विडल्पाल्पं सप्रवाहिकम्||१०|| सरोमहर्षः सोत्क्लेशो गुरुबस्तिगुदोदरः| कृतेऽप्यकृतसंज्ञश्च|११|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tridoShasya lakShaNam (11) · Śloka 11
| ಸರ್ವಾತ್ಮಾ ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಃ||೧೧||
| सर्वात्मा सर्वलक्षणः||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhayajasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13
ಭಯೇನ ಕ್ಷೋಭಿತೇ ಚಿತ್ತೇ ಸಪಿತ್ತೋ ದ್ರಾವಯೇಚ್ಛಕೃತ್| ವಾಯುಸ್ತತೋಽತಿಸಾರ್ಯೇತ ಕ್ಷಿಪ್ರಮುಷ್ಣಂ ದ್ರವಂ ಪ್ಲವಮ್||೧೨|| ವಾತಪಿತ್ತಸಮಂ ಲಿಙ್ಗೈರಾಹುಃ| |೧೩|
भयेन क्षोभिते चित्ते सपित्तो द्रावयेच्छकृत्| वायुस्ततोऽतिसार्येत क्षिप्रमुष्णं द्रवं प्लवम्||१२|| वातपित्तसमं लिङ्गैराहुः| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shokajasya lakShaNam (13) · Śloka 13
ತದ್ವಚ್ಚ ಶೋಕತಃ| |೧೩|
तद्वच्च शोकतः| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ShaNNAmatIsArANAM pratyekaM dvaividhyadvikam (13-14) · Śloka 14
| ಅತೀಸಾರಃ ಸಮಾಸೇನ ದ್ವಿಧಾ ಸಾಮೋ ನಿರಾಮಕಃ||೧೩|| ಸಾಸೃಙ್ನಿರಸ್ರಃ| |೧೪|
| अतीसारः समासेन द्विधा सामो निरामकः||१३|| सासृङ्निरस्रः| |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAmasya lakShaNam (14) · Śloka 14
ತತ್ರಾದ್ಯೇ ಗೌರವಾದಪ್ಸು ಮಜ್ಜತಿ| ಶಕೃದ್ದುರ್ಗನ್ಧಮಾಟೋಪವಿಷ್ಟಮ್ಭಾರ್ತಿಪ್ರಸೇಕಿನಃ||೧೪||
तत्राद्ये गौरवादप्सु मज्जति| शकृद्दुर्गन्धमाटोपविष्टम्भार्तिप्रसेकिनः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nirAmasya lakShaNam (15) · Śloka 15
ವಿಪರೀತೋ ನಿರಾಮಸ್ತು ಕಫಾತ್ಪಕ್ವೋಽಪಿ ಮಜ್ಜತಿ| |೧೫|
विपरीतो निरामस्तु कफात्पक्वोऽपि मज्जति| |१५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana grahaNIrogasya nidAnam (15-16) · Śloka 16
ಅಥ ಗ್ರಹಣೀರೋಗಂ ಲಕ್ಷಯತಿ - - - - | ಅತೀಸಾರೇಷು ಯೋ ನಾತಿಯತ್ನವಾನ್ ಗ್ರಹಣೀಗದಃ||೧೫|| ತಸ್ಯ ಸ್ಯಾದಗ್ನಿವಿಧ್ವಂಸಕರೈರನ್ಯಸ್ಯ ಸೇವಿತೈಃ| |೧೬|
अथ ग्रहणीरोगं लक्षयति - - - - | अतीसारेषु यो नातियत्नवान् ग्रहणीगदः||१५|| तस्य स्यादग्निविध्वंसकरैरन्यस्य सेवितैः| |१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atIsArasya medakalakShaNam (16-17) · Śloka 17
ಅತೀಸಾರಗ್ರಹಣೀರೋಗಯೋಃ ಸಮಾನಾಭಾಸತ್ವಾತ್ ಕೋ ವಿಶೇಷಃ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - | ಸಾಮಂ ಶಕೃನ್ನಿರಾಮಂ ವಾ ಜೀರ್ಣೇ ಯೇನಾತಿಸಾರ್ಯತೇ||೧೬|| ಸೋಽತಿಸಾರೋಽತಿಸರಣಾದಾಶುಕಾರೀ ಸ್ವಭಾವತಃ| |೧೭|
अतीसारग्रहणीरोगयोः समानाभासत्वात् को विशेषः ? इत्याह - - - - | सामं शकृन्निरामं वा जीर्णे येनातिसार्यते||१६|| सोऽतिसारोऽतिसरणादाशुकारी स्वभावतः| |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana grahaNIrogasya medakalakShaNam (17-18) · Śloka 18
ಅಥ ಗ್ರಹಣೀದೋಷಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪಂ ವರ್ಣಯನ್ನತೀಸಾರಾದ್ಭೂಯೋ ಮೇದಮಾಹ - - - - | ಸಾಮಂ ಸಾನ್ನಮಜೀರ್ಣೇಽನ್ನೇ ಜೀರ್ಣೇ ಪಕ್ವಂ ತು ನೈವ ವಾ||೧೭|| ಅಕಸ್ಮಾದ್ವಾ ಮುಹುರ್ಬದ್ಧಮಕಸ್ಮಾಚ್ಛಿಥಿಲಂ ಮುಹುಃ| ಚಿರಕೃದ್ಗ್ರಹಣೀದೋಷಃ ಸಞ್ಚಯಾಚ್ಚೋಪವೇಶಯೇತ್||೧೮||
अथ ग्रहणीदोषस्य स्वरूपं वर्णयन्नतीसाराद्भूयो मेदमाह - - - - | सामं सान्नमजीर्णेऽन्ने जीर्णे पक्वं तु नैव वा||१७|| अकस्माद्वा मुहुर्बद्धमकस्माच्छिथिलं मुहुः| चिरकृद्ग्रहणीदोषः सञ्चयाच्चोपवेशयेत्||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana grahaNIrogashcaturdhA (19) · Śloka 19
ಸ ಚತುರ್ಧಾ ಪೃಥಗ್ದೋಷೈಃ ಸನ್ನಿಪಾತಾಚ್ಚ ಜಾಯತೇ| |೧೯|
स चतुर्धा पृथग्दोषैः सन्निपाताच्च जायते| |१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana grahaNIrogasya pUrvarUpam (19-20) · Śloka 20
| ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಂ ತಸ್ಯ ಸದನಂ ಚಿರಾತ್ಪಚನಮಮ್ಲಕಃ||೧೯|| ಪ್ರಸೇಕೋ ವಕ್ಕ್ರವೈರಸ್ಯಮರುಚಿಸ್ತೃಟ್ ಕ್ಲಮೋ ಭ್ರಮಃ| ಆನದ್ಧೋದರತಾ ಛರ್ದಿಃ ಕರ್ಣಕ್ಷ್ವೇಡೋಽನ್ತ್ರಕೂಜನಮ್||೨೦||
| प्राग्रूपं तस्य सदनं चिरात्पचनमम्लकः||१९|| प्रसेको वक्क्रवैरस्यमरुचिस्तृट् क्लमो भ्रमः| आनद्धोदरता छर्दिः कर्णक्ष्वेडोऽन्त्रकूजनम्||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana grahaNIrogasya sAmAnyalakShaNam (21) · Śloka 21
ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಕಾರ್ಶ್ಯಂ ಧೂಮಕಸ್ತಮಕೋ ಜ್ವರಃ| ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಶಿರೋರುಗ್ವಿಷ್ಟಮ್ಭಃ ಶ್ವಯಥುಃ ಕರಪಾದಯೋಃ||೨೧||
सामान्यं लक्षणं कार्श्यं धूमकस्तमको ज्वरः| मूर्च्छा शिरोरुग्विष्टम्भः श्वयथुः करपादयोः||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajasya lakShaNam (22-25) · Śloka 25
ತತ್ರಾನಿಲಾತ್ತಾಲುಶೋಷಸ್ತಿಮಿರಂ ಕರ್ಣಯೋಃ ಸ್ವನಃ| ಪಾರ್ಶ್ವೋರುವಙ್ಕ್ಷಣಗ್ರೀವಾರುಜಾಽಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ವಿಷೂಚಿಕಾ||೨೨|| ರಸೇಷು ಗೃದ್ಧಿಃ ಸರ್ವೇಷು ಕ್ಷುತ್ತೃಷ್ಣಾ ಪರಿಕರ್ತಿಕಾ| ಜೀರ್ಣೇ ಜೀರ್ಯತಿ ಚಾಧ್ಮಾನಂ ಭುಕ್ತೇ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ಸಮಶ್ನುತೇ||೨೩|| ವಾತಹೃದ್ರೋಗಗುಲ್ಮಾರ್ಶಃಪ್ಲೀಹಪಾಣ್ಡುತ್ವಶಙ್ಕಿತಃ| ಚಿರಾದ್ದುಃಖಂ ದ್ರವಂ ಶುಷ್ಕಂ ತನ್ವಾಮಂ ಶಬ್ದಫೇನವತ್||೨೪|| ಪುನಃಪುನಃ ಸೃಜೇದ್ವರ್ಚಃ ಪಾಯುರುಕ್ಶ್ವಾಸಕಾಸವಾನ್| |೨೫|
तत्रानिलात्तालुशोषस्तिमिरं कर्णयोः स्वनः| पार्श्वोरुवङ्क्षणग्रीवारुजाऽभीक्ष्णं विषूचिका||२२|| रसेषु गृद्धिः सर्वेषु क्षुत्तृष्णा परिकर्तिका| जीर्णे जीर्यति चाध्मानं भुक्ते स्वास्थ्यं समश्नुते||२३|| वातहृद्रोगगुल्मार्शःप्लीहपाण्डुत्वशङ्कितः| चिराद्दुःखं द्रवं शुष्कं तन्वामं शब्दफेनवत्||२४|| पुनःपुनः सृजेद्वर्चः पायुरुक्श्वासकासवान्| |२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajasya lakShaNam (25-26) · Śloka 26
| ಪಿತ್ತೇನ ನೀಲಪೀತಾಭಂ ಪೀತಾಭಃ ಸೃಜತಿ ದ್ರವಮ್||೨೫|| ಪೂತ್ಯಮ್ಲೋದ್ಗಾರಹೃತ್ಕಣ್ಠದಾಹಾರುಚಿತೃಡರ್ದಿತಃ| |೨೬|
| पित्तेन नीलपीताभं पीताभः सृजति द्रवम्||२५|| पूत्यम्लोद्गारहृत्कण्ठदाहारुचितृडर्दितः| |२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphajasya lakShaNam (26-29) · Śloka 29
| ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಪಚ್ಯತೇ ದುಃಖಮನ್ನಂ ಛರ್ದಿರರೋಚಕಃ||೨೬|| ಆಸ್ಯೋಪದೇಹೇನಿಷ್ಠೀವಕಾಸಹೃಲ್ಲಾಸಪೀನಸಾಃ| ಹೃದಯಂ ಮನ್ಯತೇ ಸ್ತ್ಯಾನಮುದರಂ ಸ್ತಿಮಿತಂ ಗುರು||೨೭|| ಉದ್ಗಾರೋ ದುಷ್ಟಮಧುರಃ ಸದನಂ ಸ್ತ್ರೀಷ್ವಹರ್ಷಣಮ್| ಭಿನ್ನಾಮಶ್ಲೇಷ್ಮಸಂಸೃಷ್ಟಗುರುವರ್ಚಃಪ್ರವರ್ತನಮ್||೨೮|| ಅಕೃಶಸ್ಯಾಪಿ ದೌರ್ಬಲ್ಯಮ್| |೨೯|
| श्लेष्मणा पच्यते दुःखमन्नं छर्दिररोचकः||२६|| आस्योपदेहेनिष्ठीवकासहृल्लासपीनसाः| हृदयं मन्यते स्त्यानमुदरं स्तिमितं गुरु||२७|| उद्गारो दुष्टमधुरः सदनं स्त्रीष्वहर्षणम्| भिन्नामश्लेष्मसंसृष्टगुरुवर्चःप्रवर्तनम्||२८|| अकृशस्यापि दौर्बल्यम्| |२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sannipAtajasya lakShaNam (29) · Śloka 29
ಸರ್ವಜೇ ಸರ್ವಸಙ್ಕರಃ| |೨೯|
सर्वजे सर्वसङ्करः| |२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viShamAdyAstrayo~agnayo~api grahaNIdoShAH (29-30) · Śloka 30
| ವಿಭಾಗೇಽಙ್ಗಸ್ಯ ಯೇ ಚೋಕ್ತಾ ವಿಷಮಾದ್ಯಾಸ್ತ್ರಯೋಽಗ್ನಯಃ||೨೯|| ತೇಽಪಿ ಸ್ಯುರ್ಗ್ರಹಣೀದೋಷಾಃ| |೩೦|
| विभागेऽङ्गस्य ये चोक्ता विषमाद्यास्त्रयोऽग्नयः||२९|| तेऽपि स्युर्ग्रहणीदोषाः| |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samo~agniH svAsthyadaH (30) · Śloka 30
ಸಮಸ್ತು ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಕಾರಣಮ್| |೩೦|
समस्तु स्वास्थ्यकारणम्| |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aShTau mahArogAH (8) · Śloka 8
ವಾತವ್ಯಾಧ್ಯಶ್ಮರೀಕುಷ್ಠಮೇಹೋದರಭಗನ್ದರಾಃ| ಅರ್ಶಾಂಸಿ ಗ್ರಹಣೀತ್ಯಷ್ಟೌ ಮಹಾರೋಗಾಃ ಸುದುಸ್ತರಾಃ||೩೦|| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ತೃತೀಯೇ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇಽತೀಸಾರಗ್ರಹಣೀದೋಷನಿದಾನಂ ನಾಮಾಷ್ಟಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೮||
वातव्याध्यश्मरीकुष्ठमेहोदरभगन्दराः| अर्शांसि ग्रहणीत्यष्टौ महारोगाः सुदुस्तराः||३०|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थानेऽतीसारग्रहणीदोषनिदानं नामाष्टमोऽध्यायः||८||
🔊 Audio coming soon