8. atīsāragrahaṇirōganidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

അര്ശോനിദാനാദനന്തരമതിസാരഗ്രഹണീരോഗനിദാനാരമ്ഭഃ| യതോ വക്ഷ്യതി (ഹൃ. ചി. അ. ൮|൧൬൪) - "അര്ശോതിസാരഗ്രഹണീവികാരാഃ പ്രായേണ ചാന്യോന്യനിദാനഭൂതാഃ|" ഇതി|

Adhikarana atIsAragrahaNIroganidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

തസ്മാദതീസാരഗ്രഹണീരോഗനിദാനം പ്രക്രമ്യത ഇത്യാഹ - - - - അഥാതോऽതീസാരഗ്രഹണീദോഷനിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ)||൨||

സ൦-പൂര്വവദ്വ്യാഖ്യാ|

Adhikarana atIsAraH ShaDvidhaH (1) · Śloka 1

ദോഷൈര്വ്യസ്തൈഃ സമസ്തൈശ്ച ഭയാച്ഛോകാച്ച ഷഡ്വിധഃ| അതീസാരഃ|൧|

സ൦-ദോഷൈര്വ്യസ്തൈഃ-പൃഥഗ്വാതപിത്തകഫൈഃ, സമസ്തൈഃ-സന്നിപാതേന, തഥാ ഭയാത് ശോകാച്ചേതി ഷഡ്വിധോऽതീസാരഃ|

Adhikarana atIsArasya nidAnam (1-4) · Śloka 4

| സ സുതരാം ജായതേऽത്യമ്ബുപാനതഃ||൧|| കൃശശുഷ്കാമിഷാസാത്മ്യതിലപിഷ്ടവിരൂഢകൈഃ| മദ്യരൂക്ഷാതിമാത്രാന്നൈരര്ശോഭിഃ സ്നേഹവിഭ്രമാത്||൨|| കൃമിഭ്യോ വേഗരോധാച്ച തദ്വിധൈഃ കുപിതോऽനിലഃ| വിസ്രംസയത്യധോऽബ്ധാതും ഹത്വാ തേനൈവ ചാനലമ്||൩|| വ്യാപദ്യാനുശകൃത്കോഷ്ഠം പുരീഷം ദ്രവതാം നയന്| പ്രകല്പതേऽതിസാരായ|൪|

സ൦-സ ച സുതരാമത്യമ്ബുപാനാത് ജായതേ| കൃശശുഷ്കാമിഷാദിഭിസ്തഥാ തദ്വിധൈഃ-വാതപ്രകോപഹേതുഭിരിഹാനുക്തൈരപി, അനിലഃ കുപിതോऽബ്ധാതും ശരീരഗതമധോ വിസ്രംസയതി-അധസ്താന്നയതി| സ്നേഹവിഭ്രമഃ-സ്നേഹവ്യാപത്തിഃ| തേനൈവ-അബ്ധാതുനാ, അനലം-ജഠരാഗ്നിം, ഹത്വാ-മന്ദത്വം നീത്വാ, തഥാ കോഷ്ഠം വ്യാപദ്യ-ശൂന്യതാം കോഷ്ഠസ്യ കാരയിത്വാ, അനുശകൃത്-ശകൃതഃ സമീപേ, ന തു സര്വം കോഷ്ഠമ്| പുരീഷം ച തേനൈവ ധാതുനാ ദ്രവതാം നയന്-പ്രാപയന്| അതീസാരായ കല്പതേ-സമ്പദ്യതേ| അനില ഇതി യോജ്യമ്|

Adhikarana atIsArasya pUrvarUpam (4-5) · Śloka 5

| ലക്ഷണം തസ്യ ഭാവിനഃ||൪|| തോദോ ഹൃദ്ഗുദകോഷ്ഠേഷു ഗാത്രസാദോ മലഗ്രഹഃ| ആധ്മാനമവിപാകശ്ച|൫|

സ൦-തസ്യ-അതീസാരസ്യ, ഭാവിനോ-ഭവിഷ്യതോ ലക്ഷണം, തോദോ ഹൃദാദിഷു ഗാത്രസാദാദി ച|

Adhikarana vAtajAnAM lakShaNam (5-7) · Śloka 7

| തത്ര വാതേന വിഡ്ജലമ്||൫|| അല്പാല്പം ശബ്ദശൂലാഢ്യം വിബദ്ധമുപവേശ്യതേ| രൂക്ഷം സഫേനമച്ഛം ച ഗ്രഥിതം വാ മുഹുര്മുഹുഃ||൬|| തഥാ ദഗ്ധഗുഡാഭാസം സപിച്ഛാപരികര്തികമ്| ശുഷ്കാസ്യോ ഭ്രഷ്ടപായുശ്ച ഹൃഷ്ടരോമാ വിനിഷ്ടനന്||൭||

സ൦-[തത്ര-] തേഷു ഷഡതീസാരേഷു, വാതേനാതീസാരേ വിഡ്ജലാദികം ശുഷ്കമുഖാദികോ നര ഉപവേശ്യതേ| കിം കുര്വന് ? വിനിഷ്ടനന്| കോऽര്ഥഃ ? നിഃകുഥന്|

Adhikarana pittajAnAM lakShaNam (8-9) · Śloka 9

പിത്തേന പീതമസിതം ഹാരിദ്രം ശാദ്വലപ്രഭമ്| സരക്തമതിദുര്ഗന്ധം തൃണ്മൂര്ച്ഛാസ്വേദദാഹവാന്||൮|| സശൂലം പായുസന്താപപാകവാന്| |൯|

സ൦-പിത്തേന തൃഡാദിമാന്നരഃ പീതാദികമുപവേശ്യതേ|

Adhikarana kaphajAnAM lakShaNam (9-11) · Śloka 11

ശ്ലേഷ്മണാ ഘനമ്| പിച്ഛിലം തന്തുമച്ഛ്വേതം സ്നിഗ്ധമാമം കഫാന്വിതമ്||൯|| അഭീക്ഷ്ണം ഗുരു ദുര്ഗന്ധം വിബദ്ധമനുബദ്ധരുക്| നിദ്രാലുരലസോऽന്നദ്വിഡല്പാല്പം സപ്രവാഹികമ്||൧൦|| സരോമഹര്ഷഃ സോത്ക്ലേശോ ഗുരുബസ്തിഗുദോദരഃ| കൃതേऽപ്യകൃതസംജ്ഞശ്ച|൧൧|

സ൦-ശ്ലേഷ്മണാ ഘനാദിഗുണം നര ഉപവേശ്യതേ| നിദ്രാലുസ്തഥാऽലസോऽന്നദ്വേഷീ ച സ്തോകം സ്തോകം സഹ പ്രവാഹികയാ വര്തതേ സപ്രവാഹികം ചോപവേശ്യതേ| തഥാ, സരോമഹര്ഷാദികഃ സ്യാത്| കൃതേऽപ്യകൃതസംജ്ഞശ്ച-തഥാ കൃതേऽപ്യകൃതസംജ്ഞശ്ച പുരീഷോത്സര്ഗേऽകൃതസംജ്ഞഃ കൃതപുരീഷോത്സര്ഗ ഇതി സംവേദനാ ന ഭവതി|

Adhikarana tridoShasya lakShaNam (11) · Śloka 11

| സര്വാത്മാ സര്വലക്ഷണഃ||൧൧||

സ൦-സര്വാത്മാ-സന്നിപാതേന, സര്വദോഷലിങ്ഗഃ|

Adhikarana bhayajasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13

ഭയേന ക്ഷോഭിതേ ചിത്തേ സപിത്തോ ദ്രാവയേച്ഛകൃത്| വായുസ്തതോऽതിസാര്യേത ക്ഷിപ്രമുഷ്ണം ദ്രവം പ്ലവമ്||൧൨|| വാതപിത്തസമം ലിങ്ഗൈരാഹുഃ| |൧൩|

സ൦-ഭയേന ചിത്തേ ക്ഷോഭിതേ സതി പിത്തസഹിതോ വായുഃ ശകൃദ്ദ്രാവയേത്| തതോऽനന്തരമതിസാര്യേത, ക്ഷിപ്രാദിഗുണയുക്തം ലിങ്ഗൈര്വാതപിത്തതുല്യമ്|

Adhikarana shokajasya lakShaNam (13) · Śloka 13

തദ്വച്ച ശോകതഃ| |൧൩|

സ൦-തദ്വച്ച-ഭയേന തുല്യലിങ്ഗം, ശോകാദതിസാര്യതേ|

Adhikarana ShaNNAmatIsArANAM pratyekaM dvaividhyadvikam (13-14) · Śloka 14

| അതീസാരഃ സമാസേന ദ്വിധാ സാമോ നിരാമകഃ||൧൩|| സാസൃങ്നിരസ്രഃ| |൧൪|

സ൦-അതീസാരഃ ഷോഢാ ഭവന് ദ്വിപ്രകാരഃ സങ്ക്ഷേപേണ| ഏകഃ സാമോ ദ്വിതീയോ നിരാമകഃ| തഥാ, ഏകഃ സരക്തോ ദ്വിതീയോ നിരസ്രഃ|

Adhikarana sAmasya lakShaNam (14) · Śloka 14

തത്രാദ്യേ ഗൌരവാദപ്സു മജ്ജതി| ശകൃദ്ദുര്ഗന്ധമാടോപവിഷ്ടമ്ഭാര്തിപ്രസേകിനഃ||൧൪||

സ൦-തത്ര-തസ്മിന്, ആദ്യേ-സാമേऽതീസാരേ, ഗൌരവാദപ്സു പതിതം പുരീഷം മജ്ജതി-ബ്രുഡതി, ദുര്ഗന്ധം ച സ്യാത്| ആടോപാദിയുതസ്യ പുംസഃ|

Adhikarana nirAmasya lakShaNam (15) · Śloka 15

വിപരീതോ നിരാമസ്തു കഫാത്പക്വോऽപി മജ്ജതി| |൧൫|

സ൦-നിരാമസ്ത്വതീസാരോऽതോ വിപരീതഃ-അപ്സു പ്ലവതി, ആടോപാദിരഹിതസ്യ പുംസഃ| സ൦-കഫാത്പുനഃ സ്വഭാവഗുരുത്വാത് പക്വോऽപി മജ്ജതി|

Adhikarana grahaNIrogasya nidAnam (15-16) · Śloka 16

അഥ ഗ്രഹണീരോഗം ലക്ഷയതി - - - - | അതീസാരേഷു യോ നാതിയത്നവാന് ഗ്രഹണീഗദഃ||൧൫|| തസ്യ സ്യാദഗ്നിവിധ്വംസകരൈരന്യസ്യ സേവിതൈഃ| |൧൬|

സ൦-അതീസാരേഷു യോऽതിയത്നവാന്ന ഭവതി തസ്യ ഗ്രഹണീഗദോ ഭവേദിതി ഗ്രഹണ്യാ നിദാനമ്| അന്യസ്യ-അനതിസാരിണഃ, അഗ്നിവിധ്വംസകരൈഃ-വഹ്നിമാന്ദ്യഹേതുഭിരന്നപാനൈഃ, ശീലിതൈര്ഗ്രഹണീരോഗഃ സ്യാത്|

Adhikarana atIsArasya medakalakShaNam (16-17) · Śloka 17

അതീസാരഗ്രഹണീരോഗയോഃ സമാനാഭാസത്വാത് കോ വിശേഷഃ ? ഇത്യാഹ - - - - | സാമം ശകൃന്നിരാമം വാ ജീര്ണേ യേനാതിസാര്യതേ||൧൬|| സോऽതിസാരോऽതിസരണാദാശുകാരീ സ്വഭാവതഃ| |൧൭|

സ൦-സാമം പുരീഷമഥവാ നിരാമം ജീര്ണ ആഹാരേ സതി യേന-വ്യാധിനാ, അതിസാര്യതേ-അത്യര്ഥം ബഹിര്നിഃസാര്യതേ, സ വ്യാധിരതീസാരഃ| അതിസരണാദ്ധേതോഃ| അതിസരണശബ്ദനിര്ദേശേന ചാസ്യാന്വര്ഥത്വം ദ്യോതിതമ്| തദേവമതിസരണാദതീസാര ഇത്യുച്യതേ| നനു, ഏവം സതി യദാ ഗ്രഹണീദോഷേऽപ്യതിസരണം കഥഞ്ചിത്സ്യാത്തദാ തസ്യാപ്യതീസാരത്വം സ്യാദിത്യാശങ്ക്യാഹ-ആശുകാരീത്യാദി| പ്രഭാവപ്രധാനോऽയം നിര്ദേശഃ| ഹേതൌ പ്രഥമാ| സ്വഭാവേനാശുകാരിത്വാദതീസാരോ ഗ്രഹണീദോഷാദന്യ ഇത്യര്ഥഃ| ഗ്രഹണീദോഷോ ഹി നാശുകാരീ, കിന്തര്ഹി ? ചിരകൃത്| തഥാ ചാഹ (ശ്ലോ. ൧൮)- "ചിരകൃദ്ഗ്രഹണീദോഷഃ" ഇതി|

Adhikarana grahaNIrogasya medakalakShaNam (17-18) · Śloka 18

അഥ ഗ്രഹണീദോഷസ്യ സ്വരൂപം വര്ണയന്നതീസാരാദ്ഭൂയോ മേദമാഹ - - - - | സാമം സാന്നമജീര്ണേऽന്നേ ജീര്ണേ പക്വം തു നൈവ വാ||൧൭|| അകസ്മാദ്വാ മുഹുര്ബദ്ധമകസ്മാച്ഛിഥിലം മുഹുഃ| ചിരകൃദ്ഗ്രഹണീദോഷഃ സഞ്ചയാച്ചോപവേശയേത്||൧൮||

സ൦-ഗ്രഹണീദോഷോऽജീര്ണേऽന്നേ സാമം കദാചിത്സാന്നം, കദാചിജ്ജീര്ണേऽന്നേ പക്വം തഥാ നൈവ വാ| അകസ്മാത്-കദാചിന്നിമിത്തമന്തരേണാപി, മുഹുര്മുഹുഃ-പുനഃപുനര്ബദ്ധം, കദാചിന്നിമിത്തം വിനാ മുഹുഃ ശിഥിലം, സഞ്ചയാദുപവേശയേദിതി യോജ്യമ്| അയം തു ഗ്രഹണീദോഷശ്ചിരകൃത്|

Adhikarana grahaNIrogashcaturdhA (19) · Śloka 19

സ ചതുര്ധാ പൃഥഗ്ദോഷൈഃ സന്നിപാതാച്ച ജായതേ| |൧൯|

സ൦-സഃ-ഗ്രഹണീദോഷഃ, പൃഥഗ്ദോഷൈഃ-വാതപിത്തകഫൈഃ, സന്നിപാതേന ചേതി ചതുഷ്പ്രകാരോ ജായതേ|

Adhikarana grahaNIrogasya pUrvarUpam (19-20) · Śloka 20

| പ്രാഗ്രൂപം തസ്യ സദനം ചിരാത്പചനമമ്ലകഃ||൧൯|| പ്രസേകോ വക്ക്രവൈരസ്യമരുചിസ്തൃട് ക്ലമോ ഭ്രമഃ| ആനദ്ധോദരതാ ഛര്ദിഃ കര്ണക്ഷ്വേഡോऽന്ത്രകൂജനമ്||൨൦||

സ൦-തസ്യ-ഗ്രഹണീദോഷസ്യ, പ്രാഗ്രൂപം സദനം ചിരാത്പചനാദി ച|

Adhikarana grahaNIrogasya sAmAnyalakShaNam (21) · Śloka 21

സാമാന്യം ലക്ഷണം കാര്ശ്യം ധൂമകസ്തമകോ ജ്വരഃ| മൂര്ച്ഛാ ശിരോരുഗ്വിഷ്ടമ്ഭഃ ശ്വയഥുഃ കരപാദയോഃ||൨൧||

സ൦-ചതുര്വിധസ്യാസ്യ ഗ്രഹണീഗദസ്യ സാമാന്യം ലക്ഷണം കാര്ശ്യാദികമ്|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (22-25) · Śloka 25

തത്രാനിലാത്താലുശോഷസ്തിമിരം കര്ണയോഃ സ്വനഃ| പാര്ശ്വോരുവങ്ക്ഷണഗ്രീവാരുജാऽഭീക്ഷ്ണം വിഷൂചികാ||൨൨|| രസേഷു ഗൃദ്ധിഃ സര്വേഷു ക്ഷുത്തൃഷ്ണാ പരികര്തികാ| ജീര്ണേ ജീര്യതി ചാധ്മാനം ഭുക്തേ സ്വാസ്ഥ്യം സമശ്നുതേ||൨൩|| വാതഹൃദ്രോഗഗുല്മാര്ശഃപ്ലീഹപാണ്ഡുത്വശങ്കിതഃ| ചിരാദ്ദുഃഖം ദ്രവം ശുഷ്കം തന്വാമം ശബ്ദഫേനവത്||൨൪|| പുനഃപുനഃ സൃജേദ്വര്ചഃ പായുരുക്ശ്വാസകാസവാന്| |൨൫|

സ൦-തത്ര-തേഷു ചതുര്ഷു ഗദേഷു മധ്യേ, വാതാത്താലുശോഷാദി സ്യാത്|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (25-26) · Śloka 26

| പിത്തേന നീലപീതാഭം പീതാഭഃ സൃജതി ദ്രവമ്||൨൫|| പൂത്യമ്ലോദ്ഗാരഹൃത്കണ്ഠദാഹാരുചിതൃഡര്ദിതഃ| |൨൬|

സ൦-പിത്തേന പീതാഭഃ സന് തഥാ പൂത്യമ്ലോദ്ഗാരാദ്യര്ദിതോ നീലവര്ണാദികം വര്ചഃ സൃജതി|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (26-29) · Śloka 29

| ശ്ലേഷ്മണാ പച്യതേ ദുഃഖമന്നം ഛര്ദിരരോചകഃ||൨൬|| ആസ്യോപദേഹേനിഷ്ഠീവകാസഹൃല്ലാസപീനസാഃ| ഹൃദയം മന്യതേ സ്ത്യാനമുദരം സ്തിമിതം ഗുരു||൨൭|| ഉദ്ഗാരോ ദുഷ്ടമധുരഃ സദനം സ്ത്രീഷ്വഹര്ഷണമ്| ഭിന്നാമശ്ലേഷ്മസംസൃഷ്ടഗുരുവര്ചഃപ്രവര്തനമ്||൨൮|| അകൃശസ്യാപി ദൌര്ബല്യമ്| |൨൯|

സ൦-ശ്ലേഷ്മണാ ദുഃഖം-കൃച്ഛ്രേണ, അന്നം പച്യതേ| ഛര്ദ്യാദി ച സ്യാത്| തഥാ, ഹൃദയം സ്ത്യാനം-പിണ്ഡിതമിവ, മന്യതേ| ജഠരം നിശ്ചലം ഗുരു ച| ഉദ്ഗാരശ്ച ദുഷ്ടമധുരഃ സ്യാത്| സദനം ശരീരസ്യ| സ്ത്രീഷ്വഹര്ഷണാദി ച സ്യാത്|

Adhikarana sannipAtajasya lakShaNam (29) · Śloka 29

സര്വജേ സര്വസങ്കരഃ| |൨൯|

സ൦-സര്വജേ-സന്നിപാതജേ, സര്വേഷാം ലക്ഷണാനാം സങ്കരോ-മിശ്രത്വം, ഭവതി|

Adhikarana viShamAdyAstrayo~agnayo~api grahaNIdoShAH (29-30) · Śloka 30

| വിഭാഗേऽങ്ഗസ്യ യേ ചോക്താ വിഷമാദ്യാസ്ത്രയോऽഗ്നയഃ||൨൯|| തേऽപി സ്യുര്ഗ്രഹണീദോഷാഃ| |൩൦|

സ൦-അങ്ഗസ്യ വിഭാഗേ ച യേ വിഷമാദ്യാഃ-വിഷമതീക്ഷ്ണമന്ദാഃ, ത്രയോऽഗ്നയ ഉക്താസ്തേऽപി ഗ്രഹണീദോഷാഃ സ്യുഃ| നനു, ഏവം സതി സപ്ത ഗ്രഹണീദോഷാ ഇതി പ്രാപ്നോതി| മൈവമ്| മുഖ്യാഃ സപ്രാപ്തിപൂര്വരൂപരൂപനിര്ദേശാദിയുക്താശ്ചത്വാര ഏവ ഗ്രഹണീഗദാഃ| യേ തു വിഷമാദ്യാസ്ത്രയസ്തേ ഗ്രഹണീരോഗാഭാസാ ഇതി ബോധ്യമ്|

Adhikarana samo~agniH svAsthyadaH (30) · Śloka 30

സമസ്തു സ്വാസ്ഥ്യകാരണമ്| |൩൦|

സ൦-സമഃ പുനരഗ്നിഃ സ്വാസ്ഥ്യസ്യ-ആരോഗ്യസ്യ, കാരണമ്|

Adhikarana aShTau mahArogAH (8) · Śloka 8

വാതവ്യാധ്യശ്മരീകുഷ്ഠമേഹോദരഭഗന്ദരാഃ| അര്ശാംസി ഗ്രഹണീത്യഷ്ടൌ മഹാരോഗാഃ സുദുസ്തരാഃ||൩൦|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം തൃതീയേ നിദാനസ്ഥാനേऽതീസാരഗ്രഹണീദോഷനിദാനം നാമാഷ്ടമോऽധ്യായഃ||൮||

സ൦-വാതവ്യാധ്യാദയോऽഷ്ടൌ മഹാരോഗാഃ സുദുസ്തരാഃ-വിഷമാഃ| തസ്മാത്തേഷു യത്നഃ കാര്യ ഇതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം തൃതീയേ നിദാനസ്ഥാനേऽതിസാരഗ്രഹണീദോഷനിദാനം നാമാഷ്ടമോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൮||