2. jvaranidanādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

સ૦-સર્વરોગનિદાનાદનન્તરં જ્વરનિદાનારમ્ભેઽયં સમ્બન્ધઃ| ઉક્તં સર્વરોગનિદાનમ્| અતોઽનન્તરમવશ્યં કસ્યચિદ્વિશિષ્ટસ્ય રોગસ્ય નિદાનં વક્તુમુચિતમ્| રોગેષુ ચ જ્વરઃ પ્રધાનઃ| તથા ચ મુનિઃ (ચ. સૂ. અ.૨૫|૪૦) - "જ્વરો રોગાણામ્|" ઇતિ| સ્વયમેવ ચાસ્ય પ્રાધાન્યં તન્ત્રકૃત્ પ્રતિપાદયિષ્યતીતિ જ્વરનિદાનમેવારબ્ધું યુક્તમ્|

Adhikarana jvaranidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતો જ્વરનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| ગદ્યસૂત્રે|૨|

સ૦-અથાદિશબ્દાનાં પૂર્વવદ્વ્યાખ્યા|

Adhikarana jvaraparyAyAH, jvaraprabhAvaH (1-2) · Śloka 2

જ્વરો રોગપતિઃ પાપ્મા મૃત્યુરોજોશનોઽન્તકઃ| ક્રોધો દક્ષાધ્વરધ્વંસી રુદ્રોર્ધ્વનયનોદ્ભવઃ||૧|| જન્માન્તયોર્મોહમયઃ સન્તાપાત્માઽપચારજઃ| વિવિધૈર્નામભિઃ ક્રૂરો નાનાયોનિષુ વર્તતે||૨||

સ૦-રોગાણાં પતી રોગપતિઃ-સર્વરોગપ્રધાનઃ| પાપ્મા-પાપસ્વભાવઃ| તથા, મૃત્યુઃ-સર્વપ્રાણિનાં હિ મરણેનાસાવેવ યોજયતિ યથા, ન તથાઽન્યે રોગાઃ| સર્વધાત્વાપ્યાયકં યદોજસ્તદશનં ભોજનં યસ્યેત્યોજોશનઃ| અન્તકોમારણહેતુસામાન્યાત્| ક્રોધો-ભગવતો મહેશ્વરસ્ય દક્ષાપમાનિતસ્ય લોકાન્નિદિધક્ષોર્લલાટાન્નિર્ગતઃ| અત એવાહ-દક્ષાધ્વરધ્વંસી રુદ્રોર્ધ્વનયનોદ્ભવ ઇતિ| જન્માન્તયોર્મોહમય ઇતિ જ્વરસ્ય સન્તાપાત્મકત્વં લિઙ્ગમ્, જન્માન્તયોશ્ચ ક્વચિત્સન્તાપાનુપલબ્ધેર્મોહમય ઇત્યુક્તમ્, મોહસ્વભાવાદેવાન્યજન્મજં કર્મ પ્રાણી ન સ્મરતિ| યશ્ચાપચારજઃ-તથાવિધાદાહારવિહારાદુદ્ભૂતઃ, સ સન્તાપસ્વભાવઃ, સ ચ ક્રૂરો-દુશ્ચિકિત્સ્યઃ| નાનાયોનિષુ-હસ્ત્યશ્વગોપક્ષ્યાદિષુ ચ, વિવિધૈર્નામભિર્વર્તતે| [યથા-"-પાકલસ્તદ્યથેભાનામભિતાપો હયેષુ ચ| ગવાં ગોકર્ણકશ્ચૈવ પક્ષિણાં મકરસ્તથા|| વાન્તાદાનામલર્કઃ સ્યાદબ્જેષ્વિન્દ્રમદઃ સ્મૃતઃ| ઓષધીષુ તથા જ્યોતિશ્ચૂર્ણકો ધાન્યજાતિષુ|| જલેષુ નીલિકા ભૂમા વૂષો નૄણાં જ્વરો મતઃ| 'ૠતે દેવમનુષ્યેભ્યો નાન્યો વિષહતે તુ તમ્|| શેષાઃ સર્વે વિપદ્યન્તે તિર્યગ્યોન્યો જ્વરાર્દિતાઃ| કર્મણા લભતે જન્તુર્દેવત્વં માનુષાદપિ|| પુનશ્ચૈવ ચ્યુતઃ સ્વર્ગાન્માનુષ્યમભિપદ્યતે| તસ્માત્સ દેવભાવાચ્ચ સહતે માનવો જ્વરમ્' (સુ. ઉ. અ. ૩૯|૧૧)||" ઇતિ| ] યથા-દન્તિશરીરે પાકલો નામ જ્વરઃ, અશ્વશરીરેઽભિતાપકઃ, ગોશરીરે ગોકર્ણકઃ, પક્ષિશરીરે મકરઃ, શ્વશરીરેઽલર્કઃ, [ મત્સ્યેષ્વિન્દ્રમદઃ, ઓષધીષુ જ્યોતિઃ, ધાન્યેષુ ચૂર્ણકઃ, ] અપ્સુ નીલિકા, [ ભૂમાવૂષઃ, ] માનુષેષુ જ્વરઃ, ઇતિ| નનુ, યદિ રોદ્રોર્ધ્વનયનોદ્ભવઃ, તર્હ્યપચારજ ઇતિ કથમુક્તમ્ ? બ્રૂમઃ| પૂર્વં કૃતયુગે લલાટજલોચનાદુત્પન્નો જ્વરઃ| ત્રેતાયુગે તુ સમ્પ્રાપ્તે પરિગ્રહદોષાદ્ધર્મસ્ય પાદોઽન્તર્હિત ઇત્યપચારેણાસૌ પ્રથમં પ્રાણિષૂદ્ભૂતોઽપચારજ ઇત્યુચ્યતે| કલિયુગેઽપ્યન્નપાનૌષધાદ્યપચારેણ જાત ઇત્યપચારજ ઉચ્યતે, ઇતિ ન કિઞ્ચિદત્રાયુક્તમ્|

Adhikarana jvaraBedAH (3) · Śloka 3

સ ચાપચારજો જ્વરઃ કિમેકો વાઽનેકવિધઃ ? ઇત્યાહ સ જાયતેઽષ્ટધા દોષૈઃ પૃથઙ્મિશ્રૈઃ સમાગતૈઃ| આગન્તુશ્ચ|૩|

સ૦-સઃ-સન્તાપલક્ષણો જ્વરઃ, અષ્ટધા-અષ્ટપ્રકારઃ, સમ્પદ્યતે| કથમ્ ? પૃથગ્દોષૈઃ-વાતપિત્તકફૈઃ, તથા મિશ્રૈઃ-દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યામ્, તથા સમાગતૈઃ-સન્નિપતિતૈસ્ત્રિભિઃ, તથાઽઽગન્તુકારણજનિતો જ્વરઃ, એવં પૃથગ્દોષૈસ્ત્રયો મિશ્રૈસ્ત્રયઃ સન્નિપતિતૈરેક આગન્તુશ્ચૈક ઇત્યષ્ટૌ|

Adhikarana jvarasaMprAptiH (3-6) · Śloka 6

સમ્પ્રાપ્તિમસ્યાધુના વક્તિ | મલાસ્તત્ર સ્વૈઃ સ્વૈર્દુષ્ટાઃ પ્રદૂષણૈઃ||૩|| આમાશયં પ્રવિશ્યામમનુગમ્ય પિધાય ચ| સ્રોતાંસિ પક્તિસ્થાનાચ્ચ નિરસ્ય જ્વલનં બહિઃ||૪|| સહ તેનાભિસર્પન્તસ્તપન્તઃ સકલં વપુઃ| કુર્વન્તો ગાત્રમત્યુષ્ણં જ્વરં નિર્વર્તયન્તિ તે||૫|| સ્રોતોવિબન્ધાત્પ્રાયેણ તતઃ સ્વેદો ન જાયતે| |૬|

સ૦-તત્રેતિ નિર્ધારણે, તેષ્વષ્ટસુ જ્વરેષુ મધ્યે નિજાનાં જ્વરાણામુત્પત્તિર્નિર્ધાર્યતે| મલાઃ-વાતાદયઃ, સ્વૈઃ સ્વૈઃ પ્રદૂષણૈઃ-કોપનૈઃ, દુષ્ટાઃ-કુપિતાઃ, જ્વરં નિર્વર્તયન્તિ-ઉત્પાદયન્તિ| તત્ર યથા-વાતસ્તિક્તાદિભિઃ, પિત્તં કટુકાદિભિઃ, કફઃ સ્વાદ્વાદિભિઃ, એવં સંસર્ગે સન્નિપાતે ચ ચિન્ત્યમ્| આગન્તુના ચ કેનચિત્ પ્રકુપિતા દોષા જ્વરં નિર્વર્તયન્તિ| યદ્યપિ ચાગન્તુજ્વરસ્તદ્ધેતુકઃ, તથાઽપિ તત્રાપિ વાતાદય એવ હેતવઃ| ન હિ વાતાદીન્ વિમુચ્ય વ્યાધેઃ સમુદ્ભવઃ કથમપિ સમ્ભાવ્યતે| એતાવાંસ્તુ વિશેષઃ,-દોષજે વ્યાધૌ પૂર્વં વાતાદયઃ કુપ્યન્તિ પશ્ચાત્કાયસ્ય પીડા ભવતિ| આગન્તુકે તુ વ્યાધૌ પૂર્વં શરીરસ્ય વ્યથા ભવતિ પશ્ચાદ્વાતાદિકોપ ઇતિ| કયાઽઽનુપૂર્વ્યા જ્વરં નિર્વર્તયન્તિ ? ઇત્યાહ-આમાશયમિત્યાદિ| આમાશયં પ્રવિશ્ય-નાભિસ્તનાન્તરે સ્થિત્વા, તથાઽઽમં-પૂર્વોક્તલક્ષણલક્ષિતં, અનુગમ્ય તેન ચામેનાનુગતાઃ સ્રોતાંસિ-રસાદિવાહીનિ, પિધાયછાદયિત્વા, તથા જ્વલનં પક્તિસ્થાનાદ્બહિર્નિરસ્ય-નિષ્કાસ્ય| પક્તિગ્રહણમત્ર જાઠરાગ્નેર્નિઃસન્દેહેન ગ્રહણાર્થમ્, અન્યથા ત્રયોદશાનામગ્નીનાં મધ્યાત્ કતમં જ્વલનં સ્થાનાદ્બહિર્નિરસ્યેતિ સન્દિહ્યેત| તેન ચ-નિરસ્તવહ્નિના, સહ-એકલોલીભૂતાઃ, સકલં વપુરભિસર્પન્તસ્તપન્તો ગાત્રમત્યુષ્ણં કુર્વન્તો જ્વરં નિર્વર્તયન્તિ| અત્યુષ્ણગ્રહણેનૈવં પ્રતિપાદયતિ,-અત્યુષ્ણગાત્રત્વેનૈવ જ્વરસમ્ભવઃ, નોષ્ણગાત્રમાત્રેણ| તથા ચ નિરામયસ્યાપિ હિ પ્રાણિનો જીવતો ગાત્રમુષ્ણં ભવત્યેવ| નનુ, વાયુકૃતે જ્વરે વાયોર્યોગવાહિત્વાત્ પિત્તકૃતેઽપિ જ્વરે પિત્તસ્ય વહ્નિના સમાનગુણત્વાત્ સન્તાપોપલબ્ધિર્યુક્તા| શ્લેષ્મજ્વરે તુ શ્લેષ્મણો વહ્નિપ્રતિપક્ષત્વાત્ કથમિવ સન્તાપકત્વં યુક્તમ્ ? ઇતિ કેચિત્| અત્રોચ્યતે| સ્વભાવાદુપપન્નમેતત્| જ્વરસ્ય હ્યયમચિન્ત્યઃ સ્વભાવઃ, યેનાવશ્યં સન્તાપમુત્પાદયતિ| એવં વાતસ્યામૂર્તિત્ત્વેઽપિ ગુલ્માદિષુ શ્યાવારુણત્વોપલબ્ધિઃ| તસ્માદ્વ્યાધીનામેવં સ્વભાવવિશેષાન્ન્યાય્યમેવેદમ્| સ૦-યત એવ સ્રોતઃપિધાનં તત એવ હેતોઃ સ્વેદો ન જાયતે| પ્રાયોગ્રહણાત્ ક્વચિત્પિત્તજ્વરાદૌ સ્વેદો જાયત એવેત્યર્થઃ| તથા ચાનન્તરમેવ તન્ત્રકૃદધીતે (શ્લો. ૨૦)- "સ્વેદો નિઃશ્વાસવૈગન્ધ્યં" ઇત્યાદિ|

Adhikarana jvarapUrvarUpam (6-10) · Śloka 10

પૂર્વરૂપં લક્ષયિતુમાહ | તસ્ય પ્રાગ્રૂપમાલસ્યમરતિર્ગાત્રગૌરવમ્||૬|| આસ્યવૈરસ્યમરુચિજૃમ્ભા સાસ્રાકુલાક્ષિતા| અઙ્ગમર્દોઽવિપાકોઽલ્પપ્રાણતા બહુનિદ્રતા||૭|| રોમહર્ષો વિનમનં પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટનં ક્લમઃ| હિતોપદેશેષ્વક્ષાન્તિઃ પ્રીતિરમ્લપટૂષણે||૮|| દ્વેષઃ સ્વાદુષુ ભક્ષ્યેષુ તથા બાલેષુ તૃડ્ ભૃશમ્| શબ્દાગ્નિશીતવાતામ્બુચ્છાયોષ્ણેષ્વનિમિત્તતઃ||૯|| ઇચ્છા દ્વેષશ્ચ| |૧૦|

સ૦-તસ્ય-જ્વરસ્ય, પ્રાગ્રૂપમ્| આલસ્યં-વાઙ્મનઃકાયકર્મસ્વનુદ્યમઃ| સુશ્રુતે ચોક્તમ્| યથા (શા. અ. ૪|૫૨)- "સુખસ્પર્શપ્રસઙ્ગિત્વં દુઃખદ્વેષણલોલતા| શક્તસ્ય ચાપ્યનુત્સાહઃ કર્મણ્યાલસ્યમુચ્યતે||" ઇતિ| અરતિઃ-એકત્રાનવસ્થિતિશ્ચેતસઃ| તથા, અઙ્ગગુરુત્વમ્| આસ્યવૈરસ્યં-વક્ત્રવિરસતા| અરુચિઃ-અન્નાભિલાષાભાવઃ| જૃમ્ભા-જૃમ્ભણમ્| સહાસ્રેણ વર્તેત ઇતિ સાસ્રે, આકુલે અક્ષિણી યસ્ય સ એવમ્, તસ્ય ભાવઃ સાસ્રકુલાક્ષિતા| અઙ્ગમર્દઃ-અઙ્ગભઙ્ગઃ| અવિપાકઃ-અન્નસ્યાવિપક્તિઃ| અલ્પપ્રાણતા-સ્તોકબલત્વમ્| તથા, બહુનિદ્રતા| "ત્વતલોર્ગુણવચનસ્ય પુંવદ્ભાવો વક્તવ્યઃ" ઇત્યત્ર પુંવદ્ભાવઃ| રોમહર્ષો-રોમાઞ્ચઃ| વિનમનં-અઙ્ગાનાં વિનામઃ| પિણ્ડિકયોરુદ્વેષ્ટનં-ઉદ્વેષ્ટઃ| ક્લમો-ગ્લાનિઃ| હિતસ્ય-ગુરુપિત્રાદેઃ, ઉપદેશાસ્તેષુ, અક્ષાન્તિઃ-અસહનત્વમ્, તદુપદિષ્ટં ન ક્ષમતે| પ્રીતિરિત્યાદિ| અમ્લાદિષુ દ્રવ્યેષુ પ્રીતિઃ-ભક્તિઃ| સ્વાદુષુ ભક્ષ્યેષુ-મધુરેષુ દ્રવ્યેષુ, દ્વેષો ભવતિ| તથા, બાલેષુ-શિશુષુ સકલલોકવલ્લભેષ્વપિ, જ્વરસ્વભાવાદ્દ્વેષો ભવતિ| તથા, તૃડ્ ભ્રુશં-તૃષ્ણાઽત્યર્થમ્| શબ્દાદિષ્વનિમિત્તતઃ-કારણં વિના, સજ્વરસ્ય પ્રીત્યપ્રીતી જાયેતે| કદાચિદપ્રિયમપિ શબ્દં ન દ્વેષ્ટિ, કદાચિત્ પ્રિયમપિ વેણુવીણાદિજનિતં દ્વેષ્ટિ| એવં શીતાર્તોઽપિ કદાચિદગ્નિં દ્વેષ્ટિ, કદાચિદશીતાર્તોઽપ્યગ્નિમભિલષતિ| એવં શીતાદિષ્વપિ યોજ્યમ્| એવં પ્રાગ્રૂપં-અવ્યક્તલિઙ્ગમ્|

Adhikarana tadanurUpotpattiH (10) · Śloka 10

તદનુ જ્વરસ્ય વ્યક્તતા ભવેત્| |૧૦|

સ૦-એતસ્ય ચાનુ (તદનુ)- પ્રાગ્રૂપાણાં પશ્ચાત્ જ્વરસ્ય વ્યક્તતા-સ્ફુટતા ભવેત્, સ્પષ્ટલિઙ્ગોત્પત્તિઃ| વાતજ્વરોઽયં પિત્તજ્વરોઽયં શ્લેષ્મજ્વરોઽયં સંસર્ગજોઽયં સન્નિપાતજોઽયમિતિ વ્યક્તીભવતિ|

Adhikarana vAtajvaralakShaNam, pittajvaralakShaNam (10-20) · Śloka 20

| આગમાપગમક્ષોભમૃદુતાવેદનોષ્મણામ્||૧૦|| વૈષમ્યં તત્રતત્રાઙ્ગે તાસ્તાઃ સ્યુર્વેદનાશ્ચલાઃ| પાદયોઃ સુપ્તતા સ્તમ્ભઃ પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટનં શ્રમઃ||૧૧|| વિશ્લેષ ઇવ સન્ધીનાં સાદ ઊર્વોઃ કટીગ્રહઃ| પૃષ્ઠં ક્ષોદમિવાપ્નોતિ નિષ્પીડ્યત ઇવોદરમ્||૧૨|| છિદ્યન્ત ઇવ ચાસ્થીનિ પાર્શ્વગાનિ વિશેષતઃ| હૃદયસ્ય ગ્રહસ્તોદઃ પ્રાજનેનેવ વક્ષસઃ||૧૩|| સ્કન્ધયોર્મથનં બાહ્વોર્ભેદઃ પીડનમંસયોઃ| અશક્તિર્ભક્ષણે હન્વોર્જૃમ્ભણં કર્ણયોઃ સ્વનઃ||૧૪|| નિસ્તોદઃ શઙ્ખયોર્મૂર્ધ્નિ વેદના વિરસાસ્યતા| કષાયાસ્યત્વમથવા મલાનામપ્રવર્તનમ્||૧૫|| રૂક્ષારુણત્વગાસ્યાક્ષિનખમૂત્રપુરીષતા| પ્રસેકરોચકાશ્રદ્ધાવિપાકાસ્વેદજાગરાઃ||૧૬|| કણ્ઠૌષ્ઠશોષસ્તૃટ્ શુષ્કૌ છર્દિકાસૌ વિષાદિતા| હર્ષો રોમાઙ્ગદન્તેષુ વેપથુઃ ક્ષવથોર્ગ્રહઃ||૧૭|| ભ્રમઃ પ્રલાપો ઘર્મેચ્છા વિનામશ્ચાનિલજ્વરે| ||૧૮|| અથ પિત્તજ્વરલક્ષણાર્થમાહ યુગપદ્વ્યાપ્તિરઙ્ગાનાં પ્રલાપઃ કટુવક્ત્રતા||૧૮|| નાસાસ્યપાકઃ શીતેચ્છા ભ્રમો મૂર્ચ્છા મદોઽરતિઃ| વિટ્સ્રંસઃ પિત્તવમનં રક્તષ્ઠીવનમમ્લકઃ||૧૯|| રક્તકોઠોદ્ગમઃ પીતહરિતત્વં ત્વગાદિષુ| સ્વેદો નિઃશ્વાસવૈગન્ધ્યમતિતૃષ્ણા ચ પિત્તજે||૨૦||

સ૦-આગમાદીનાં વૈષમ્યમનિલજ્વરે લિઙ્ગમિતિ યોજ્યમ્| જ્વરસ્યાગમઃ-સન્તાપારમ્ભઃ-તસ્ય વૈષમ્યં શિરઃપ્રભૃતીનામઙ્ગાનાં ન યુગપત્સન્તાપઃ, અપિ તુ કદાચિદસ્ય શિરસિ પૂર્વમાગચ્છતિ કદાચિદંસયોઃ પાદયોર્વેતિ| અપગમો-જ્વરસ્ય મોક્ષઃ, તસ્ય વૈષમ્યં-કદાચિદસ્ય પૂર્વં પાદયોઃ સન્તાપમોક્ષઃ કદાચિત્ત્રિકે કદાચિચ્છિરસિ સન્તાપસ્ય મુક્તિરિતિ| તથા, ક્ષોભમૃદુતયોર્વૈષમ્યં-કદાચિત્તીવ્રઃ સન્તાપઃ કદાચિન્મૃદુરિતિ| વેદના જ્વરસ્ય તાસ્તાઃ, તાસાં વૈષમ્યં-ન યુગપત્સર્વાઙ્ગીણો વેદનોપલમ્ભઃ, અપિ તુ ક્વચિત્ કદાચિત્ કસ્મિંશ્ચિદઙ્ગ ઇતિ| તથા, જ્વરસ્ય ય ઊષ્મા-સન્તાપઃ, તસ્યાપિ વૈષમ્યાત્ કદાચિચ્છિરસ્યસ્ય સન્તાપ ઉપલભ્યતે કદાચિત્ પાદાદ્યન્યતમેઽઙ્ગે| તત્રતત્રાઙ્ગે-બાહુશિરઃપ્રભૃતૌ, તાસ્તા વેદનાઃ-પાદયોઃ સુપ્તતાદ્યા વક્ષ્યમાણાઃ, ચલાઃ-અનવસ્થિતાઃ સ્યુઃ, વાયોશ્ચલરૂપત્વાત્| તા એવાહ-પાદયોરિત્યાદિ| પાદયોઃ સુપ્તિઃ-નિશ્ચેતનત્વમ્, નખક્ષતાદિકમપિ ન ચેતયેતાં તાવિત્યર્થઃ| સ્તમ્ભઃ-સ્તબ્ધતા, તયોરેવ| પિણ્ડિકયોરુદ્વેષ્ટનં-ઉદ્વેષ્ટઃ| શ્રમઃ-ખેદઃ| સન્ધીનાં વિચ્છેદનમિવ| ઊર્વોઃ સાદઃ-સ્વક્રિયાયામસમર્થત્વમ્| કટ્યા ગ્રહઃ-સ્તમ્ભ ઇવ| પૃષ્ઠં ક્ષોદમિવ-સંક્ષુણ્ણતામિવ, આપ્નોતિ, સંક્ષુણ્ણસસ્યાદિવત્| નિષ્પીડ્યત ઇવોદરં-પિણ્યાકાદિવત્| છિદ્યન્ત ઇવાસ્થીનિ-કરપત્રાદિના કાષ્ઠાદિવત્| અતિશયેન પાર્શ્વગાન્યસ્થીનિ છિદ્યન્ત ઇવ| તથા, હૃદયસ્ય ગ્રહણમ્| વક્ષસઃ-ઉરસઃ, પ્રાજનેનેવ-પ્રતોદેનેવ, તોદો-વ્યથનમ્| સ્કન્ધયોર્મન્થનં-અરણેરિવ| બાહ્વોર્ભેદો-વિદારણમિવ| અંસયોઃ પીડનં-તૈલાદિપીડનકાષ્ઠૈરિવ| હન્વોર્ભક્ષણેઽસામર્થ્યમ્| તથા, જૃમ્ભણાદીનિ સ્યુઃ| વિરસાસ્યતા-અવ્યક્તરસત્વં, મુખસ્ય ભવતિ, યેન મધુરાદ્યન્યતમં રસં ન નિશ્ચિનોતિ| અથવા કષાયરસત્વં વક્ત્રસ્ય| મલાનાં-મૂત્રપુરીષાદીનાં, અપ્રવર્તનં-અવિસર્ગઃ| રૂક્ષત્વમરુણત્વં ચ ત્વગાદીનાં ભવતિ, રોગસ્વભાવાત્| તથા, પ્રસેકાદયઃ સ્યુઃ| અથ, અરોચકાશ્રદ્ધયોઃ કો વિશેષઃ| બ્રૂમઃ| અરોચકેન વક્ત્રસ્થમપિ ન ભુઙ્ક્તે| અશ્રદ્ધયા તુ કેવલં નાભિલષતિ મુખસ્થં તુ ભક્ષયત્યેવેતિ વિશેષઃ| વિષાદિતા-વિષણ્ણત્વં દુઃખિતત્વમ્| રોમાદીનાં હર્ષો, વેપથ્વાદયશ્ચ વાતજ્વરે સ્યુઃ| સ૦-પિત્તજ્વરે યુગપત્-તુલ્યકાલં, અઙ્ગાનાં વ્યાપ્તિઃ-શિરઃ-પ્રભૃતીન્યઙ્ગાનિ સન્તાપેનૈકકાલં વ્યાપ્યન્તે| ન તુ વાતજ્વર ઇવાગમાદીનાં વૈષમ્યમિતિ વ્યાપ્તિગ્રહણેન દ્યોતયતિ| પ્રલાપઃ-અસમ્બદ્ધવચનસ્યોક્તિઃ| કટુવક્ત્રતા-કટુકરસત્વમાસ્યે| તથા, નાસાયામાસ્યે ચ પાકઃ| તથા, શીતેચ્છાદયોઽત્ર ભવન્તિ| મણ્ડલાકારા નિર્મુખાઃ પિટિકાઃ કોઠા ઇત્યુચ્યન્તે| નનુ, દોષાસ્ત્રયોઽપિ જ્વરં નિવર્તયન્તીત્યુક્તમ્| પિત્તજ્વરે ચ પિત્તેન યુક્તસ્ય કાયાગ્નેર્ભૂયો વૃદ્ધ્યા ભાવ્યમ્, નાગ્નિમાન્દ્યેન, "વૃદ્ધિઃ સમાનૈઃ સર્વેષાં" (હૃ. સૂ. અ. ૧|૧૪) ઇતિ વચનાત્| એવં ચાગ્નિમાન્દ્યાભાવાત્ જ્વરસ્ય સમ્ભવેઽપ્યુપપત્તિરયુક્તા| નૈવમ્| સ્વસ્થાનાચ્ચાલનેનાગ્નેર્માન્દ્યાપત્તેઃ| સ્થાનવશાદ્વાઽન્યથાત્વસ્યાપિ ક્રિયાસામર્થ્યં દૃષ્ટમ્| તથા ચાષ્ટાઙ્ગસઙ્ગ્રહે (?) (ચરકે) શોષનિદાને વક્ષ્યતિ (ચ. નિ. અ. ૬|૫)- "યોંઽશઃ [ તસ્ય ] શરીરસન્ધીનાવિશતિ તેન [ અસ્ય ] જૃમ્ભા જ્વરશ્ચોપજાયતે|" ઇત્યાદિ| તસ્માત્સ એવાગ્નિઃ ક્વચિદેવ દેશે પુક્તં શક્તો ભવતિ, ન સર્વત્ર| ઉષ્ણગુણેન તુ પિત્તેન યુક્તઃ પક્તા ભવત્યેવોષ્ણતરઃ| અત એવ સન્તાપાદીનધિકતરાન્ કરોતીતિ ન કિઞ્ચિદત્રાનુપપન્નમ્|

Adhikarana kaPajvaralakShaNam (21-22) · Śloka 22

કફજ્વરલક્ષણમાહ વિશેષાદરુચિર્જાડ્યં સ્રોતોરોધોઽલ્પવેગતા| પ્રસેકો મુખમાધુર્યં હૃલ્લેપશ્વાસપીનસાઃ||૨૧|| હૃલ્લાસશ્છર્દનં કાસઃ સ્તમ્ભઃ શ્વૈત્યં ત્વગાદિષુ| અઙ્ગેષુ શીતપિટિકાસ્તન્દ્રોદર્દઃ કફોદ્ભવે||૨૨||

સ૦-સર્વજ્વરેઽરુચિર્ભવત્યેવ, અતિશયેન તુ કફજે| તથા, જાડ્યાદયઃ સ્યુઃ| ત્વગાદિષ્વિત્યાદિશબ્દ આસ્યાક્ષિનખાદીનાં ગ્રહણાય| [ ત્વગાદિષુ શ્વૈત્યં-શ્વેતતા| અઙ્ગેષુ-શિરઃપાણ્યાદિષુ, શીતપિટિકાઃ-શ્લેષ્મપિટિકાઃ| નિદ્રાર્તસ્યેવ વિષયાગ્રહણં-તન્દ્રા| ] ઉદર્દસ્ય લક્ષણં તન્ત્રાન્તરં ઉક્તમ્-"શીતપાનીયસંસ્પર્શાચ્છીતકાલે વિશેષતઃ| શ્વયથુઃ શિશિરાર્તાનામુદર્દઃ કફસમ્ભવઃ||" ઇતિ|

Adhikarana jvarANAM kAlasaMprAptiH (23) · Śloka 23

એવં ત્રયાણાં દોષાણાં પૃથક્ લિઙ્ગાન્યભિધાય સામાન્યલિઙ્ગાન્યધુના કથયતિ કાલે યથાસ્વં સર્વેષાં પ્રવૃત્તિર્વૃદ્ધિરેવ વા| |૨૩|

સ૦-કાલઃ-પૂર્વાહ્ણાદિકો વર્ષાદિકો વા યો વાતાદેઃ, તસ્મિન્ કાલે, યથાસ્વં-યથાયથં વાતાદિજ્વરાણામપ્રવૃત્તાનાં, પ્રવૃત્તિઃ-ઉત્પત્તિઃ, ઉત્પન્નાનામાધિક્યં વા સ્યાત્, તદા વાતાદિજ્વરોઽયમિત્યવબુધ્યેત|

Adhikarana jvarANAM upaSayAnupaSayau (23) · Śloka 23

ઇદાનીં સામાન્યેનાન્યદપિ લિઙ્ગદ્વયમાહ | નિદાનોક્તાનુપશયો વિપરીતોપશાયિતા|૨૩|

સ૦-નિદાનાનિ ચ તાન્યુક્તાનિ ચ,- તિક્તોષણાદીનિ વાતાદિજ્વરકારણાનિ, તૈરનુપશયો યસ્મિન્ જ્વરે સ એવમ્| રોગવૃદ્ધ્યા હિ રોગિણો દુઃખાવહત્વમ્| નનુ, નિદાનાનુપશય ઇત્યેતાવદસ્તુ| કિમુક્તગ્રહણેન ? ઉચ્યતે| ઉક્તગ્રહણં સ્વનિદાનગ્રહણાર્થમ્| ઉક્તગ્રહણમન્તરેણ યાનિકાનિચિન્નિદાનાનિ રક્તપિત્તશ્વાસાદીનાં, તેષામનુપશય ઇત્યેવં પ્રાપ્નુયાત્| ઉક્તશબ્દોચ્ચારણસામર્થ્યાત્તુ યાન્યેવ વાતજ્વર ઉક્તાનિ તાન્યેવ તત્ર જ્વરે ગૃહ્યન્તે, નેતરાણિ| એવં પિત્તકફાદિજ્વરાદિષુ| તસ્માદુક્તગ્રહણં કર્તવ્યમ્| વિપરીતોપશાયિતેતિ| ઉપશેતેઽવશ્યમિત્યુપશાયિ, વિપરીતૈરુપશાયિ-વિપરીતોપશાયિ, તસ્ય ભાવો વિપરીતોપશાયિતા,-સુખાનુબન્ધિ આરોગ્યલક્ષણા| કસ્માદ્વિપરીતૈઃ ? પ્રકૃતત્વાન્નિદાનસ્યૈવ| એવં જ્વરનિદાનપ્રતિપક્ષભૂતૈઃ સર્વેષાં જ્વરાણામુપશયઃ સુખાનુબન્ધો વિપરીતોપશાયિતેતિ બોધ્યમ્| નનુ, "નિદાનોક્તાનુપશયઃ" ઇતીદમેવાસ્તુ, કિં "વિપરીતોપશાયિતા" ઇત્યનેન ? યસ્ય હિ નિદાનોક્તાનુપશયઃ, તસ્યાવશ્યં વિપરીતોપશાયિતયા ભાવ્યમ્| નૈવમ્| અનૈકાન્તિકત્વાત્| તથા હિ,- અતીસારાદિષુ નિદાનોક્તાનુપશય ઉપલભ્યતે| ન ચ સામાવસ્થાયાં વિપરીતં સઙ્ગ્રાહ્યુપશેતે| અપિ ચ મદ્યોત્થાનાં વિકારાણાં મદ્યમેવ પ્રસાધકમિત્યુક્તમ્| ન ચૈવં "વિપરીતોપશાયિતા" ઇતિ ઘટતે| તસ્માન્ન્યાય્યમુભયોરુપાદાનમ્| એવં હિ લક્ષણં સમ્યગુક્તં ભવતિ|

Adhikarana saMsargajvaralakShaNam (23) · Śloka 23

| યથાસ્વં લિઙ્ગસંસર્ગે જ્વરઃ સંસર્ગજઃ|૨૩|

સ૦-યદ્યત્સ્વં યથાસ્વં, યાનિ યસ્ય જ્વરસ્ય સ્વાનિ લિઙ્ગાનિ વાતજ્વરસ્ય પિત્તજ્વરસ્ય શ્લેષ્મજ્વરસ્ય વા, તેષાં સંસર્ગો લિઙ્ગસંસર્ગઃ,-સંસૃષ્ટલિઙ્ગત્વં, તસ્મિન્સતિ સંસર્ગજો જ્વરો વેદ્યઃ| અત્રાપિ "કાલે યથાસ્વં" ઇત્યાદિ સર્વં લક્ષણં બોધ્યમ્|

Adhikarana vAtapittajvaralakShaNam (23-24) · Śloka 24

ન ચૈતાવદેવ સંસર્ગલક્ષણમિત્યાહ | અપિ ચ||૨૩|| શિરોર્તિમૂર્ચ્છાવમિદાહમોહકણ્ઠાસ્યશોષારતિપર્વભેદાઃ| ઉન્નિદ્રતાતૃડ્ભ્રમરોમહર્ષા જૃમ્ભાતિવાક્ત્વં ચ ચલાત્સપિત્તાત્||૨૪||

સ૦-ચલાત્સપિત્તાત્-વાતપિત્તસંસર્ગજે, શિરોર્ત્યાદયઃ સ્યુઃ| કણ્ઠાસ્યયોઃ શોષેણ સમ્બન્ધઃ| વાતજ્વરે શિરોર્ત્યાદીનિ પ્રાયો દૃષ્ટાનિ, કાનિચિત્તુ પિત્તજ્વરે દૃષ્ટાનિ, તાનિ ચ વાતપિત્તજ્વરે દૃશ્યન્તે| તથા, અન્યાન્યપ્યધિકાન્યત્ર વાતપિત્તજ્વરે દૃશ્યન્તે, યાનિ ન કેવલે વાતજ્વરે નાપિ પિત્તજ્વરે દૃષ્ટાનિ| એવમન્યયોઃ સંસર્ગજ્વરયોર્યોજ્યમ્| ઉપજાતિવૃત્તમ્|

Adhikarana vAtaSleShmajvaralakShaNam (25) · Śloka 25

ઇદાનીં કફાનિલસંસર્ગલક્ષણમાહ તાપહાન્યરુચિપર્વશિરોરુક્ પીનસશ્વસનકાસવિબન્ધાઃ| શીતજાડ્યતિમિરભ્રમતન્દ્રાઃ શ્લેષ્મવાતજનિતજ્વરલિઙ્ગમ્||૨૫||

સ૦-તાપહાન્યાદિ શ્લેષ્મવાતકૃતસ્ય જ્વરસ્ય લિઙ્ગમ્| તાપહાનિઃ-તાપભાવઃ| વિબન્ધો-મૂત્રપુરીષાદીનામપ્રવૃત્તિઃ| સ્વાગતાવૃત્તમ્|

Adhikarana pittaSleShmajvaralakShaNam (26) · Śloka 26

અધુના કફપિત્તસંસર્ગજ્વરં લક્ષયતિ શીતસ્તમ્ભસ્વેદદાહાવ્યવસ્થા તૃષ્ણાકાસશ્લેષ્મપિત્તપ્રવૃત્તિઃ| મોહસ્તન્દ્રાલિપ્તતિક્તાસ્યતા ચ જ્ઞેયં રૂપં શ્લેષ્મપિત્તજ્વરસ્ય||૨૬||

સ૦-શીતાદીનામવ્યવસ્થા-અનિયમઃ| તથા, તૃષ્ણાપ્રવૃત્ત્યાદિકં ચ શ્લેષ્મપિત્તજ્વરસ્ય રૂપં જ્ઞેયં-વેદ્યમ્| શાલિનીવૃત્તમ્| અથ, દ્વિદોષજાનાં જ્વરાણાં કિમાગમાપગમવૈષમ્યાદીનાં ક્રમેણોત્પત્તિઃ ? યુગપત્સર્વશરીરપ્રાપ્ત્યા વા ? ઇત્યત્ર સંશયઃ| તત્ર સંસર્ગજત્વાદેકકાલં દ્વયોરપિ પક્ષયોઃ સમ્ભવો યુક્તઃ| કિન્ત્વેતયોઃ પક્ષયોર્વિરોધાદ્યુગપદસમ્ભવ ઇતિ| અત્રોચ્યતે| યદિ સંસર્ગજે જ્વરે બલવાન્ વાયુઃ સ્યાત્ તદા આગમાપગમવૈષમ્યાદિના ક્રમેણ, અથ પિત્તસ્ય બલીયસ્ત્વં તદા યુગપત્સર્વશરીરવ્યાપ્તિક્રમેણ જ્વરો ભવતિ| સમૌ યદા દ્વાવપિ ભવતઃ, તદાઽપિ યસ્ય દેશકાલાદિના બલલાભસ્તદા તસ્યૈવોત્પત્તિક્રમેણ જ્વરો ભવતિ| સન્નિપાતે તુ યુગપદેવ શરીરવ્યાપ્તિક્ ૨ઃ|

Adhikarana sannipAtajvaralakShaNam (27-33) · Śloka 33

અથ સન્નિપાતજ્વરસ્ય લક્ષણમાહ સર્વજો લક્ષણૈઃ સર્વૈર્દાહોઽત્ર ચ મુહુર્મુહુઃ| તદ્વચ્છીતં મહાનિદ્રા દિવા જાગરણં નિશિ||૨૭|| સદા વા નૈવ વા નિદ્રા મહાસ્વેદોઽતિ નૈવ વા| ગીતનર્તનહાસ્યાદિવિકૃતેહાપ્રવર્તનમ્||૨૮|| સાશ્રુણી કલુષે રક્તે ભુગ્ને લુલિતપક્ષ્મણી| અક્ષિણી પિણ્ડિકાપાર્શ્વમૂર્દ્ધપર્વાસ્થિરુગ્ભ્રમઃ||૨૯|| સસ્વનૌ સરુજૌ કર્ણૌ કણ્ઠઃ શૂકૈરિવાચિતઃ| પરિદગ્ધા ખરા જિહ્વા ગુરુઃ સ્રસ્તાઙ્ગસન્ધિતા||૩૦|| રક્તપિત્તકફષ્ઠીવો લોલનં શિરસોઽતિરુક્| કોઠાનાં શ્યાવરક્તાનાં મણ્ડલાનાં ચ દર્શનમ્||૩૧|| હૃદ્વ્યથા મલસંસઙ્ગઃ પ્રવૃત્તિર્વાઽલ્પશોઽતિ વા| સ્નિગ્ધાસ્યતા બલભ્રંશઃ સ્વરસાદઃ પ્રલાપિતા||૩૨|| દોષપાકશ્ચિરાત્તન્દ્રા પ્રતતં કણ્ઠકૂજનમ્| |૩૩|

સ૦-સર્વેભ્યો જાતો વાતપિત્તકફસમુત્થઃ-સર્વજઃ, સર્વૈર્લક્ષણૈર્યુતો ભવતિ| યથા,-અત્ર ચ-સન્નિપાતજ્વરે, દાહો મુહુર્મુહુઃ, તદ્વત્-દાહવત્ પુનઃ પુનઃ, શીતં ભવતિ| અહનિ મહતી નિદ્રા| રાત્રૌ તુ જાગરણમ્| સદા વા-દિવસે નિશિ ચ, નૈવ વેતિ દ્વયોરપિ નક્તંદિવસયોર્નિદ્રા ન ભવતિ| તથા, બહુસ્વેદોઽતિશયેન નૈવ વા સ્વેદઃ| તથા,ગીતાદિકાયા વિકૃતાયા ઈહાયાઃ- ચેષ્ટાયાઃ, પ્રવર્તનમ્| તથા, નયને સાસ્રે ભવતઃ| તથા, કલુષે રક્તે તથા કુટિલે| તથા, લુલિતે પક્ષ્મણી યયોસ્ત એવમ્| તથા, પિણ્ડિકાદિરુક્| ભ્રમો-મોહઃ| કર્ણૌ સશબ્દૌ સરુજૌ-સપીડૌ, ચ| કણ્ઠઃ શૂકૈઃ-કિંશારુભિરિવ, વ્યાપ્તઃ| જિહ્વા પરિદગ્ધા, તથા ખરા-અમૃદુઃ, તથા ગુરુઃ| તથા, સ્રસ્તાઙ્ગસન્ધિત્વમ્| રક્તાદિષ્ઠીવનમ્| મૂર્ધ્નો લોલનં-ચલનમ્| તથા, અતિરુક્| કોઠાનાં શ્યાવરક્તાનાં મણ્ડલાનાં ચ દર્શનમ્| નૈવ વેત્યત્રાપિ યોજ્યમ્| તથા, હૃદિ પીડા| મલાનાં-મૂત્રપુરીષાદીનાં, [ સંસઙ્ગઃ- ] અપ્રવૃત્તિઃ| અલ્પશો વા પ્રવૃત્તિરતિશયેનાથવા| તથા, સ્નિગ્ધાસ્યતાદિ ભવતિ|

Adhikarana sannipAtajvarasya nAmAni (33) · Śloka 33

અથાસ્ય સન્નિપાતસ્ય નામદ્વયમાહ | સન્નિપાતમભિન્યાસં તં બ્રૂયાચ્ચ હૃતૌજસમ્||૩૩||

સ૦-તં સન્નિપાતમભિન્યાસં હૃતૌજસં ચ બ્રૂયાત્| તત્ર "ઓજસ્તુ તેજો ધાતૂનાં" (હૃ. સૂ. અ. ૧૧|૩૭) ઇત્યાદ્યોજોલક્ષણમ્| હૃતમોજો યેન સ હૃતૌજાઃ, તં હૃતૌજસમ્|

Adhikarana asAdhyasannipAtajvaralakShaNam (34) · Śloka 34

દોષે વિબદ્ધે નષ્ટેઽગ્નૌ સર્વસમ્પૂર્ણલક્ષણઃ| અસાધ્યઃ|૩૪|

સ૦- [ નનુ, ] દોષે વિબદ્ધ ઇત્યેકવચનમયુક્તમ્| દોષાણાં હ્યત્ર ચ બહુત્વાદ્બહુવચનં ન્યાય્યં સ્યાત્| અત્રોચ્યતે| જાત્યભિપ્રાયાદદોષઃ| જાત્યાખ્યાયામેકસ્ય બહુત્વસિદ્ધેર્દોષ ઇત્યુક્તે બહુત્વં ગમ્યતે| યથા-નિષ્પન્નો યવ ઇતિ| તસ્માદ્દોષે વિબદ્ધ ઇતિ યુક્તમ્| નષ્ટેઽગ્નાવિત્યસત્| સર્વજ્વરેષ્વેવ હ્યગ્નિનાશસ્ય પ્રાગભિધાનાત્| તસ્માદયુક્તમેતદુચ્યતે| ન| વિશેષાભિપ્રાયાત્| કામં સર્વજ્વરેષ્વગ્નિનાશ ઉક્તઃ| અસ્મિંસ્તુ સાન્નિપાતિકે વિશેષેણાગ્નિનાશ ઇત્યભિપ્રાયઃ| દોષે-વાતપિત્તકફમૂત્રપુરીષાદિકે, વિબદ્ધે-અપ્રવૃત્તિશીલે, અગ્નૌ નષ્ટે સતિ, સર્વસમ્પૂર્ણલક્ષણઃ સન્નિપાતોઽસાધ્યઃ-સાધયિતુમશક્યઃ|

Adhikarana kRucCrasAdhyasannipAtajvaralakShaNam (34) · Śloka 34

| સોઽન્યથા કૃચ્છ્રો ભવેદ્વૈકલ્યદોઽપિ વા||૩૪||

સ૦-અન્યથા-અસમ્પૂર્ણલક્ષણત્વેન, સઃ-જ્વરઃ, કૃચ્છ્રો ભવેત્ વૈકલ્યદો વા ભવેત્|

Adhikarana amiSrIBUtadoShajasannipAtajvaraH (35-36) · Śloka 36

કિમેષ એવ સન્નિપાતજ્વરપ્રકારઃ સમ્ભવતિ ? ઉતાન્યોઽપિ સમ્ભવતિ ? ઇત્યાહ અન્યચ્ચ સન્નિપાતોત્થો યત્ર પિત્તં પૃથક્ સ્થિતમ્| ત્વચિ કોષ્ઠેઽથવા દાહં વિદધાતિ પુરોઽનુ વા||૩૫|| તદ્વદ્વાતકફૌ શીતં, દાહાદિર્દુસ્તરસ્તયોઃ| |૩૬|

સ૦-અન્યશબ્દાર્થોઽન્યદિત્યયં નિપાતઃ| અપરોઽયં સન્નિપાતોત્થો જ્વરઃ| યત્ર સન્નિપાતે પિત્તં વાતકફાભ્યાં પૃથક્-ભિન્નં, સ્થિતં સત્ ત્વચ્યથવા કદાચિત્ કોષ્ઠે દાહં કરોતિ| કથમ્ ? પુરોઽનુ વા,-પૂર્વં પશ્ચાદ્વા| અથવેતિ સ્થાનવિશેષાભિધાયિપદસમીપે શ્રૂયમાણં સ્થાનવિશેષે વિકલ્પં કરોતિ| પુરોઽનુવેત્યત્ર કાલવિશેષાભિધાયિપદસમીપે શ્રૂયમાણં કાલં વિકલ્પયતિ| તત્ર ચાયં વિશેષઃ-ત્વચિ સ્થિતં બહિરધિકં દાહં કરોતિ, અન્તરલ્પમ્| કોષ્ઠે તુ સ્થિતમન્તરધિકમ્, બહિઃ સ્વલ્પમિતિ| તદિત્યનેન પિત્તં પરામૃશ્યતે| [તદ્વત્- ] પિત્તેન તુલ્યમ્| યથા,-પિત્તં પૃથક્ સ્થિતં ત્વચિ કોષ્ઠેઽથવા દાહં કરોતિ પુરોઽનુ વા, તથૈવ વાતકફૌ ત્વચિ કોષ્ઠેઽથવા પુરોઽનુ વા શીતં વિદધતઃ, ઇતિ દ્વિવિધોઽયં સન્નિપાતઃ| તયોઃ-શીતાદિદાહાદ્યોઃ સન્નિપાતયોર્મધ્યે, યો દાહાદિઃ સન્નિપાતઃ સ દુસ્તરઃ-કૃચ્છ્રસાધ્ય ઇત્યર્થઃ| કેચિત્તુ શીતાદિઃ શીતાર્તો દાહાદિર્દાહાર્ત ઇતિ દ્વિધા (ચતુર્ધા) સન્નિપાતં સમગિરન્|

Adhikarana SItAdisannipAtajvaralakShaNam (36-37) · Śloka 37

નનુ, અસ્મિન્ શીતાદૌ દાહાદૌ ચ જ્વરે કો વિશેષઃ ? ઇત્યાહ | શીતાદૌ તત્ર પિત્તેન કફે સ્યન્દિતશોષિતે||૩૬|| શીતે શાન્તેઽમ્લકો મૂર્ચ્છા મદસ્તૃષ્ણા ચ જાયતે| |૩૭|

સ૦-શીતાદૌ તત્ર-તસ્મિન્ સન્નિપાતે, પિત્તેન કર્ત્રા કફે સ્યન્દિતે-સ્રાવિતે, શોષિતે ચ ગ્રીષ્મ ઇવ ખરદિનકરકરતાપેન હિમ ઇવ, તથા શીતે શાન્તે ચાર્થાદ્દાહ ઉપજાયતે| અમ્લકાદયશ્ચ ચત્વારઃ સ્યુઃ| પિત્તેનેતિ કર્તરિ તૃતીયા| અત એવ ચ બલવત્ત્વેન પ્રાધાન્યાત્ કફં સ્રાવયતિ શોષયતિ ચેતિ| અમ્લોદ્ગિરણં-અમ્લકઃ|

Adhikarana dAhAdisannipAtajvaralakShaNam (37) · Śloka 37

| દાહાદૌ પુનરન્તે સ્યુસ્તન્દ્રાષ્ઠીવવમિક્લમાઃ||૩૭||

સ૦-દાહ આદિર્યસ્મિન્ સ દાહાદિઃ| શીતાવસાન ઇત્યર્થાદ્ગમ્યતે| દાહાદૌ ચ સન્નિપાતેઽસ્ય દાહસ્યાન્તે-અવસાને, તન્દ્રાદયો ભવન્તિ| દાહકારિપિત્તસ્યન્દિતેનૈવ કફેન શમિતે પિત્તે કફોદ્રેકાદેવ કફજાસ્તન્દ્રાદયો ભવન્તિ|

Adhikarana AgantujvaraBedAH (38) · Śloka 38

આગન્તુરભિઘાતાભિષઙ્ગશાપાભિચારતઃ| ચતુર્ધા|૩૮|

સ૦-આગન્તુજ્વરશ્ચતુર્ધા ભવતિ, અભિઘાતજોઽભિષઙ્ગજોઽભિશાપજોઽભિચારજશ્ચ|

Adhikarana abhighAtajAgantujvarabhedau (38-39) · Śloka 39

| અત્ર ક્ષતચ્છેદદાહાદ્યૈરભિઘાતજઃ||૩૮|| શ્રમાચ્ચ| |૩૯|

સ૦-અત્ર-અસ્મિન્નાગન્તૌ જ્વરે, અભિઘાતજો યો જ્વરઃ સ ક્ષતચ્છેદાદ્યૈઃ-શસ્ત્રપ્રહારાદ્યૈઃ, જાયતે| તથા, શ્રમાચ્ચ-અધ્વાદિકૃતાદાયાસાચ્ચ|

Adhikarana tasya dvividhasya lakShaNam (39) · Śloka 39

તસ્મિન્પવનઃ પ્રાયો રક્તં પ્રદૂષયન્| સવ્યથાશોફવૈવર્ણ્યં, સરુજં કુરુતે જ્વરમ્||૩૯||

સ૦-તસ્મિન્-અભિઘાતજે જ્વરે, પ્રાયો-બાહુલ્યેન, પવનો-વાયુઃ, જ્વરં કુરુતે| કિં કુર્વન્ ? રક્તં પ્રદૂષયન્| કીદૃશં જ્વરમ્ ? સવ્યથેત્યાદિ| વ્યથાદિયુક્તં તથા સરુજમ્| પ્રાયોગ્રહણં ક્વચિદભિઘાતજેઽન્યોઽપિ દોષઃ કુપ્યતિ, બાહુલ્યેન તુ વાયુરિતિ દ્યોતયતિ|

Adhikarana abhiSha~ggajAgantujvarabhedAH (40) · Śloka 40

ગ્રહાવેશૌષધિવિષક્રોધાભિશોકકામજઃ| અભિષઙ્ગાત્|૪૦|

સ૦-ગ્રહાદિજો જ્વરોઽભિષઙ્ગાદ્ભવતિ|

Adhikarana grahAveSajalakShaNam (40) · Śloka 40

ઇદાનીં ગ્રહોત્પન્નસ્ય લિઙ્ગમાહ | ગ્રહેણાસ્મિન્નકસ્માદ્ધાસરોદને||૪૦||

સ૦-ગ્રહેણ-દેવદાનવાદિનાઽષ્ટાદશભેદભિન્નેન, યો જ્વરો ભવતિ, અસ્મિન્-જ્વરે, અકસ્માત્-નિર્નિમિત્તમેવ, હાસરોદને ભવતઃ|

Adhikarana oShadhijalakShaNam (41) · Śloka 41

ઓષધીગન્ધજે મૂર્ચ્છા શિરોરુગ્વમથુઃ ક્ષવઃ| |૪૧|

સ૦-વિષૌષધીપુષ્પગન્ધેન વાયુનોપનીતેન યો જ્વરસ્તસ્મિન્ મૂર્ચ્છાદયો જાયન્તે|

Adhikarana viShajalakShaNam (41) · Śloka 41

| વિષાન્મૂર્ચ્છાતિસારાસ્યશ્યાવતાદાહહૃદ્ગદાઃ||૪૧||

સ૦-વિષાજ્જાતે તસ્મિન્ જ્વરે મૂર્ચ્છાદયો જાયન્તે| આસ્યશ્યાવતા-કૃષ્ણમુખત્વમ્| હૃદ્ગદો-હૃદયે પીડા|

Adhikarana krodhajalakShaNam (42) · Śloka 42

ક્રોધાત્કમ્પઃ શિરોરુક્ ચ| |૪૨|

સ૦-ક્રોધાત્-કોપાત્, સઞ્જાતે જ્વરે કમ્પો-વેપથુર્જાયતે| તથા, શિરોરુક્-શિરોર્તિશ્ચ|

Adhikarana bhayashokajalakShaNam (42) · Śloka 42

પ્રલાપો ભયશોકજે| |૪૨|

સ૦-ભયશોકજે જ્વરે પ્રલાપઃ|

Adhikarana kAmajalakShaNam (42) · Śloka 42

| કામાદ્ભ્રમોઽરુચિર્દાહો હ્રીનિદ્રાધીધૃતિક્ષયઃ||૪૨||

સ૦-કામાદુદ્ભૂતે જ્વરે ભ્રમાદયો ભવન્તિ| હ્રીઃ-લજ્જા, નિદ્રા-સ્વપ્નઃ, ધીઃ-બુદ્ધિઃ, ધૃતિઃ-ધૈર્યમ્, તેષાં [ ક્ષયો ]-વિઘાતઃ|

Adhikarana abhiSha~ggajAnAM doShAnubandhaH (43) · Śloka 43

ગ્રહાદૌ સન્નિપાતસ્ય ભયાદૌ મરુતસ્ત્રયે| કોપઃ કોપેઽપિ પિત્તસ્ય|૪૩|

સ૦-ગ્રહાદૌ ત્રયે-જ્વરે ગ્રહાવેશૌષધિવિષજે, સન્નિપાતસ્ય કોપઃ| ભયાદૌ ત્રયે-ભીશોકકામજે જ્વરે, મારુતસ્ય કોપઃ| કોપે પિત્તસ્ય [ કોપઃ ]| અપિશબ્દાદ્વાતસ્યાપિ કોપ ઇતિ|

Adhikarana shApAbhicArajayorlakShaNam (43-44) · Śloka 44

| યૌ તુ શાપાભિચારજૌ||૪૩|| સન્નિપાતજ્વરૌ ઘોરૌ તાવસહ્યતમૌ મતૌ| |૪૪|

સ૦-તમશબ્દેનૈતદ્દર્શયતિ,-અન્યેઽપિ યે સન્નિપાતજ્વરાસ્તેઽપ્યસહ્યાઃ-સોઢુમશક્યાઃ, એતૌ પુનઃ શાપાભિચારજાવતિશયેન સોઢુમશક્યાવિતિ|

Adhikarana abhicArajasya visheShaH (44-45) · Śloka 45

| તત્રાભિચારિકૈર્મન્ત્રૈર્હૂયમાનસ્ય તપ્યતે||૪૪|| પૂર્વં ચેતસ્તતો દેહસ્તતો વિસ્ફોટતૃડ્ભ્રમૈઃ| સદાહમૂર્ચ્છૈર્ગ્રસ્તસ્ય પ્રત્યહં વર્દ્ધતે જ્વરઃ||૪૫||

સ૦-અભિચારિકૈર્મન્ત્રૈઃ-અથર્વવેદાદ્યુપદિષ્ટૈઃ, હૂયમાનસ્ય પુંસઃ, યન્નામોદ્દેશેન હવિઃપ્રક્ષેપઃ સ હૂયમાન ઉચ્યતે, અભિચારમધિકૃત્ય પ્રણીત ઇતિ "પ્રાગ્વહતેષ્ઠક્" ઇતિ ઠક્| હૂયમાનસ્ય પુંસઃ પ્રથમં ચેતસ્તપ્યતે-સદુઃખં જાયતે| તતઃ-અનન્તરં, દેહઃ-શરીરમ્, તપ્યતે-સજ્વરં સમ્પદ્યતે| તતઃ-અનન્તરં, વિસ્ફોટતૃડ્ભ્રમૈર્દાહમૂર્ચ્છાયુતૈર્ગ્રસ્તસ્ય-આક્રાન્તસ્ય, પ્રત્યહં જ્વરો વર્દ્ધતે-જ્વરસ્યાધિક્યં ભવતિ| તનવઃ સ્ફોટા એવ વિસ્ફોટા ભણ્યન્તે|

Adhikarana aShTavidhajvaropasaMhAraH (46) · Śloka 46

ઇતિ જ્વરોઽષ્ટધા દૃષ્ટઃ| |૪૬|

સ૦-ઇતિ-પૂર્વોક્તેન પ્રકારેણ નિજઃ સપ્તપ્રકાર આગન્તુશ્ચેતિ, અષ્ટપ્રકારો જ્વરો દૃષ્ટઃ, મુનીન્દ્રૈરિતિ શેષઃ|

Adhikarana aShTAnAM jvarANAM pratyekaM dvaividhyaShaTkam (46-47) · Śloka 47

સમાસાદ્દ્વિવિધસ્તુ સઃ| શારીરો માનસઃ સૌમ્યસ્તીક્ષ્ણોઽન્તર્બહિરાશ્રયઃ||૪૬|| પ્રાકૃતો વૈકૃતઃ સાધ્યોઽસાધ્યઃ સામો નિરામકઃ| |૪૭|

સ૦-તુર્વિશેષે| સમાસાત્-સઙ્ક્ષેપાત્, તુ-પુનઃ, સઃ-જ્વરો, દ્વિવિધઃ| તદેવ દ્વૈવિધ્યમાહ-શારીરો માનસ ઇત્યેકં દ્વિકમ્| સૌમ્યસ્તીક્ષ્ણ ઇતિ દ્વિતીયમ્| અન્તરાશ્રયો બહિરાશ્રય ઇતિ તૃતીયમ્| પ્રાકૃતો વૈકૃત ઇતિ ચતુર્થમ્| સાધ્યોઽસાધ્ય ઇતિ પઞ્ચમમ્| સામો નિરામ ઇતિ ષષ્ઠમ્| ઇતિ દ્વૈવિધ્યમેષાં દ્વિકાનામ્|

Adhikarana shArIrasya lakShaNam, mAnasasya lakShaNam (47) · Śloka 47

સમ્પ્રત્યેતાનેવ જ્વરાન્ વ્યાચષ્ટે | પૂર્વં શરીરે શારીરે તાપો, મનસિ માનસે||૪૭||

સ૦-શારીરે જ્વરે પ્રથમં શરીરે તાપો ભવતિ, પશ્ચાન્મનસીતિ પૂર્વશબ્દસ્ય સમ્બન્ધિશબ્દત્વાદ્ગમ્યતે| એવં માનસે જ્વરે પૂર્વં મનસિ તાપો-દુઃખમ્, પશ્ચાદ્દેહે તાપઃ-પીડાવિશેષો જાયતે|

Adhikarana saumyasya lakShaNam (96)) · Śloka 48

ઇદાનીં સૌમ્યતીક્ષ્ણૌ વ્યાચષ્ટે- પવને યોગવાહિત્વાચ્છીતં શ્લેષ્મયુતે ભવેત્| |૪૮|

સ૦-પવને શ્લેષ્મયુતે યોગવાહિત્વાદ્ધેતોઃ શીતં ભવેત્| તસ્માદ્વાત શ્લેષ્મજ્વરઃ સૌમ્ય ઇતિ બોધ્યમ્| શ્લેષ્મા હિ "સોમઃ" ઇતિ પ્રાગુક્તમ્ (હૃ. શા. અ. ૩|૯૬)|

Adhikarana tIkShNasya lakShaNam (48) · Śloka 48

તીક્ષ્ણમિદાનીં વક્તિ | દાહઃ પિત્તયુતે, મિશ્રં મિશ્રે|૪૮|

સ૦-દાહઃ પિત્તસમ્બન્ધે પવને યોગવાહિત્વાદ્ભવેત્| ઇત્યેવં મિશ્રે-પિત્તશ્લેષ્મયુતે પવને, યોગવાહિત્વાચ્ચ પવનસ્ય મિશ્રં-દાહશીતં ભવેત્, મુહુર્દાહો મુહુઃ શીતમિતિ| તદયં સૌમ્યતીક્ષ્ણવ્યામિશ્રસ્તૃતીયો જ્વર ઇતિ વેદ્યમ્| સૌમ્યસ્તીક્ષ્ણ ઇતિ દ્વૈવિધ્યકથનં તુ સમાસાદિતિ મન્તવ્યમ્| યોગં વહતિ તચ્છીલો યોગવાહિ, યેન યેન યુક્તો ભવતિ તસ્ય તસ્ય સ્વભાવં ભજત ઇત્યર્થઃ| એવં ચ સતિ સ્વયં નોષ્ણો ન ચ શીતો વાયુરિત્યભ્યુપગતમ્| તદેવમિહ યોગવાહિત્વાત્ કફેન યુક્તે વાયૌ શીતં ભવેદિત્યુક્તમ્, અસૌ વાયુઃ શીતં કરોતીત્યર્થઃ| પિત્તયુક્તેઽસ્મિન્ દાહો ભવેત્, અસૌ દાહં કરોતીતિ| એવં સ્વયં નોષ્ણો ન શીત ઇત્યવતિષ્ઠતે| "તત્ર રૂક્ષો લઘુઃ શીતઃ " ઇત્યત્ર ચ શીત ઇત્યુચ્યતે| તદિમે વચસી પરસ્પરં વ્યાજઘ્નાતે| નૈવમ્| "તત્ર રૂક્ષો લઘુ શીતઃ ખરઃ સૂક્ષ્મશ્ચલોઽનિલઃ|" (હૃ. સૂ. અ. ૧|૧૧) ઇત્યત્રૈવાયમર્થસ્તથા વ્યાખ્યાતો યથા ન પૂર્વાપરવ્યાહતત્વં ભવેત્| તેનેહ પુનર્ન પ્રતન્યતે|

Adhikarana antarAshrayasya lakShaNam (48-49) · Śloka 49

| અન્તઃસંશ્રયે પુનઃ||૪૮|| જ્વરેઽધિકં વિકારાઃ સ્યુરન્તઃ ક્ષોભો મલગ્રહઃ| |૪૯|

સ૦-અન્તરાશ્રયે તુ જ્વરેઽધિકં કૃત્વાઽન્તર્વિકારાઃ સ્યુઃ, ન બહિરેવ| તથા, ક્ષોભઃ-તીવ્રદાહત્વમ્| મલાનાં-મૂત્રપુરીષાદીનાં, ગ્રહો-વિબન્ધઃ|

Adhikarana bahirAshrayasya lakShaNam (49) · Śloka 49

| બહિરેવ બહિર્વર્ગે તાપોઽપિ ચ સુસાધ્યતા||૪૯||

સ૦-બહિર્વર્ગે તુ બહિરેવ તાપઃ, ન ત્વન્તરે| અપિચેત્યન્તઃ-ક્ષોભમલગ્રહાવપ્યત્ર ન સ્ત ઇતિ સમુચ્ચિનોતિ| તત્ર ચ બહિર્વેગેઽત એવ સુસાધ્યતા-સુખસાધ્યત્વં, ભવતિ| અન્તરાશ્રયે તુ દુઃસાધ્યતેત્યર્થાદુક્તં ભવતિ|

Adhikarana prAkRutasya lakShaNam, vaikRutasya lakShaNam (50) · Śloka 50

સમ્પ્રતિ પ્રાકૃતવૈકૃતૌ લક્ષયતિ - - - - વર્ષાશરદ્વસન્તેષુ વાતાદ્યૈઃ પ્રાકૃતઃ ક્રમાત્| વૈકૃતોઽન્યઃ સ દુઃસાધ્યઃ પ્રાયશ્ચ પ્રાકૃતોઽનિલાત્||૫૦||

સ૦- વર્ષાદિષુ ત્રિષુ ઋતુષુ યથાક્રમં વાતાદ્યૈસ્ત્રિભિર્દોષૈર્યો જ્વરો જાયતે સ પ્રાકૃતઃ| વર્ષાસુ વાતજ્વરઃ પ્રાકૃતઃ, શરદિ પિત્તજ્વરો, વસન્તે કફજ્વરઃ, ઇતિ પરિભાષ્યતે| અત એવ વાતપ્રકૃતેન યો જ્વરઃ, પિત્તપ્રકૃતેઃ પિત્તેન, શ્લેષ્મપ્રકૃતેઃ શ્લેષ્મણેતિ, સ પ્રકૃતિભવત્વેન પ્રાકૃત ઇત્યુચ્યતે| વૈકૃતોઽન્ય ઇતિ| યો જ્વરો વર્ષાદિભ્ય ઋતુભ્યોઽન્યત્ર કાલે જાતો વર્ષાદિષ્વપિ વા ન યથાક્રમં વાતાદ્યૈર્જનિતઃ, સ યથોક્તપ્રાકૃતલક્ષણાદન્યઃ, સ વૈકૃત ઉચ્યતે| સ ચ દુઃસાધ્યઃ-કૃચ્છ્રસાધ્યઃ| પ્રાકૃતસ્તુ સુસાધ્ય ઇત્યર્થાદ્ગમ્યતે| પ્રાય ઇત્યાદિ| પ્રાયો-બાહુલ્યેન, પ્રાકૃતોઽપિ યો જ્વરોઽનિલાજ્જાયતે સોઽપિ દુઃસાધ્યઃ| પ્રાયોગ્રહણેનૈતદ્ દ્યોતયતિ| કદાચિદ્દૈવાનુકૂલત્વાત્સુસાધ્ય એવ ભવતિ| નનુ, વર્ષાસ્વ(શરદ્ય)પિ પ્રાકૃતોઽપિ જ્વરો યથા વિકૃતિવિજ્ઞાનીયે કથિતસ્તથાઽસાધ્ય એવ| "જ્વરો નિહન્તિ બલવાન્" (હૃ. શા. અ. ૫|૭૧) ઇત્યાદિ| તદેતત્પૂર્વાપરવ્યાહતમિવ દૃશ્યતે| નૈવમ્| અનયોર્વચસોઃ સામાન્યવિશેષરૂપત્વાત્| તથા ચેહ સામાન્યેનોક્તમ્, વિકૃતિવિજ્ઞાનીયે તુ વિશેષેણેતિ| એતદેવ ચ સ્ફુટીકર્તું વક્ષ્યતિ (શ્લો. ૫૩)- "વિકૃતિજ્ઞાને પ્રાગસાધ્ય ઉદાહૃતઃ|" ઇતિ|

Adhikarana viruddhAviruddhopakramaj~jAnArthaM prAkRutAnAM saMprAptiH (51-52) · Śloka 52

સમ્પ્રતિ વર્ષાસુ પ્રાકૃતસ્ય જ્વરસ્ય સ્વરૂપં નિરૂપયતિ - - - - - વર્ષાસુ મારુતો દુષ્ટઃ પિત્તશ્લેષ્માન્વિતો જ્વરમ્| કુર્યાત્ પિત્તં ચ શરદિ તસ્ય ચાનુબલં કફઃ||૫૧|| તત્પ્રકૃત્યા વિસર્ગાચ્ચ તત્ર નાનશનાદ્ભયમ્| કફો વસન્તે તમપિ વાતપિત્તં ભવેદનુ||૫૨||

સ૦-પ્રાવૃષિ પવનઃ [ દુષ્ટઃ- ] કુપિતઃ, પિત્તશ્લેષ્મયુતો જ્વરં કુર્યાત્| પ્રાવૃષિ પ્રાકૃતો જ્વરો વાતપ્રધાનઃ પિત્તશ્લેષ્માણૌ ત્વનુબલત્વેન વાતસ્ય સ્થિતૌ, ન તુ સન્નિપાત ઇવ સ્વયં જ્વરકારકાવિત્યર્થઃ| સામ્પ્રતં શરદિ પ્રાકૃતસ્ય જ્વરસ્ય દોષબલાબલં લક્ષયતિ-પિત્તં ચેત્યાદિ| પિત્તં શરદિ [ દુષ્ટં ] પ્રાકૃતં જ્વરં કુર્યાદિત્યનુવર્તતે| પ્રાવૃટ્સઞ્ચિતસ્ય પિત્તસ્ય તદા કોપસદ્ભાવાત્| તસ્ય ચ પિત્તસ્યાનુબલં-અનુબન્ધિ બલં, કફઃ| અનુબલમિવાનુબલમ્| યથા,-કસ્યચિત્ સ્વતન્ત્રસ્ય રાજ્ઞો ગજતુરગરથપુરુષાદિબલવતો વૈરિભિઃ સહ યુધ્યમાનસ્ય પશ્ચાદન્યદ્બલં તચ્છક્તેરનુબૃંહણાર્થમાગચ્છતિ, એવં સ્વતન્ત્રસ્ય પિત્તસ્ય જ્વરં કુર્વતો બલોપબૃંહણં શરદિ કફઃ કરોતિ| તત્પ્રકૃત્યેતિ તચ્છબ્દેન વર્ષાશરદુદ્ભૂતૌ મારુતજ્વરપિત્તજ્વરૌ પરામૃશ્યેતે| તયોઃ પ્રકૃતિસ્તત્પ્રકૃતિઃ, તયા તત્પ્રકૃત્યા,- તત્સ્વભાવેન, તત્ર-પ્રાકૃતે જ્વરે, અનશનાત્-લઙ્ઘનાત્, ભયં ન 'ભવતિ' ઇતિ શેષઃ| વિસર્ગાચ્ચ વર્ષાશરદુપલક્ષિતો હિ કાલો વિસર્ગઃ સૌમ્યસ્વભાવઃ, અસ્માચ્ચ કારણાત્તસ્મિન્કાલે જ્વર ઉત્પન્ને લઙ્ઘનાત્ પ્રત્યવાયશઙ્કા તથા ન ભવતિ, યથાઽન્યસ્મિન્ કાલે જ્વર આદાનકાલસ્વભાવાદ્વાતપિત્તાનુબલત્વાચ્ચાનશનાદ્ભયં ભવતીત્યર્થઃ| વસન્તકાલે કફો દુષ્ટો જ્વરં કુર્યાદિતિ વર્તતે| તં ચ કફમનુ વાતપિત્તં ભવેત્, વાતપિત્તે તસ્યાનુબલે ભવત ઇત્યર્થઃ| નનુ, અત્ર સાક્ષાત્કફસ્ય કર્તૃત્વમુચ્યતે| કફશ્ચ સૌમ્યસ્વભાવઃ| તસ્માદત્ર નાનશનાદ્ભયમિતિ| તચ્ચાયુક્તમ્| તથાહિ-વર્ષાશરદોઃ શ્લેષ્માનુબલત્વં કાલશ્ચ વિસર્ગાખ્ય ઇતિ કારણદ્વયસદ્ભાવાદ્ધાત્વપચયો ન સમ્ભાવ્યત એવ| વસન્તે તુ કાલસ્યાગ્નેયત્વાદ્વાતપિત્તાનુબલત્વાચ્ચાવશ્યંભાવી ધાત્વપચય એવ| તસ્માદ્વસન્તેઽનશનાદ્ભયં શઙ્ક્યતે| કેચિત્તુ જ્વરસ્યામાશયસમુત્થત્વાત્ કફોત્થત્વાચ્ચાત્રાપિ કિઞ્ચિન્માત્રમનશનાદ્ભયં નાશઙ્ક્યત એવેત્યાહુઃ|

Adhikarana sAdhyalakShaNam (53) · Śloka 53

અથ સાધ્યાસાધ્યજ્વરલક્ષણાર્થમાહ - - - - બલવત્સ્વલ્પદોષેષુ જ્વરઃ સાધ્યોઽનુપદ્રવઃ| |૫૩|

સ૦-બલવસ્તુ નરેષુ યૌવનાદિસમ્પત્ત્યા તથાઽલ્પદોષેષુ યો જ્વરો જાયતે, ઉપદ્રવેણ-કાસાદિના રહિતઃ, સ સાધ્યઃ-સાધયિતું શક્યઃ|

Adhikarana asAdhyalakShaNam (53) · Śloka 53

| સર્વથા વિકૃતિજ્ઞાને પ્રાગસાધ્ય ઉદાહૃતઃ||૫૩||

સ૦-સર્વથેતિ યાદૃશસ્યાતુરસ્ય યાદૃશો જ્વરોઽસાધ્યો ભવતિ તાદૃશો, વિકૃતિવિજ્ઞાનીયે શારીરે (અ. ૫|૭૧)- "જ્વરો નિહન્તિ બલવાન્" ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન પ્રાક્-પૂર્વમુક્તઃ|

Adhikarana sAmajvaralakShaNam (54) · Śloka 54

અધુના સામનિરામૌ જ્વરો લક્ષયતિ - - - - જ્વરોપદ્રવતીક્ષ્ણત્વમગ્લાનિર્બહુમૂત્રતા| ન પ્રવૃત્તિર્ન વિડ્જીર્ણા ન ક્ષુત્સામજ્વરાકૃતિઃ||૫૪||

સ૦-જ્વરસ્યોપદ્રવાઃ-પ્રલાપભ્રમાદયઃ, તેષાં તીક્ષ્ણત્વં-તીવ્રતા| તથા, બહુમૂત્રત્વમ્| તથા, ન પ્રવૃત્તિઃ-ન પુરીષસ્ય પ્રવર્તનમ્| વિટ્પ્રવૃત્તાવપિ હિ પ્રવૃત્તિશબ્દઃ પ્રસિદ્ધઃ| યથાઽનન્તરમધુનૈવાધીતમ્ (શ્લો. ૩૨)- "પ્રવૃત્તિર્વાઽલ્પશોઽતિ વા|" ઇતિ| અથ ચેદ્વિટ્ પ્રવર્તતે સા ન જીર્ણા-પક્વા ન ભવતિ| તથા, ન ક્ષુત્-ન બુભુક્ષા| ઇયમશેષા લિઙ્ગસંહતિઃ સામજ્વરાકૃતિઃ-સામજ્વરસ્ય લક્ષણમ્| સહામેન વર્તતે યો જ્વરઃ સ સામજ્વરઃ, તસ્યાકૃતિઃ| "ઊષ્મણોઽલ્પબલત્વેન" (હૃ. સૂ. અ. ૧૩|૨૫) ઇત્યાદ્યામલક્ષણમ્|

Adhikarana pacyamAnajvaralakShaNam (55) · Śloka 55

જ્વરવેગોઽધિકં તૃષ્ણા પ્રલાપઃ શ્વસનં ભ્રમઃ| મલપ્રવૃત્તિરુત્ક્લેશઃ પચ્યમાનસ્ય લક્ષણમ્||૫૫||

સ૦-અતિશયેન જ્વરવેગસ્તૃષ્ણાદયશ્ચેતિ પચ્યમાનજ્વરસ્ય લક્ષણમ્| પચ્યમાનજ્વરસ્ય ચ દ્વિકેષ્વનિર્દિષ્ટસ્યાપીહ કથનમતા(મામા)ન્તરીયકત્વાત્| તથા હિ-યાવત્પચ્યમાનાવસ્થા ન ભવતિ તાવત્કથં નિરામાવસ્થા સ્યાત્ ? તસ્માદ્યુક્તઃ પચ્યમાનજ્વરસ્ય નિર્દેશઃ|

Adhikarana nirAmajvaralakShaNam (56) · Śloka 56

જીર્ણતાઽઽમવિપર્યાસાત્સપ્તરાત્રં ચ લઙ્ઘનાત્| |૫૬|

સ૦-આમશબ્દેનાત્ર સામજ્વરલક્ષણમુપલક્ષ્યતે| તેન સામજ્વરોક્તલક્ષણવિપર્યાસાત્ જ્વરસ્ય જીર્ણતા વેદ્યેતિ બોધ્યમ્| યથા-જ્વરોપદ્રવમૃદુત્વં ગ્લાનિરલ્પમૂત્રતા પક્વવિટ્પ્રવૃત્તિઃ ક્ષુદુપગમનમિતિ, એવંરૂપો વિપર્યાસઃ| તથા, "જ્વરવેગોઽધિકં" ઇત્યાદિપચ્યમાનજ્વરાકૃતેશ્ચ વિપર્યાસાત્ જીર્ણતા-પક્વતા, લક્ષયિતવ્યા| તથા હિ-પચ્યમાનતાયામપિ સામતા સમ્ભાવ્યત એવ| તથા, સપ્તરાત્રં ચ લઙ્ઘનાત્| સપ્તરાત્રમિતિ સપ્તાનાં રાત્રીણાં સમાહાર ઇત્યચ્ સમાસાન્તઃ, અત્યન્તસંયોગે દ્વિતીયા| તેનાયમર્થઃ,-સપ્તરાત્રીર્લઙ્ઘયિત્વા-અતિવાહ્ય, તતોઽનન્તરં યઃ કાલોઽષ્ટમદિનાદિસ્તદા જ્વરસ્ય જીર્ણતા-નિરામતેતિ| તથા ચ મુનિઃ (ચ. ચિ. અ. ૩|૨૭૨)- "સપ્તાહેન તુ પચ્યન્તે સપ્તધાતુગતા મલાઃ| નિરામશ્ચાપ્યતઃ પ્રોક્તો જ્વરઃ પ્રાયોઽષ્ટમેઽહનિ||" ઇતિ| નનુ, એવંસતિ સપ્તરાત્રાતિપ્રવૃત્તિરેવ નિરામજ્વરલિઙ્ગમસ્તુ, "જીર્ણતાઽઽમવિપર્યાસાત્" ઇત્યનેન નાર્થઃ| અસ્ત્યેવૈતત્| કિન્તુ સન્નિપાતજ્વરે બહુના કાલેન મલપાકો ભવતિ| તસ્માત્તલ્લક્ષણાર્થં "જીર્ણતાઽઽમવિપર્યાસાત્" ઇત્યપ્યુક્તમ્| યદ્યેવં "જીર્ણતાઽઽમવિપર્યાસાત્" ઇત્યસ્તુ, કિં "સપ્તરાત્રં ચ લઙ્ઘનાત્" ઇત્યનેન ? અપિ ચ ત્રિદોષજે જ્વરે સપ્તરાત્રાતિક્રમલક્ષણં લિઙ્ગં નોપયુજ્યતે| તત્ર હ્યેવં પઠ્યતે (શ્લો. ૬૧)- "વાતપિત્તકફૈઃ સપ્ત દશ દ્વાદશ" ઇત્યારભ્ય યાવત્ "શુધ્દ્યશુધ્દ્યૌ જ્વરઃ કાલં દીર્ઘમપ્યનુવર્તતે||" ઇતિ| તસ્માત્ "સપ્તરાત્રં ચ લઙ્ઘનાત્" ઇત્યવાચ્યમ્| અત્રોચ્યતે| અલ્પદોષો યો જ્વરસ્તસ્યામવિપર્યાસાત્ સપ્તાહાદર્વાગપિ જીર્ણતોચ્યતે| યસ્તુ બહુદોષો જ્વરસ્તસ્ય તુ કૃતસપ્તલઙ્ઘનસ્ય જીર્ણતોચ્યતે| ઇતિ લક્ષણદ્વયેન પ્રત્યપાદિ| અત એવ ચ તત્ર પથ્યમનુજજ્ઞે| વક્ષ્યતિ હિ (હૃ. ચિ. અ. ૧|૩૮)- "ઇત્યયં ષડહો નેયો બલં દોષં ચ રક્ષતા| તતઃ પક્વેષુ દોષેષુ લઙ્ઘનાદ્યૈઃ પ્રશસ્યતે|| કષાયો દોષશેષસ્ય" ઇત્યાદિ| તસ્માદેતયોર્લક્ષણયોર્દ્વયોરપ્યુપાદાનં ન્યાય્યમિતિ સ્થિતમ્| ખરનાદેનાપ્યેવમવાદિ-"ન ચ નિઃસપ્તતૈવેહ નિરામજ્વરકારણમ્| ચિરાદપિ હિ પચ્યન્તે સન્નિપાતજ્વરે મલાઃ|| સપ્તરાત્રાતિવૃત્તિશ્ચ ક્ષામતાદિ ચ લક્ષણમ્| તસ્માત્તદુભયં દૃષ્ટ્વા નિરામં જ્વરમાદિશેત્||" ઇતિ| જીર્ણઃ પક્વઃ પુરાણ ઇતિ પર્યાયાઃ|

Adhikarana uktAnAM jvarANAM pRuthak pa~jcavidhatvam (56-57) · Śloka 57

| જ્વરઃ પઞ્ચવિધઃ પ્રોક્તો મલકાલબલાબલાત્||૫૬|| પ્રાયશઃ સન્નિપાતેન ભૂયસા તૂપદિશ્યતે| સન્તતઃ સતતોઽન્યેદ્યુસ્તૃતીયકચતુર્થકૌ||૫૭||

સ૦-પઞ્ચપ્રકારો જ્વરો વક્ષ્યમાણઃ સન્તતાદિભિર્ભેદૈઃ પ્રોક્તો, 'મુનીન્દ્રૈઃ' ઇતિ શેષઃ| કુતઃ ? મલેત્યાદિ| મલો-વાતાદિઃ| કાલઃ-પૂર્વાહ્ણાદિઃ| બલં ચ બલં ચ બલમિત્યેકશેષઃ, બલં ચાબલં ચ બલાબલમ્, કાલે બલાબલં કાલબલાબલમ્, સપ્તમીતિ યોગવિભાગાત્ સમાસઃ, મલાનાં કાલબલાબલં મલકાલબલાબલમ્, તસ્માત્| દ્વિબલશબ્દોઽત્ર નિર્દિષ્ટો દ્વિવિધસમ્બન્ધાર્થઃ| કોઽસૌ દ્વિવિધઃ સમ્બન્ધઃ ? ઇતિ ચેત્ બ્રૂમઃ| જ્વરઃ પઞ્ચવિધઃ કથિતો મલકાલબલાત્ તથા મલકાલબલાબલાત્| તદયમત્રાર્થઃ,-સન્તતો જ્વરો મલકાલબલાદુક્તઃ| તથા ચાનન્તરમેવ સન્તતલક્ષણં વક્ષ્યતિ (શ્લો. ૫૮-૫૯)- "મલાબલિનો ગુરવઃ સ્તબ્ધાઃ સન્તતં નિષ્પ્રતિદ્વન્દ્વા જ્વરં કુર્યુઃ|" ઇતિ| તસ્માદ્બલવન્ત એવ દોષાઃ સન્તતં જ્વરં કુર્વન્તિ| વિષમજ્વરાશ્ચત્વારો મલકાલબલાબલાદ્ભવન્તિ| તથા ચ વિષમજ્વરલક્ષણેઽધુનૈવાધ્યેષ્યતે (શ્લો. ૬૪)- "અલ્પોઽપિ દોષો દૂષ્યાદેર્લબ્ધ્વાઽન્યતમતો બલમ્| સવિપક્ષો જ્વરં કુર્યાદ્વિષમં ક્ષયવૃદ્ધિભાક્||" ઇતિ| તસ્માચ્ચતુષ્પ્રકારોઽપિ વિષમજ્વરો મલકાલબલાબલાદ્ભવતિ| ખરનાદેનાપ્યુક્તમ્-"બલિભિઃ સર્વગૈઃ સામૈ રસસ્રોતોવિસારિભિઃ| નિષ્પ્રત્યનીકૈર્દોષૈર્યઃ સન્તતો જાયતે જ્વરઃ||" ઇત્યાદિ| તથા તત્રૈવ વિષમજ્વરે ગદિતમ્-"વ્યાધિક્લિષ્ટસ્ય' ઇત્યારભ્ય યાવત્ "બલાબલવિશેષસ્તુ દોષાણાં સમ્પ્રવર્તતે|" ઇતિ| તથા તત્રૈવ ચોક્તમ્-"ભુવ્યુત્ક્રમ્ય યથાકાલં બીજં કાલે પ્રસૂયતે| તથા કાલક્રમાદ્દોષઃ કાલે જ્વરકારો ભવેત્||" ઇતિ| પ્રાયશ ઇત્યાદિ| બાહુલ્યેનાયં સન્તતાદિજ્વરઃ સન્નિપાતાદ્ભવતિ| [ નનુ, ] અત્ર સન્નિપાતેનેત્યસાધુ| ન હ્યન્યઃ કશ્ચિત્સન્તતાદિવ્યતિરિક્તો જ્વરોઽસ્તિ યમેકદોષજં દ્વિદોષજં વા પરિકલ્પયેદિતિ, તસ્માદસદેતત્| ઉચ્યતે| સમર્યાદયા દોષગત્યા યે સન્તતાદયો જ્વરા ઉત્પદ્યન્તે, ત એકદોષજાદય ઉપપદ્યન્તે| યે પુનર્વિષમસમ્પ્રાપ્તિસમુત્પન્નાઃ સન્તતાદયસ્તે સન્નિપાતેન| ઇતિ પ્રાયશઃ સન્નિપાતેનેતિ ન્યાય્યમેતત્| નનુ, એવં સતિ વાતિકોઽયં પૈત્તિકોઽયં શ્લૈષ્મિકોઽયમયં દ્વાન્દ્વિક ઇતિ કથં વ્યપદેશઃ ? ઇત્યાહ-ભુયસેતિ| સન્નિપાતોદ્ભવેઽપ્યસ્મિન્ સન્તતાદૌ ભૂયાન્-અધિકો દોષઃ, તદ્દોષોપલક્ષિતાં સંજ્ઞામાસાદયતીત્યર્થઃ, વાતજ્વરોઽયં પિત્તજ્વરોઽયમિત્યાદિ| તુરવધારણે, ભૂયસૈવ દોષેણ વ્યપદેશો નાન્યેનાપિ| તતશ્ચૈવં સન્નિપાતોત્થઃ સન્તતાદિજ્વર ઇતિ સ્થિતમ્| અત એવ તન્ત્રાન્તર એવં જગાદ-"સન્તતો મારુતાત્પ્રાયઃ પિત્તાત્ પ્રાયસ્તૃતીયકઃ| અન્યેદ્યુશ્ચ કફાત્પ્રાયઃ સન્નિપાતાચ્ચતુર્થકઃ|| સન્નિપાતકૃતત્વાત્તુ દુશ્ચિકિત્સ્યશ્ચતુર્થકઃ|" ઇતિ| તથા ચ-"પૃષ્ઠેઽનિલકફોદ્ભૂતઃ શ્લેષ્મપિત્તોદ્ભવસ્ત્રિકે| શિરસ્યનિલસમ્ભૂતો ગૃહ્ણાતીહ તૃતીયકઃ|| ચતુર્થકસ્તુ શ્લેષ્મોત્થઃ પ્રતિગૃહ્ણાતિ જઙ્ઘયોઃ| વાતિકઃ શિરસોઽભ્યેતિ દ્વિધૈવાયં સ્વભાવતઃ|| પ્રસ્કન્ધતસ્તુ વિજ્ઞેયો વિપરીતશ્ચતુર્થકઃ|" ઇતિ| અથ તદેવ પઞ્ચવિધત્વમાહ-સન્તતઃ સતતોઽન્યેદ્યુસ્તૃતીયકચતુર્થકાવિતિ| નનુ, પઞ્ચવિધો જ્વર ઇત્યનુપપન્નમ્, ષષ્ઠસ્ય ચતુર્થકવિપર્યયસ્ય ચ વક્ષ્યમાણત્વાત્| અત્ર બ્રૂમઃ| ચતુર્થકાન્તર્ગતત્વાદદોષઃ| પ્લીહોદરે યકૃદુદરવત્| તથા હિ-અષ્ટાવુદરાણીતિ, પ્લીહોદરે ચ યથા યકૃદુદરસ્યાન્તર્ભાવાદષ્ટધાત્વમ્, એવં જ્વરે ચતુર્થક એવ ચતુર્થકવિપર્યયસ્યાન્તર્ભાવાત્ પઞ્ચધાત્વમેવ જ્વરસ્ય સાધુ|

Adhikarana santatajvaralakShaNam (58-59) · Śloka 59

અથ મહારમ્ભત્વેન પ્રાધાન્યાત્ સન્તતસમ્પ્રાપ્તિમેવ લક્ષયતિ - - - - - - ધાતુમૂત્રશકૃદ્વાહિસ્રોતસાં વ્યાપિનો મલાઃ| તાપયન્તસ્તનું સર્વાં તુલ્યદૂષ્યાદિવર્દ્ધિતાઃ||૫૮|| બલિનો ગુરવઃ સ્તબ્ધા વિશેષેણ રસાશ્રિતાઃ| સન્તતં નિષ્પ્રતિદ્વન્દ્વા જ્વરં કુર્યુઃ સુદુઃસહમ્||૫૯||

સ૦-મલા જ્વરં કુર્યુઃ-ઉત્પાદયેયુઃ| કીદૃશાઃ ? ધાત્વાદિસ્રોતસાં વ્યાપિનઃ| ધાતવશ્ચ મૂત્રં ચ શકૃચ્ચ તાનિ વહન્તિ નિત્યં યાનિ સ્રોતાંસિ તેષાં| મલા ઇત્યનેનૈતદ્દ્યોતયતિ| યદૈવ વાતાદયો મલિનીકરણસ્વભાવાઃ સ્યુસ્તદા સન્તતં જ્વરં કુર્યુઃ, ન તુ દોષરૂપા ધાતુરૂપા વા| તથા, સર્વાં-અશેષાં, તનું તાપયન્તઃ-સન્તાપાદિના પીડયન્તઃ, ન પુનઃ સન્તાપમાત્રમુત્પાદયન્તઃ| તથા, તુલ્યૈઃ-સમાનૈઃ, દૂષ્યાદિભિર્વર્દ્ધિતાઃ-વૃદ્ધિં નીતાઃ| આદિશબ્દેન દેશર્તુપ્રકૃતયો ગૃહ્યન્તે| દૂષ્યાઃ-રસાદિધાતવઃ| તે ચ ત્રયાણામપિ દોષાણાં યથાયથં તુલ્યત્વાદ્વર્દ્ધનહેતવઃ| દેશર્તુપ્રકૃતયસ્તુ તુલ્યકાલં મલૈઃ સર્વૈરતુલ્યા અપિ ભવન્તિ| પ્રાયેણૈકૈકસ્ય મલસ્ય ચૈકૈકો દેશો વા ઋતુર્વા પ્રકૃતિર્વા તુલ્યા ભવતિ| અતઃ "તુલ્યદૂષ્યાદિવર્દ્ધિતાઃ" ઇત્યુક્તમ્| તથા ચ, ધન્વદેશો વાતસ્યૈવ વૃદ્ધિહેતુઃ, તુલ્યત્વાત્; કફસ્ય ત્વતુલ્યત્વાત્ક્ષપણહેતુઃ| આનુપસ્તુલ્યત્વાત્ કફસ્ય વૃદ્ધિહેતુઃ, વાતસ્ય ત્વસમાનત્વાત્ક્ષપણહેતુઃ| ઋતાવપ્યેવં ચિન્ત્યમ્| પ્રકૃતિસ્ત્રયાણાં દોષાણાં તુલ્યકાલં વૃદ્ધિહેતુર્ન સમ્ભવતિ, વિષમદોષજનિતત્વાત્| યે ત્વેવમવોચન્,-સમાખ્યા પ્રકૃતિસ્તુલ્યત્વાદેષાં મલાનામત્ર જ્વરે વર્દ્ધનહેતુરિતિ| તેઽપિ મૈવં વોચન્તે(વચન્ત્વિ)તિ વચનીયાઃ| યતો રોગજનનોન્મુખાનાં દોષાણાં નાસૌ વૃદ્ધિહેતુઃ, આરોગ્યલક્ષણત્વાત્| કિમ્ભૂતા દોષાઃ ? બલિનઃ, પ્રતિપક્ષૈરખણ્ડિતશક્તિત્વાત્| તથા ગુરવઃ, સામત્વાત્| સ્તબ્ધાઃ-નિશ્ચલાઃ, ઊર્ધ્વમધશ્ચાનિઃસરણાત્| વિશેષેણ રસાશ્રિતાઃ| વિશેષગ્રહણં મલાનાં સર્વધાત્વાશ્રિતત્વં દ્યોતયતિ| સકલધાતુસમાશ્રિતા અપિ ભવન્તિ| અતિશયેન રસાખ્યં ધાતુમાશ્રિત્યૈતે સન્તતં કુર્યુઃ| તથા, નિષ્પ્રતિદ્વન્દ્વાઃ-પ્રત્યનીકરહિતાઃ| કીદૃશં જ્વરમ્ ? સુષ્ઠુ દુઃખેન-કૃચ્છ્રેણ, સોઢું શક્યત ઇતિ સુદુઃસહમ્|

Adhikarana santatasyAvadhiH (60-63) · Śloka 63

મલં જ્વરોષ્મા ધાતૂન્વા સ શીઘ્રં ક્ષપયેત્તતઃ| સર્વાકારં રસાદીનાં શુદ્ધ્યાઽશુદ્ધ્યાઽપિ વા ક્રમાત્||૬૦|| વાતપિત્તકફૈઃ સપ્ત દશ દ્વાદશ વાસરાન્| પ્રાયોઽનુયાતિ મર્યાદાં મોક્ષાય ચ વધાય ચ||૬૧|| ઇત્યગ્નિવેશસ્ય મતં, હારીતસ્ય પુનઃ સ્મૃતિઃ| દ્વિગુણા સપ્તમી યાવન્નવમ્યેકાદશી તથા||૬૨|| એષા ત્રિદોષમર્યાદા મોક્ષાય ચ વધાય ચ| શુદ્ધ્યશુદ્ધૌ જ્વરઃ કાલં દીર્ઘમપ્યનુવર્તતે||૬૩||

સ૦-જ્વરસ્યોષ્મા-અનલધર્મઃ સકલવસ્તુક્ષપણસ્વભાવઃ, સ કદાચિત્તથાભૂતાદદૃષ્ટવશાદસ્મિન્ જ્વરે ધાતુમલયોરેકલોલીભૂતયોર્મલં-વાતવિડાદિકં, ક્ષપયેત્| તથાભૂતાદદૃષ્ટસામર્થ્યાદ્ધાતૂન્વા-રસાદીન્, ક્ષપયેત્| શીઘ્રં-આશ્વેવ, ન તુ ચિરેણ કાલેન અત્ર ચ મલક્ષપણોદ્યતોઽયં જ્વરોષ્મા ન ધાતુક્ષપણોદ્યત ઇતિ નિરામલક્ષણેન વિજ્ઞાયતે| તત્ર ચૈતન્નિરામલક્ષણમ્-'અસંરોધસ્નોતસ્ત્વં સપ્રાણત્વમઙ્ગલાઘવં વાતાનુલોમનત્વં વાગ્દેહમનશ્ચેષ્ટાસ્વનાલસ્યમગ્નિદીપ્તત્વં વિશદાસ્યત્વં મૂત્રપુરીષાદિમલપ્રવર્તનત્વં ક્ષુદુપગમો નિર્ગ્લાનિતા' ઇત્યેવં કિઞ્ચિદુત્પદ્યમાનમુપલભ્ય નિશ્ચીયતે જ્વરોષ્મણો મલક્ષપણોદ્યતત્વમ્| એતલ્લક્ષણવિપર્યયેણ દોષોપક્રમણીયોક્તેન (હૃ. સૂ. અ. ૧૩|૨૩) - "સ્રોતોરોધ" ઇત્યાદિના સામલક્ષણમવગમ્ય નિશ્ચીયતે, યથાઽયં જ્વરોષ્મા ધાતુક્ષપણોદ્યત ઇતિ| સ ઇત્યનુવર્તતે| તતઃ-તસ્માન્મલધાતુક્ષપણાત્ કારણાત્, રસાદીનાં-ધાતુમૂત્રશકૃદ્દોષાણાં દ્વાદશાનામ્પ્યેકલોલીભૂતાનાં, સર્વાકારં-નિઃશેષં કૃત્વા, શુદ્ધ્યા-જ્વરોષ્મણા નિષ્પાદિતયા નિર્મલતયા, વાતપિત્તકફૈર્ભૂયિષ્ઠૈરેકૈકશ ઉત્પન્નઃ સ સન્તતો જ્વરઃ પ્રાયો મોક્ષાય-જ્વરમુક્તયે, મર્યાદાં-અવધિં, સપ્ત દશ દ્વાદશ વાસરાનનુયાતિ-અનુવર્તતે| વાસરાનિતિ "અત્યન્તસંયોગે" દ્વિતીયા| સર્વ આકારો યસ્મિન્ શોધને તત્સર્વાકારં-નિઃશેષરૂપમ્| "ક્રિયાવિશેષણાનાં નપુંસકત્વં દ્વિતીયા ચ" ઇતિ દ્વિતીયા| ક્રમાત્-યથાક્રમમ્, તેન વાતભૂયિષ્ઠઃ સન્તતો જ્વરઃ સપ્ત વાસરાન્, પિત્તભૂયિષ્ઠો દશવાસરાન્ , કફભૂયિષ્ઠો દ્વાદશવાસરાન્, ઇત્યવતિષ્ઠતે| તથા, રસાદીનાં-એકલોલીભૂતાનાં કેવલં જ્વરોષ્મક્ષપણમાત્રમનુભવતાં, અશુધ્દ્યા-સમલતયા, એષામેષ જ્વરોષ્મા વાતપિત્તકફૈરેકૈકશ ઉત્પન્નઃ પ્રાયો વધાય મર્યાદાં સપ્ત દશ દ્વાદશ વાસરાનનુયાતિ| પ્રાયો-બાહુલ્યેન, એષા મર્યાદા| કદાચિચ્ચ વાતજ્વરાદિરુક્તેભ્યઃ સપ્તાદિ વાસરેભ્યોઽધિકાનિ દિનાન્યનુવૃત્ત્ય મોક્ષાય વધાય વા ભવતિ, કદાચિત્ ન્યૂનાન્યપીતિ| તન્ત્રાન્તરે ચોક્તમ્-"પિત્તકફાનિલવૃધ્દ્યા દશદિવસદ્વાદશાહસપ્તાહાત્| હન્તિ વિમુઞ્ચતિ વાઽઽશુ જ્વરોષ્મણા ધાતુમલપાકાત્||" ઇતિ| ઇત્યગ્નિવેશસ્ય મતં-જ્ઞાનમ્| હારીતસ્ય પુનરેવં સ્મૃતિઃ-સ્મરણમ્, નિત્યત્વાદાયુર્વેદસ્ય| દ્વિગુણા સપ્તમી-ચતુર્દશદિનાનિ યાવદ્વાતજ્વરઃ સન્તતઃ, પિત્તજ્વરો દ્વિગુણા નવમી-અષ્ટાદશદિનાનિ, કફજ્વરો દ્વિગુણૈકાદશી-દ્વાવિંશતિર્દિવસાઃ| "એષા ત્રિદોષમર્યાદા મોક્ષાય ચ વધાય ચ|" ઇતિ "સર્વાકારં રસાદીનાં શુદ્ધ્યાઽશુદ્ધ્યાઽપિ વા ક્રમાત્|" ઇત્યત્રાપ્યનુવર્તનીયમ્| ત્રયશ્ચ તે દોષાશ્ચ ત્રિદોષાઃ, તેષાં મર્યાદા-અવધિઃ, ત્રિદોષમર્યાદા| દ્વયમપિ ચૈતત્ તન્ત્રકૃદ્વચઃ પ્રમાણમ્, તથાદૃષ્ટત્વાત્| ઇદાનીં યથાપરિભાષિતાત્ દ્વિવિધાદપિ મર્યાદાપ્રકારાદધિકતરં કાલં યથાઽસ્ય જ્વરસ્યાનુવૃત્તિર્ભવતિ તથા દર્શયિતુમાહ-શુધ્દ્યશુદ્ધાવિતિ| શુદ્ધિસહિતા અશુદ્ધિઃ શુદ્ધ્યશુદ્ધિઃ| શાકપાર્થિવાદિત્વાત્સમાસઃ| તસ્યાં સત્યાં જ્વરઃ સન્તતાખ્યો દીર્ઘમપિ કાલમનુવર્તતે-અનુબધ્નાતિ| કદાચિદ્રસાખ્યો ધાતુર્મલરહિતો જ્વરોષ્મણા ક્ષપિતમલો ભવતિ, કદાચિદ્રક્તાદ્યન્યતમઃ, કદાચિદ્રક્તાદયઃ સર્વે ન રસઃ, કદાચિદ્રક્તાદયઃ સર્વે કિઞ્ચિન્મલરહિતા ન રસસ્તથાભૂતઃ, કદાચિત્કિઞ્ચિન્મલરહિતો રક્તાદ્યન્યતમઃ, એવંપ્રકારા શુદ્ધિસહિતા અશુદ્ધિરુચ્યતે| તસ્યાં સત્યાં સન્તતાખ્યો જ્વરો દીર્ઘકાલમનુવર્તતે|

Adhikarana satatAdicatuShTayasAmAnyalakShaNam (64-65) · Śloka 65

એવં સન્તતસ્ય લક્ષણમાખ્યાય સતતકાદીનાં વિષમજ્વરસંજ્ઞાનિમિત્તં સામાન્યેન લક્ષણમાહ - - - - કૃશાનાં વ્યાધિમુક્તાનાં મિથ્યાહારાદિસેવિનામ્| અલ્પોઽપિ દોષો દૂષ્યાદેર્લબ્ધ્વાઽન્યતમતો બલમ્||૬૪|| સવિપક્ષો જ્વરં કુર્યાદ્વિષમં ક્ષયવૃદ્ધિભાક્| |૬૫|

સ૦-ઈદૃશાનાં પુંસામલ્પોઽપિ-હીનબલોઽપિ, અપિશબ્દાન્મહાબલોઽપિ, દોષો-વાતાદ્યન્યતમો, જ્વરં વિષમસંજ્ઞં કુર્યાત્| કિં કૃત્વા ? દૂષ્યાદેરન્યતમતો બલં લબ્ધા| આદિશબ્દો દેશર્ત્વોર્ગ્રહણાય| અન્યતમગ્રહણં ચોપલક્ષણાર્થમ્| તેન કદાચિદ્દૂષ્યાદેરેકસ્માદ્રસાદેઃ કદાચિદ્દ્વાભ્યાં રસરક્તાદ્યન્યતમાભ્યાં કદાચિદ્દૂષ્યદેશાભ્યાં કદાચિદ્દૂષ્યદેશર્તુભ્યો બલં લબ્ધ્વેતિ યોજ્યમ્| કિમ્ભૂતો દોષઃ ? સવિપક્ષઃ,-સહ વિપક્ષેણ-પ્રત્યનીકેન દૂષ્યાદ્યન્યતમેન, વર્તતે સવિપક્ષઃ| તથા ચ કિમ્ભૂતઃ ? ક્ષયશ્ચ વૃદ્ધિશ્ચ, તે ભજતે-સેવતે, ક્ષયવૃદ્ધિભાક્| સન્તતો હિ જ્વરો નિષ્પ્રત્યનીક ઇતિ સન્તતાદસ્ય ભેદઃ| મિથ્યાહારાદિસેવિનામિત્યત્રાદિશબ્દેન વિહારૌષધાદિપરિગ્રહઃ|

Adhikarana doShasya pravRuttinivRuttI (65-66) · Śloka 66

| દોષઃ પ્રવર્તતે તેષાં સ્વે કાલે જ્વરયન્ બલી||૬૫|| નિવર્તતે પુનશ્ચૈષ પ્રત્યનીકબલાબલઃ| |૬૬|

સ૦-તેષાં-કૃશાદીનાં, દોષો-વાતાદ્યન્યતમઃ, સ્વે કાલે-યો યસ્યાત્મીયઃ કાલો વૃદ્ધિહેતુર્વયોહોરાત્રિભુક્તલક્ષણસ્તસ્મિન્ સ્વે કાલે, દોષઃ પ્રવર્તતે,- સ્વીયં કર્મ દર્શયતીત્યર્થઃ| કિં કુર્વન્ ? જ્વરયન્-સન્તાપમુત્પાદયન્| કીદૃશો દોષઃ ? બલી-બલવાન્ સન્ પ્રવર્તતે| પુનશ્ચૈષઃ-વિષમજ્વરારમ્ભી દોષઃ સતતકાદેરુત્પાદકો, નિવર્તતે-સ્વવ્યાપારાદ્વિરમતિ| કિમ્ભૂતઃ ? પ્રત્યનીકસ્ય બલં પ્રત્યનીકબલં, તેનાબલઃ| એતદુક્તં ભવતિ,-યદ્યસૌ દોષો દૂષ્યાદીનાં સપક્ષાણામન્યતમસ્માદ્બલં લભતે તદાઽસૌ સ્વવ્યાપારે પ્રવર્તતે| યદા તુ તસ્ય વિપક્ષા ભવન્તિ તદાતેષાં વિપક્ષાણામન્યતમસ્ય બલેનાસ્ય દોષસ્ય બલં હીયતે| તદાનીં ચ પ્રત્યનીકબલાબલત્વાદસૌ દોષો નિવર્તતે, વટાદિબીજવત્| યથા,-વટાદિબીજં જલાદિસામગ્રીતો બલમાસાદ્ય વિશિષ્ટે કાલે રોહતિ-અઙ્કુરાદિકમુદ્ભાવયતિ તતો જલાદિવિરહાદ્ભૂમાવેવાવતિષ્ઠતે, ન તુ સ્વકાર્યમુદ્ભાવયતિ, તથૈવૈષોઽપિ વિષમજ્વરસ્ય કર્તા દોષઃ સ્વપક્ષતો દૂષ્યાદેર્બલં લબ્ધ્વા સ્વવ્યાપારં કુરુતે| યદા તુ વિપક્ષબલેનાસૌ પ્રતિહતશક્તિસ્તદા સ્વવ્યાપારં ન કુરુતે, દેહ એવ નિલીય તિષ્ઠતિ|

Adhikarana viShamajvarasya santatanivRuttirnAsti (66-67) · Śloka 67

| ક્ષીણે દોષે જ્વરઃ સૂક્ષ્મો રસાદિષ્વેવ લીયતે||૬૬|| લીનત્વાત્કાર્શ્યવૈવર્ણ્યજાડ્યાદીનાદધાતિ સઃ| |૬૭|

સ૦-દોષે-વિષમજ્વરકારિણિ, ક્ષીણે સતિ, સતતકાદિજ્વરઃ સૂક્ષ્મો ભૂત્વા રસાદિષ્વેવ ધાતુષુ લીયતે-લયં યાતિ| કથં પુનરેતદવગમ્યતે ? યદસૌ લીનો ન પુનર્વિનષ્ટ એવ, ઇત્યત્ર હેતુમાહ-લીનત્વાદિત્યાદિ| સ તુ લીનો જ્વરો લીનત્વાત્ કાર્શ્યાદીન્ કરોતિ| અત એવાસૌ ન વિનષ્ટ એવેત્યુચ્યતે| યતઃ કાર્શ્યાદ્યુદ્ગમ ઉપલભ્યતે| નિરન્વયવિનષ્ટાદ્ધિ તદ્ધેતુકાર્શ્યાદ્યનુપલબ્ધિરેવ| તસ્માલ્લીનો દોષો વિષમજ્વરેષુ ભવતીતિ સ્થિતમ્|

Adhikarana santatAdInAM santatatvAdau yuktiH (67-69) · Śloka 69

નનુ, તુલ્યેઽપિ વાતાદિદોષપ્રકોપે સન્તતજ્વર એવાશુસકલકાયવ્યાપ્તિઃ, સતતકાદિષુ તુ ચિરેણ વિચ્છિદ્ય ભવતીત્યત્ર યુક્તિઃ કા ? ઇત્યાહ - - - - | આસન્નવિવૃતાસ્યત્વાત્સ્રોતસાં રસવાહિનામ્||૬૭|| આશુ સર્વસ્ય વપુષો વ્યાપ્તિર્દોષેણ જાયતે| સન્તતઃ સતતસ્તેન, વિપરીતો વિપર્યયાત્||૬૮|| વિષમો વિષમારમ્ભક્રિયાકાલોઽનુષઙ્ગવાન્| |૬૯|

સ૦-આસન્નં વિવૃતં ચાસ્યં-મુખં, યેષાં રસવાહિનાં સ્રોતસાં તાન્યેવમ્| તેષાં ભાવ આસન્નવિવૃતાસ્યત્વમ્| તસ્માદ્ધેતોસ્તત્ર પ્રવિષ્ટેન દોષેણ શીઘ્રં સર્વસ્ય વપુષઃ-શરીરસ્ય, વ્યાપ્તિર્જાયતે| તેન-કારણેન દોષેણાશુ સર્વશરીરવ્યાપ્તિલક્ષણેન, સન્તતાખ્યો જ્વરઃ સતતો-નિરન્તરો, ભવતિ| વિપરીતઃ પ્રકૃતત્વાત્સન્તતેન વિષમો-વિષમસંજ્ઞઃ, સતતાદિજ્વરો વિપરીતો ભવતિ-ન નિરન્તરં જ્વરયતિ| કસ્માદ્વિપરીતઃ ? વિપર્યયાત્| એતદુક્તં ભવતિ,-સ્થૂલાન્યાસન્નાનિ વિવૃતાસ્યાનિ ચ રસવાહીનિ સ્રોતાંસિ| દૂરતરાણિ સંવૃતાસ્યાનિ સૂક્ષ્મતરાણિ ચ રક્તવાહીનિ| તૈર્દોષશ્ચિરેણ તથા અસાકલ્યેન કાયં વ્યાપ્નુવન્ વિચ્છિન્નકાલં જ્વરં કરોતિ| અત એવાહ (શ્લો. ૭૦)- "અહોરાત્રસ્ય સ દ્વિઃ સ્યાત્" ઇત્યાદિ| તતો દૂરતરાણિ સંવૃતતરાસ્યાનિ ચ માંસવાહીનિ સ્રોતાંસિ| તાનિ ચિરતરેણ પ્રાપ્નોતિ દોષઃ| ન ચૈતૈઃ સ્રોતોભિઃ સાકલ્યેન યુગપદ્દેહમનુવ્યાપ્નોતિ| અતોઽનેન કારણેનાસાવન્યસ્મિન્ દિને જ્વરં નિર્વર્તયત્યન્યેદ્યુઃસંજ્ઞમ્| તેનાસૌ સતતાદપિ વિપ્રકૃષ્ટો ભવતિ| તતોઽપિ સૂક્ષ્મતરાણિ સંવૃતતરમુખાનિ ચ મેદોવહાનિ| તાનિ ચિરતરેણ દોષઃ પ્રાપ્નોતિ| ન ચ તૈરશેષદેહં વ્યાપ્નોતિ| અતોઽસાવનેન કારણેન યથાક્રમમન્યદિનમેકં હિત્વા તૃતીયેઽહ્નિ તૃતીયકો ભવતિ| તતોઽપ્યનેનૈવ વિપ્રકૃષ્ટતમેન ક્રમેણ દિનદ્વયં હિત્વા ચતુર્થકો ભવતિ| એવં ચતુર્થકવિપર્યયશ્ચ| સઙ્ગ્રહેઽપ્યાખ્યત્ (નિ. અ. ૨)- "સૂક્ષ્મસૂક્ષ્મતરાસ્યેષુ દૂરદૂરતરેષુ ચ| દોષો રક્તાદિમાર્ગેષુ શનૈરલ્પશ્ચિરેણ યત્|| યાતિ દેહં ચ નાશેષં ભૂયિષ્ઠં ભેષજેઽપિ ચ| ક્રમોઽયં તેન વિચ્છિન્નસન્તાપો લક્ષ્યતે જ્વરઃ||" ઇતિ| અધુના વિષમજ્વરસ્ય સ્વરૂપં પ્રતિપાદયન્નાહ-વિષમ ઇતિ| વિષમો-વિષમસંજ્ઞો જ્વરો, વિષમારમ્ભક્રિયાકાલો ભવતિ| આરમ્ભશ્ચ ક્રિયા ચ કાલશ્ચ આરમ્ભક્રિયાકાલાઃ| વિષમા આરમ્ભક્રિયાકાલા યસ્ય સ એવમ્| તત્ર વિષમ આરમ્ભો યથા,-કશ્ચિત્પૂર્વં મૂર્ધાનમારભ્યાગચ્છતિ, કશ્ચિત્પૃષ્ઠમ્, કશ્ચિજ્જઙ્ઘાભ્યામિતિ| વિષમક્રિયો યથા,-કશ્ચિચ્છીતકૃત્, કશ્ચિદ્દાહકૃદિતિ| વિષમકાલશ્ચ યથા,- કશ્ચિત્પૂર્વાહ્ણે સમાગચ્છતિ, કશ્ચિન્મધ્યાહ્ને, કશ્ચિદપરાહ્ણે, કશ્ચિન્નિશીથે, ઇતિ| તથા, અનુષઙ્ગવાન્-દીર્ઘકાલાનુબન્ધી|

Adhikarana satatalakShaNam (69-70) · Śloka 70

| દોષો રક્તાશ્રયઃ પ્રાયઃ કરોતિ સતતં જ્વરમ્||૬૯|| અહોરાત્રસ્ય સ દ્વિઃ સ્યાત્| |૭૦|

સ૦-પ્રાયો-બાહુલ્યેન, રક્તાશ્રયો દોષઃ સતતં જ્વરં વિદધાતિ| પ્રાયોગ્રહણાત્ રસાદ્યાશ્રયત્વમસ્ય સૂચયતિ| તસ્માત્સર્વો જ્વરઃ સર્વધાતુવ્યાપી| ભૂયાંસ્તુ ધાતુર્વ્યપદિશ્યતે| અત એવ સન્તતે પપાઠ (શ્લો. ૫૯) - "વિશેષેણ રસાશ્રિતાઃ|" ઇતિ| તસ્માદ્વિશેષેણ રક્તાશ્રયઃ સતત ઇત્યવેહિ| સઃ-સતતઃ, અહોરાત્રસ્ય મધ્યે દ્વિઃ સ્યાત્-દ્વૌ કાલાવનુવર્તતે| અહર્યુક્તા રાત્રિરહોરાત્રઃ| "અહઃસર્વૈકદેશ" ઇત્યાદિના અચ્ સમાસાન્તઃ| "રાત્રાહ્નાહાઃ પુંસિ" ઇતિ પુંસ્ત્વમ્| દ્વૌ વારૌ દ્વિઃ| "દ્વિત્રિચતુર્ભ્યઃ સુચ્" ઇતિ સુચ્| અત્ર ચ નાયં નિયમઃ, યદહ્ન્યેકવારં રાત્રાવેકવારમિતિ, કિં તર્હિ ? કદાચિદહ્ન્યેવ વારદ્વયં, કદાચિદ્રાત્રાવેવ વારદ્વયં, કદાચિદ્દ્વયોરપિ વારદ્વયમિતિ પ્રતીહિ|

Adhikarana anyedyurlakShaNam (70) · Śloka 70

સકૃદન્યેદ્યુરાશ્રિતઃ| તસ્મિન્માંસવહા નાડીઃ|૭૦|

સ૦-સકૃદન્યેદ્યુઃ 'અહોરાત્રસ્ય ઇત્યનુવર્તતે| અહોરાત્રસ્ય મધ્યેઽયમન્યેદ્યુર્નામ વિષમજ્વરઃ સકૃત્-એકવારં ભવેત્| કદાચિદહ્ન્યેકવારમુત્પદ્યતે, કદાચિદ્રાત્રાવિતિ| તસ્મિન્-અન્યેદ્યુર્જ્વરે, સર્વધાત્વાશ્રયોઽપિ દોષો વિશેષેણ માંસવહા નાડીરાશ્રિતઃ|

Adhikarana tRutIyakalakShaNam (70-71) · Śloka 71

| મેદોનાડીસ્તૃતીયકે||૭૦|| ગ્રાહી પિત્તાનિલાન્મૂર્ધ્નસ્ત્રિકસ્ય કફપિત્તતઃ| સપૃષ્ઠસ્યાનિલકફાત્સ ચૈકાહાન્તરઃ સ્મૃતઃ||૭૧||

સ૦-તૃતીયકે મેદોવહા નાડીર્વિશેષેણ દોષ આશ્રિત ઇતિ યોજ્યમ્| મેદોવહા નાડીરાશ્રિત્ય દોષસ્તૃતીયકં કુરુત ઇત્યર્થઃ| સ ચ ત્રિવિધઃ,-પિત્તવાતાદધિકાત્ કફપિત્તાત્ વાતકફાચ્ચ| તત્ર ગ્રાહી મૂર્ધ્નઃ-શિરસઃ, પિત્તાનિલાત્તૃતીયકો ભવતિ, મૂર્ધ્નિ વેદનાસ્તાસ્તા જનયતીત્યર્થઃ| યશ્ચ કફપિત્તાદુત્પદ્યતે સ ત્રિકસ્ય ગ્રાહી-ત્રિકે પીડામુત્પાદયતિ| યશ્ચાનિલકફાજ્જાયતે સ પૃષ્ઠસહિતસ્ય ત્રિકસ્ય ગ્રાહી-પૃષ્ઠે ત્રિકે ચ પીડાં જનયતિ| એવમયં ત્રિપ્રકારસ્વભાવઃ| સ ચ તૃતીયક એકાહાન્તર ઇતિ સ્મૃતો, 'મુનિભિઃ' ઇતિ શેષઃ| એકેનાહ્નાઽન્તરં-વ્યવધાનં, યસ્ય સ એવમ્| એકસ્મિન્નહનિ તિરોભૂય પુનરુદેતીત્યર્થઃ|

Adhikarana caturthakalakShaNam (72-73) · Śloka 73

ચતુર્થકો મલે મેદોમજ્જાસ્થ્યન્યતમસ્થિતે| મજ્જસ્થ એવેત્યપરે પ્રભાવં સ તુ દર્શયેત્||૭૨|| દ્વિધા કફેન જંઘાભ્યાં સ પૂર્વં શિરસોઽનિલાત્| |૭૩|

સ૦-મેદશ્ચ મજ્જા ચાસ્થિ ચ મેદોમજ્જાસ્થીનિ, તેષામન્યતમસ્મિન્ સ્થિતે દોષે કદાચિન્મેદસિ સ્થિતે દોષે કદાચિન્મજ્જનિ કદાચિદસ્થનિ સ્થિતે દોષે ચતુર્થકો જ્વરો જાયતે| એકં દિનં જ્વરયિત્વા હ્યહં વિમુચ્ય પુનર્જ્વરયતિ સ ચતુર્થકો વેદ્યઃ| મજ્જસ્થ એવેત્યપરે-અન્યે પુનરાચાર્યા એવં સ્મરન્તિ, ચતુર્થકો જ્વરો મજ્જસ્થ એવ દોષે જાયતે| સ પુનશ્ચતુર્થકઃ પ્રભાવં દ્વિધા-દ્વિપ્રકારં, દર્શયેત્| કફેનાધિકેન યો જાયતે સ પૂર્વં-પ્રથમં, જઙ્ઘાભ્યં તતોઽન્યેભ્યોઽઙ્ગેભ્યઃ| અનિલાદ્યો ભવતિ સ પૂર્વં શિરસો જાયતેઽનન્તરમઙ્ગાન્તરેભ્યઃ|

Adhikarana caturthakaviparyayalakShaNam (73-74) · Śloka 74

| અસ્થિમજ્જોભયગતે ચતુર્થકવિપર્યયઃ||૭૩|| ત્રિધા, હ્યહં જ્વરયતિ દિનમેકં તુ મુઞ્ચતિ| |૭૪|

સ૦-અસ્થિ ચ મજ્જા ચાસ્થિમજ્જાનૌ, અસ્થિમજ્જોરુભયં-દ્વયં, તત્ર ગતો યો મલો વાતાદ્યન્યતમસ્તસ્મિન્, ચતુર્થકવિપર્યયઃ-તદ્વિપરીતલક્ષણો વિષમજ્વરો, ભવતિ| સ ચ ત્રિધા-ત્રિપ્રકારઃ, સન્નિપાતોદ્ભવત્વેઽપિ કદાચિદ્વાતેનાધિકેનાઽથવા પિત્તેન શ્લેષ્મણા વા| તમેવ ચ લક્ષયિતુમાહ-હ્યહમિતિ| દ્વિધાતુસ્થિતદોષોત્પન્નત્વાત્ દ્વે દિને જ્વરયિત્વા દિનમેકં વિમુચ્ય પુનર્હ્યહં જ્વરયતિ સ ચતુર્થકવિપર્યયઃ| અનેનૈવ લક્ષણેન ચતુર્થકસ્યાપિ લક્ષણમુક્તં ભવતિ| સ એકમહો જ્વરયિત્વા હ્યહં વિમુચ્ય પુનર્જ્વરયતિ| દ્વે અહ્ની સમાહૃતે દ્વ્યહઃ| "રાજાહઃસખિભ્યષ્ટચ્" ઇતિ ટચ્| "અહ્નષ્ટખોરેવ" ઇતિ ટિલોપઃ|

Adhikarana anuktajvaraBeda sa~ggrahaH (74-76) · Śloka 76

ઇદાનીમેષાં વિષમજ્વરાણામિમં શેષભૂતં ગ્રન્થમાહ - - - - | બલાબલેન દોષાણામન્નચેષ્ટાદિજન્મના||૭૪|| જ્વરઃ સ્યાન્મનસસ્તદ્વત્કર્મણશ્ચ તદા તદા| દોષદૂષ્યર્ત્વહોરાત્રપ્રભૃતીનાં બલાજ્જ્વરઃ||૭૫|| મનસો વિષયાણાં ચ કાલં તં તં પ્રપદ્યતે| |૭૬|

સ૦-બલં ચાબલં ચ બલાબલં,-સામર્થ્યાસામર્થ્યમ્, આસન્નવ્યાધિકારણાનાં દોષાણાં-વાતાદીનાં, તદા તદા બલાબલેન જ્વરઃ સ્યાત્| કિમ્ભૂતેન ? અન્નચેષ્ટાદિજન્મના| અદ્યત ઇત્યન્નં,-રક્તશાલ્યાદિ| અન્નગ્રહણમુપલક્ષણાર્થમ્, માંસરસાદ્યપિ હિ પાનં ગૃહ્યતે| ચેષ્ટ્યત ઇતિ ચેષ્ટા,-કાયવાઙ્મનોવ્યાપારો, વિહાર ઇત્યર્થઃ| અન્નં ચ ચેષ્ટા ચાન્નચેષ્ટે, તે આદિ યેષાં કાલદૂષ્યાદીનાં ત એવમ્, તેભ્યો જન્મ યસ્ય બલાબલસ્ય, તેનાન્નચેષ્ટાદ્યુત્પન્નેન સતતકાદિર્જ્વરો ભવેત્| મનસસ્તદ્વત્| તદ્વદિત્યનેન દોષાણાં બલાબલમતિદિશ્યતે| યથા દોષાણાં શારીરાણાં બલાબલેન સતતકાદિજ્વરઃ સ્યાત્, તથા મનસોઽપિ દોષાણાં બલાબલેન જ્વરઃ સ્યાત્| ચશબ્દાત્ કર્મણોઽપિ પૂર્વોક્તસ્ય બલાબલેન સતતકાદિજ્વરઃ સ્યાદિતિ| કસ્ય સમ્બન્ધિનઃ કર્મણઃ ? પ્રકૃતત્વાન્મનસ એવ| તદેવં કર્મણો વ્યાપારસ્ય ચિત્તસ્યાર્થસ્ય બલાબલેન તદ્વશાજ્જ્વરોઽસૌ ભવેત્| અન્યે ત્વાચક્ષતે,-કર્મણઃ-પુરાકૃતસ્ય બલાબલેન, પુરાકૃતકર્મવશાદિતિ| યત્તદોનિત્યાભિસમ્બન્ધાદ્યદત્રાનુક્તમપિ લભ્યતે| તેનાયં સમ્બન્ધઃ,-યદા યદાઽન્નચેષ્ટાદિજન્મ દોષાણાં બલાબલં સ્યાત્, તથા મનસો દોષાણાં બલાબલં સ્યાત્, તથા કર્મણઃ પૂર્વકૃતસ્ય બલાબલં સ્યાત્, તદા તદા સતતકાદિર્જ્વરઃ સ્યાદિતિ| અપિચ દોષાણાં વાતાદીનાં બલેન, તથા દૂષ્યાણાં રસાદીનાં તથા ઋતૂનાં શિશિરાદીનાં તથાઽહોરાત્રસ્ય તથા પ્રકૃતીનાં બલેન, મનસો બલેન, તથા વિષયાણાં શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાનાં બલેન, જ્વરસ્તં તં-વિશિષ્ટં, કાલં પ્રપદ્યતે| તેન કદાચિત્ સતતકોઽન્યેદ્યુસ્તૃતીયકશ્ચતુર્થકો વા ભવતિ| તથા કદાચિત્ ચતુર્થકો ભૂત્વા તૃતીયકોઽન્યેદ્યુઃ સતતકો વા ભવેત્| સઙ્ગ્રહે ચ રસાદિધાતુસ્થજ્વરલક્ષણમુક્તમ્| યથા (નિ. અ. ૨)- "ઉત્ક્લેશો ગૌરવં દૈન્યં ભઙ્ગોઽઙ્ગાનાં વિજૃમ્ભણમ્| અરોચકો વમિઃ સાદઃ સર્વસ્મિન્ રસગે જ્વરે|| ૧|| રક્તનિષ્ઠીવનં તૃષ્ણા રક્તોષ્ણપિટિકોદ્ગમઃ| દાહરાગભ્રમમદપ્રલાપા રક્તસંસ્થિતે|| ૨|| તૃડ્ ગ્લાનિઃ સૃષ્ટવર્ચસ્ત્વમન્તર્દાહો ભ્રમસ્તમઃ| દૌર્ગન્ધ્યં ગાત્રવિક્ષેપો માંસસ્થે, મેદસિ સ્થિતે|| ૩|| સ્વેદોઽતિતૃષ્ણા વમનં સ્વગન્ધસ્યાસહિષ્ણુતા| પ્રલાપો ગ્લાનિરરુચિરસ્થિસ્થે ત્વસ્થિભેદનમ્|| ૪|| દોષપ્રવૃત્તિરૂર્ધ્વાધઃ શ્વાસાઙ્ગાક્ષેપકૂજનમ્| અન્તર્દાહો બહિઃ શૈત્યં શ્વાસો હિધ્મા ચ મજ્જગે|| ૫|| તમસો દર્શનં મર્મચ્છેદનં સ્તબ્ધમેઢ્રતા| શુક્રપ્રવૃત્તિર્મૃત્યુશ્ચ જાયતે શુક્રસંશ્રયે|| ૬|| ઉત્તરોત્તરદુઃસાધ્યાઃ પઞ્ચાત્રાન્ત્યૌ તુ વર્જયેત્| પ્રલિમ્પન્નિવ ગાત્રાણિ શ્લેષ્મણા ગૌરવેણ ચ|| ૭|| મન્દજ્વરપ્રલેપસ્તુ સશીતઃ સ્યાત્પ્રલેપકઃ| નિત્યં મન્દજ્વરો રૂક્ષઃ શૂનઃ કૃચ્છ્રેણ સિધ્યતિ|| ૮|| સ્તબ્ધાઙ્ગઃ શ્લેષ્મભૂયિષ્ઠો ભવેદ્વાતબલાસકઃ| હરિદ્રાભેકવર્ણાભસ્તદ્વર્ણં યઃ પ્રમેહતિ|| ૯|| સ વૈ હારિદ્રકો નામ જ્વરભેદોઽન્તકઃ સ્મૃતઃ| કફવાતૌ સમૌ યસ્ય હીનપિત્તસ્ય દેહિનઃ|| ૧૦|| તીક્ષ્ણો વા યદિ વા મન્દો જાયતે રાત્રિકો જ્વરઃ| દિવાકરાપીતબલે વ્યાયામાચ્ચ વિશોષિતે|| ૧૧|| શરીરે નિયતં વાતાજ્જ્વરઃ સ્યાત્પૂર્વરાત્રિકઃ| આમાશયે યદા દુષ્ટે શ્લેષ્મપિત્તે વ્યવસ્થિતે|| ૧૨|| તદાઽર્દ્ધં શીતલં દેહે ત્વર્દ્ધં ચોષ્ણં પ્રજાયતે| કાયે પિત્તં યદા દુષ્ટં શ્લેષ્મા ચાન્તે વ્યવસ્થિતઃ|| ૧૩|| ઉષ્ણત્વં તેન દેહસ્ય શીતત્વં કરપાદયોઃ|" ઇતિ| ખારણાદિના તુ શુક્રસ્થ એવ દોષે વર્જ્યતા પ્રત્યપાદિ| તથા ચ તદ્ગ્રન્થઃ-"શુક્રસ્થે શુક્રવિણ્મોક્ષઃ શ્વસન્ પ્રાણાન્ વિમોક્ષ્યતિ|" ઇતિ|

Adhikarana jvaramokShalakShaNam (76-78) · Śloka 78

| ધાતૂન્ પ્રક્ષોભયન્ દોષો મોક્ષકાલે વિલીયતે||૭૬|| તતો નરઃ શ્વસન્ સ્વિદ્યન્ કૂજન્ વમતિ ચેષ્ટતે| વેપતે પ્રલપત્યુષ્ણૈઃ શીતૈશ્ચાઙ્ગૈર્હતપ્રભઃ||૭૭|| વિસંજ્ઞો જ્વરવેગાર્તઃ સક્રોધ ઇવ વીક્ષતે| સદોષશબ્દં ચ શકૃદ્દ્રવં સૃજતિ વેગવત્||૭૮||

સ૦-દોષો-વાતાદ્યન્યતમો, ધાતૂન્-રસાદીન્, પ્રક્ષોભયન્-ચણ્ડપવનોદ્ધૂતમહાજલાશયાનિવ કુર્વન્, જ્વરમોક્ષકાલે વિલીયતે| વિલીયમાનદોષવશાત્ નરઃ શ્વસન્, તથા સ્વિદ્યન્-રોમકૂપેભ્યો જલં સ્રવન્, તથા કૂજન્-અવ્યક્તં શબ્દં કુર્વન્, વમતિ-છર્દયતિ, તથા ચેષ્ટતે-ભૂમિશય્યાદૌ પરિલુણ્ઠતિ, વેપતે-કમ્પતે લતેવ ચલતિ, પ્રલપતિ-અસમ્બદ્ધં બ્રૂતે, તથા હતપ્રભો-નષ્ટકાન્તિઃ, ઉષ્ણૈઃ શીતૈશ્ચાઙ્ગૈસ્તુલ્યકાલમુપલક્ષિતો ભવતિ| ચશબ્દોઽત્ર તુલ્યકાલાર્થઃ| તુલ્યકાલં તસ્ય કાનિચિદુષ્ણાન્યઙ્ગાનિ કાનિચિચ્છીતાનિ| વિગતા સંજ્ઞા યસ્યાસૌ વિસંજ્ઞઃ, તથા જ્વરવેગાર્તઃ સક્રોધ ઇવ વીક્ષતે-સરોષ ઇવાલોકનં કરોતિ, તથા શકૃત્-પુરીષં, વિમુઞ્ચતિ| કિમ્ભૂતં શકૃત્ ? દોષશ્ચ શબ્દશ્ચ દોષશબ્દૌ, સહ તાભ્યાં વર્તતે સદોષશબ્દમ્| દોષશબ્દેનેહામો વિવક્ષિતઃ, સામં સસ્વનં ચેત્યર્થઃ| તથા, દ્રવં-અકઠિનમ્| તથા વેગોઽસ્યાસ્તીતિ વેગવત્, ઇતિ સવેગં કૃત્વા શકૃત્સૃજતિ|

Adhikarana jvaramuktalakShaNam (2) · Śloka 2

ઇતિ જ્વરમોક્ષકાલલક્ષણમુક્ત્વા વિગતજ્વરલક્ષણમભિધિત્સુરાહ - - દેહો લઘુર્વ્યપગતક્લમમોહતાપઃ પાકો મુખે કરણસૌષ્ઠવમવ્યથત્વમ્| સ્વેદઃ ક્ષવઃ પ્રકૃતિયોગિ મનોઽન્નલિપ્સા કણ્ડૂશ્ચ મૂર્ધ્નિ વિગતજ્વરલક્ષણાનિ||૭૯|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાને જ્વરનિદાનં નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ||૨||

સ૦-તસ્ય વિગતજ્વરસ્ય નરસ્યૈતાનિ લક્ષણાનિ| યથા-દેહો લઘુર્ભવતિ-ન તુ ગાત્રે ગૌરવમ્| તથા, વ્યપગતાઃ-નષ્ટાઃ, ક્લમમોહતાપા યસ્યાસૌ વ્યપગતક્લમમોહતાપસ્તદા સ સમ્પદ્યતે| તથા, અસ્ય મુખે-વદને, પાકઃ| કરણાનાં-ચક્ષુરાદીનાં, સૌષ્ઠવં-પાટવં, જાયતે| તથા, અવ્યથત્વાદયોઽસ્ય ભવન્તિ| પ્રકૃત્યા યોગઃ પ્રકૃતિયોગઃ,-સ્વભાવેન સમ્બન્ધઃ| પ્રકૃતિયોગો યસ્યાસ્તિ મનસસ્તત્ પ્રકૃતિયોગિ| યાદૃગ્યસ્ય ચિત્તં પૂર્વં રજોબહુલં તમોબહુલં વા આસીત્ તાદૃક્ તસ્ય સમ્પદ્યત ઇત્યર્થઃ| તથા, અન્નલિપ્સા-અન્નાભિલાષઃ| સઙ્ગ્રહે ચ નક્ષત્રસમાશ્રયણેન ચ સાધ્યાસાધ્યજ્વરલક્ષણમુક્તમ્| યથા (નિ. અ. ૧)- "આધાનજન્મનિધનપ્રત્યરાખ્યવિપત્કરે| નક્ષત્રે વ્યાધિરુત્પન્નઃ ક્લેશાય મરણાય વા|| જ્વરાસ્તુ જાતઃ ષડ્રાત્રાદશ્વિનીષુ નિવર્તતે| ભરણીષુ તુ પઞ્ચાહાત્સપ્તાહાત્કૃત્તિકાસુ ચ|| ત્રિસપ્તરાત્રાદથવા રોહિણ્યામષ્ટરાત્રતઃ| એકાદશાદ્વા દિવસાન્મૃગે ષણ્ણવરાત્રયઃ|| પઞ્ચાહાન્મૃત્યુરાર્દ્રાયાં ત્રિપક્ષે સંશયોઽથવા| પુનર્વસૌ પ્રવૃત્તસ્તુ જ્વરોઽપૈતિ ત્રયોદશાત્|| દિવસાત્સપ્તવિંશાદ્વા હ્યહાત્સપ્તાહતોઽથવા|| પુષ્યે શ્લેષાસુ મરણં ચિરેણાઽપિ મઘાસુ ચ|| અવશ્યં સ્વાસ્થ્યમાપ્નોતિ દ્વાદશાહાન્મૃતો ન ચેત્| ફલ્ગુન્યોઃ પૂર્વયોર્મૃત્યુરન્યયોસ્તુ દિનેઽષ્ટમે|| નવમેઽહ્ન્યેકવિંશે વા જ્વરઃ સૌમ્યત્વમૃચ્છતિ| હસ્તેન સપ્તમે શાન્તિશ્ચિત્રાયામષ્ટમેઽથવા|| પુનશ્ચિત્રાગમે સ્વાતૌ દશાહાદથવા ત્રિભિઃ| પક્ષૈર્મૃત્યું વિશાખાસુ દ્વાવિંશેઽહનિ નિર્દિશેત્|| નવમેઽહ્નિ ન ચેચ્છાન્તિર્મૈત્રે મૃત્યુસ્તતઃ પરમ્| જ્યેષ્ઠાયાં પઞ્ચમે મૃત્યુરૂર્ધ્વં વા દ્વાદશાત્સુખમ્|| સ્વાસ્થ્યં દશાહાન્મૂલેન ત્રિસપ્તાહેઽથવા ગતે| પૂર્વાષાઢાસુ નવમે તતોઽન્યાસુ તુ માસતઃ|| અષ્ટાભિરથવા માસૈર્નવભિર્વા ભવેચ્છિવમ્| [જ્વરસ્તુ શ્રવેણે યાતિ શાન્તિમેકાદશાહતઃ|| ] આજ્યેષ્ઠાહાદ્ધનિષ્ઠાસુ દશાહાદ્વારુણેષુ તુ| ષડહે દ્વાદશાહે વા મૃત્યુર્ભાદ્રપદાસુ ચ|| ઉત્તરાસુ દ્વિસપ્તાહાત્ પ્રશમો, રેવતીષુ ચ| ચતૂરાત્રેઽષ્ટરાત્રે વા ક્ષેમમિત્યાહ હારિતઃ||" ઇતિ| જ્વર ઇત્યુપલક્ષણમ્| પ્રાયઃ સર્વો વ્યાધિરનયા દિશાઽનુસૃતો બોધ્યઃ ક્ષિપ્રચિરમોક્ષાય જીવિતાન્તાય વા| આધાનં-જન્મર્ક્ષાદ્દશમં નક્ષત્રમ્| વિપત્કરં-તૃતીયા તારા| પ્રત્યરં-પઞ્ચમી| નિધાનસંજ્ઞા-સપ્તમી તારા સ્મૃતેતિ| અથ, કિં નક્ષત્રસમાશ્રયેણેન જ્વરસ્ય સાધ્યાસાધ્યવિભાગોઽઙ્ગીક્રિયતામુત યથાનિદાનં કુપિતદોષલક્ષણેન ? બ્રૂમઃ| ઉભયથાઽપિ| યતો નક્ષત્રં ત્રિવિધમપિ પ્રાક્તનસ્ય કર્મણો દૈવાખ્યસ્ય શુભરૂપસ્યાશુભરૂપસ્ય શુભાશુભરૂપસ્ય ચ સૌમ્યક્રૂરમધ્યસ્વભાવસૂચકમ્| તત્ર સૌમ્યેન નક્ષત્રેણ શુભં, ક્રૂરેણાશુભં, મધ્યસ્વભાવેન ચ શુભાશુભમ્| એતદુક્તં ભવતિ,-પુરાતનકર્મવશાન્નક્ષત્રેણ જ્વર ઉત્પદ્યતે, ઐહિકકર્મવશાન્મિથ્યાહારસેવનાખ્યાદ્યથાનિદાનં વાતાદિકુપિતલક્ષણેન ચ| તદનયોર્બલાબલેન જ્વરસ્ય સાધ્યાસાધ્યવિભાગો વ્યવસ્થાપ્યઃ| પ્રત્યપાદિ ચ મુનિભિઃ| યથા (ચ.વિ.અ.૩)- "કદાચિત્કર્મણો બલવત્ત્વં કદાચિત્પુરુષકારસ્ય" ઇત્યુભયથા જ્વરસ્ય સાધ્યાસાધ્યવિભાગો ન્યાય્યઃ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાને જ્વરનિદાનં નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૨||