2. jvaranidanādhyāyaḥ

Adhikarana jvaranidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતો જ્વરનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| ગદ્યસૂત્રે|૨|

Adhikarana jvaraparyAyAH, jvaraprabhAvaH (1-2) · Śloka 2

જ્વરો રોગપતિઃ પાપ્મા મૃત્યુરોજોશનોઽન્તકઃ| ક્રોધો દક્ષાધ્વરધ્વંસી રુદ્રોર્ધ્વનયનોદ્ભવઃ||૧|| જન્માન્તયોર્મોહમયઃ સન્તાપાત્માઽપચારજઃ| વિવિધૈર્નામભિઃ ક્રૂરો નાનાયોનિષુ વર્તતે||૨||

Adhikarana jvaraBedAH (3) · Śloka 3

સ ચાપચારજો જ્વરઃ કિમેકો વાઽનેકવિધઃ ? ઇત્યાહ સ જાયતેઽષ્ટધા દોષૈઃ પૃથઙ્મિશ્રૈઃ સમાગતૈઃ| આગન્તુશ્ચ|૩|

Adhikarana jvarasaMprAptiH (3-6) · Śloka 6

સમ્પ્રાપ્તિમસ્યાધુના વક્તિ | મલાસ્તત્ર સ્વૈઃ સ્વૈર્દુષ્ટાઃ પ્રદૂષણૈઃ||૩|| આમાશયં પ્રવિશ્યામમનુગમ્ય પિધાય ચ| સ્રોતાંસિ પક્તિસ્થાનાચ્ચ નિરસ્ય જ્વલનં બહિઃ||૪|| સહ તેનાભિસર્પન્તસ્તપન્તઃ સકલં વપુઃ| કુર્વન્તો ગાત્રમત્યુષ્ણં જ્વરં નિર્વર્તયન્તિ તે||૫|| સ્રોતોવિબન્ધાત્પ્રાયેણ તતઃ સ્વેદો ન જાયતે| |૬|

Adhikarana jvarapUrvarUpam (6-10) · Śloka 10

પૂર્વરૂપં લક્ષયિતુમાહ | તસ્ય પ્રાગ્રૂપમાલસ્યમરતિર્ગાત્રગૌરવમ્||૬|| આસ્યવૈરસ્યમરુચિજૃમ્ભા સાસ્રાકુલાક્ષિતા| અઙ્ગમર્દોઽવિપાકોઽલ્પપ્રાણતા બહુનિદ્રતા||૭|| રોમહર્ષો વિનમનં પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટનં ક્લમઃ| હિતોપદેશેષ્વક્ષાન્તિઃ પ્રીતિરમ્લપટૂષણે||૮|| દ્વેષઃ સ્વાદુષુ ભક્ષ્યેષુ તથા બાલેષુ તૃડ્ ભૃશમ્| શબ્દાગ્નિશીતવાતામ્બુચ્છાયોષ્ણેષ્વનિમિત્તતઃ||૯|| ઇચ્છા દ્વેષશ્ચ| |૧૦|

Adhikarana tadanurUpotpattiH (10) · Śloka 10

તદનુ જ્વરસ્ય વ્યક્તતા ભવેત્| |૧૦|

Adhikarana vAtajvaralakShaNam, pittajvaralakShaNam (10-20) · Śloka 20

| આગમાપગમક્ષોભમૃદુતાવેદનોષ્મણામ્||૧૦|| વૈષમ્યં તત્રતત્રાઙ્ગે તાસ્તાઃ સ્યુર્વેદનાશ્ચલાઃ| પાદયોઃ સુપ્તતા સ્તમ્ભઃ પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટનં શ્રમઃ||૧૧|| વિશ્લેષ ઇવ સન્ધીનાં સાદ ઊર્વોઃ કટીગ્રહઃ| પૃષ્ઠં ક્ષોદમિવાપ્નોતિ નિષ્પીડ્યત ઇવોદરમ્||૧૨|| છિદ્યન્ત ઇવ ચાસ્થીનિ પાર્શ્વગાનિ વિશેષતઃ| હૃદયસ્ય ગ્રહસ્તોદઃ પ્રાજનેનેવ વક્ષસઃ||૧૩|| સ્કન્ધયોર્મથનં બાહ્વોર્ભેદઃ પીડનમંસયોઃ| અશક્તિર્ભક્ષણે હન્વોર્જૃમ્ભણં કર્ણયોઃ સ્વનઃ||૧૪|| નિસ્તોદઃ શઙ્ખયોર્મૂર્ધ્નિ વેદના વિરસાસ્યતા| કષાયાસ્યત્વમથવા મલાનામપ્રવર્તનમ્||૧૫|| રૂક્ષારુણત્વગાસ્યાક્ષિનખમૂત્રપુરીષતા| પ્રસેકરોચકાશ્રદ્ધાવિપાકાસ્વેદજાગરાઃ||૧૬|| કણ્ઠૌષ્ઠશોષસ્તૃટ્ શુષ્કૌ છર્દિકાસૌ વિષાદિતા| હર્ષો રોમાઙ્ગદન્તેષુ વેપથુઃ ક્ષવથોર્ગ્રહઃ||૧૭|| ભ્રમઃ પ્રલાપો ઘર્મેચ્છા વિનામશ્ચાનિલજ્વરે| ||૧૮|| અથ પિત્તજ્વરલક્ષણાર્થમાહ યુગપદ્વ્યાપ્તિરઙ્ગાનાં પ્રલાપઃ કટુવક્ત્રતા||૧૮|| નાસાસ્યપાકઃ શીતેચ્છા ભ્રમો મૂર્ચ્છા મદોઽરતિઃ| વિટ્સ્રંસઃ પિત્તવમનં રક્તષ્ઠીવનમમ્લકઃ||૧૯|| રક્તકોઠોદ્ગમઃ પીતહરિતત્વં ત્વગાદિષુ| સ્વેદો નિઃશ્વાસવૈગન્ધ્યમતિતૃષ્ણા ચ પિત્તજે||૨૦||

Adhikarana kaPajvaralakShaNam (21-22) · Śloka 22

કફજ્વરલક્ષણમાહ વિશેષાદરુચિર્જાડ્યં સ્રોતોરોધોઽલ્પવેગતા| પ્રસેકો મુખમાધુર્યં હૃલ્લેપશ્વાસપીનસાઃ||૨૧|| હૃલ્લાસશ્છર્દનં કાસઃ સ્તમ્ભઃ શ્વૈત્યં ત્વગાદિષુ| અઙ્ગેષુ શીતપિટિકાસ્તન્દ્રોદર્દઃ કફોદ્ભવે||૨૨||

Adhikarana jvarANAM kAlasaMprAptiH (23) · Śloka 23

એવં ત્રયાણાં દોષાણાં પૃથક્ લિઙ્ગાન્યભિધાય સામાન્યલિઙ્ગાન્યધુના કથયતિ કાલે યથાસ્વં સર્વેષાં પ્રવૃત્તિર્વૃદ્ધિરેવ વા| |૨૩|

Adhikarana jvarANAM upaSayAnupaSayau (23) · Śloka 23

ઇદાનીં સામાન્યેનાન્યદપિ લિઙ્ગદ્વયમાહ | નિદાનોક્તાનુપશયો વિપરીતોપશાયિતા|૨૩|

Adhikarana saMsargajvaralakShaNam (23) · Śloka 23

| યથાસ્વં લિઙ્ગસંસર્ગે જ્વરઃ સંસર્ગજઃ|૨૩|

Adhikarana vAtapittajvaralakShaNam (23-24) · Śloka 24

ન ચૈતાવદેવ સંસર્ગલક્ષણમિત્યાહ | અપિ ચ||૨૩|| શિરોર્તિમૂર્ચ્છાવમિદાહમોહકણ્ઠાસ્યશોષારતિપર્વભેદાઃ| ઉન્નિદ્રતાતૃડ્ભ્રમરોમહર્ષા જૃમ્ભાતિવાક્ત્વં ચ ચલાત્સપિત્તાત્||૨૪||

Adhikarana vAtaSleShmajvaralakShaNam (25) · Śloka 25

ઇદાનીં કફાનિલસંસર્ગલક્ષણમાહ તાપહાન્યરુચિપર્વશિરોરુક્ પીનસશ્વસનકાસવિબન્ધાઃ| શીતજાડ્યતિમિરભ્રમતન્દ્રાઃ શ્લેષ્મવાતજનિતજ્વરલિઙ્ગમ્||૨૫||

Adhikarana pittaSleShmajvaralakShaNam (26) · Śloka 26

અધુના કફપિત્તસંસર્ગજ્વરં લક્ષયતિ શીતસ્તમ્ભસ્વેદદાહાવ્યવસ્થા તૃષ્ણાકાસશ્લેષ્મપિત્તપ્રવૃત્તિઃ| મોહસ્તન્દ્રાલિપ્તતિક્તાસ્યતા ચ જ્ઞેયં રૂપં શ્લેષ્મપિત્તજ્વરસ્ય||૨૬||

Adhikarana sannipAtajvaralakShaNam (27-33) · Śloka 33

અથ સન્નિપાતજ્વરસ્ય લક્ષણમાહ સર્વજો લક્ષણૈઃ સર્વૈર્દાહોઽત્ર ચ મુહુર્મુહુઃ| તદ્વચ્છીતં મહાનિદ્રા દિવા જાગરણં નિશિ||૨૭|| સદા વા નૈવ વા નિદ્રા મહાસ્વેદોઽતિ નૈવ વા| ગીતનર્તનહાસ્યાદિવિકૃતેહાપ્રવર્તનમ્||૨૮|| સાશ્રુણી કલુષે રક્તે ભુગ્ને લુલિતપક્ષ્મણી| અક્ષિણી પિણ્ડિકાપાર્શ્વમૂર્દ્ધપર્વાસ્થિરુગ્ભ્રમઃ||૨૯|| સસ્વનૌ સરુજૌ કર્ણૌ કણ્ઠઃ શૂકૈરિવાચિતઃ| પરિદગ્ધા ખરા જિહ્વા ગુરુઃ સ્રસ્તાઙ્ગસન્ધિતા||૩૦|| રક્તપિત્તકફષ્ઠીવો લોલનં શિરસોઽતિરુક્| કોઠાનાં શ્યાવરક્તાનાં મણ્ડલાનાં ચ દર્શનમ્||૩૧|| હૃદ્વ્યથા મલસંસઙ્ગઃ પ્રવૃત્તિર્વાઽલ્પશોઽતિ વા| સ્નિગ્ધાસ્યતા બલભ્રંશઃ સ્વરસાદઃ પ્રલાપિતા||૩૨|| દોષપાકશ્ચિરાત્તન્દ્રા પ્રતતં કણ્ઠકૂજનમ્| |૩૩|

Adhikarana sannipAtajvarasya nAmAni (33) · Śloka 33

અથાસ્ય સન્નિપાતસ્ય નામદ્વયમાહ | સન્નિપાતમભિન્યાસં તં બ્રૂયાચ્ચ હૃતૌજસમ્||૩૩||

Adhikarana asAdhyasannipAtajvaralakShaNam (34) · Śloka 34

દોષે વિબદ્ધે નષ્ટેઽગ્નૌ સર્વસમ્પૂર્ણલક્ષણઃ| અસાધ્યઃ|૩૪|

Adhikarana kRucCrasAdhyasannipAtajvaralakShaNam (34) · Śloka 34

| સોઽન્યથા કૃચ્છ્રો ભવેદ્વૈકલ્યદોઽપિ વા||૩૪||

Adhikarana amiSrIBUtadoShajasannipAtajvaraH (35-36) · Śloka 36

કિમેષ એવ સન્નિપાતજ્વરપ્રકારઃ સમ્ભવતિ ? ઉતાન્યોઽપિ સમ્ભવતિ ? ઇત્યાહ અન્યચ્ચ સન્નિપાતોત્થો યત્ર પિત્તં પૃથક્ સ્થિતમ્| ત્વચિ કોષ્ઠેઽથવા દાહં વિદધાતિ પુરોઽનુ વા||૩૫|| તદ્વદ્વાતકફૌ શીતં, દાહાદિર્દુસ્તરસ્તયોઃ| |૩૬|

Adhikarana SItAdisannipAtajvaralakShaNam (36-37) · Śloka 37

નનુ, અસ્મિન્ શીતાદૌ દાહાદૌ ચ જ્વરે કો વિશેષઃ ? ઇત્યાહ | શીતાદૌ તત્ર પિત્તેન કફે સ્યન્દિતશોષિતે||૩૬|| શીતે શાન્તેઽમ્લકો મૂર્ચ્છા મદસ્તૃષ્ણા ચ જાયતે| |૩૭|

Adhikarana dAhAdisannipAtajvaralakShaNam (37) · Śloka 37

| દાહાદૌ પુનરન્તે સ્યુસ્તન્દ્રાષ્ઠીવવમિક્લમાઃ||૩૭||

Adhikarana AgantujvaraBedAH (38) · Śloka 38

આગન્તુરભિઘાતાભિષઙ્ગશાપાભિચારતઃ| ચતુર્ધા|૩૮|

Adhikarana abhighAtajAgantujvarabhedau (38-39) · Śloka 39

| અત્ર ક્ષતચ્છેદદાહાદ્યૈરભિઘાતજઃ||૩૮|| શ્રમાચ્ચ| |૩૯|

Adhikarana tasya dvividhasya lakShaNam (39) · Śloka 39

તસ્મિન્પવનઃ પ્રાયો રક્તં પ્રદૂષયન્| સવ્યથાશોફવૈવર્ણ્યં, સરુજં કુરુતે જ્વરમ્||૩૯||

Adhikarana abhiSha~ggajAgantujvarabhedAH (40) · Śloka 40

ગ્રહાવેશૌષધિવિષક્રોધાભિશોકકામજઃ| અભિષઙ્ગાત્|૪૦|

Adhikarana grahAveSajalakShaNam (40) · Śloka 40

ઇદાનીં ગ્રહોત્પન્નસ્ય લિઙ્ગમાહ | ગ્રહેણાસ્મિન્નકસ્માદ્ધાસરોદને||૪૦||

Adhikarana oShadhijalakShaNam (41) · Śloka 41

ઓષધીગન્ધજે મૂર્ચ્છા શિરોરુગ્વમથુઃ ક્ષવઃ| |૪૧|

Adhikarana viShajalakShaNam (41) · Śloka 41

| વિષાન્મૂર્ચ્છાતિસારાસ્યશ્યાવતાદાહહૃદ્ગદાઃ||૪૧||

Adhikarana krodhajalakShaNam (42) · Śloka 42

ક્રોધાત્કમ્પઃ શિરોરુક્ ચ| |૪૨|

Adhikarana bhayashokajalakShaNam (42) · Śloka 42

પ્રલાપો ભયશોકજે| |૪૨|

Adhikarana kAmajalakShaNam (42) · Śloka 42

| કામાદ્ભ્રમોઽરુચિર્દાહો હ્રીનિદ્રાધીધૃતિક્ષયઃ||૪૨||

Adhikarana abhiSha~ggajAnAM doShAnubandhaH (43) · Śloka 43

ગ્રહાદૌ સન્નિપાતસ્ય ભયાદૌ મરુતસ્ત્રયે| કોપઃ કોપેઽપિ પિત્તસ્ય|૪૩|

Adhikarana shApAbhicArajayorlakShaNam (43-44) · Śloka 44

| યૌ તુ શાપાભિચારજૌ||૪૩|| સન્નિપાતજ્વરૌ ઘોરૌ તાવસહ્યતમૌ મતૌ| |૪૪|

Adhikarana abhicArajasya visheShaH (44-45) · Śloka 45

| તત્રાભિચારિકૈર્મન્ત્રૈર્હૂયમાનસ્ય તપ્યતે||૪૪|| પૂર્વં ચેતસ્તતો દેહસ્તતો વિસ્ફોટતૃડ્ભ્રમૈઃ| સદાહમૂર્ચ્છૈર્ગ્રસ્તસ્ય પ્રત્યહં વર્દ્ધતે જ્વરઃ||૪૫||

Adhikarana aShTavidhajvaropasaMhAraH (46) · Śloka 46

ઇતિ જ્વરોઽષ્ટધા દૃષ્ટઃ| |૪૬|

Adhikarana aShTAnAM jvarANAM pratyekaM dvaividhyaShaTkam (46-47) · Śloka 47

સમાસાદ્દ્વિવિધસ્તુ સઃ| શારીરો માનસઃ સૌમ્યસ્તીક્ષ્ણોઽન્તર્બહિરાશ્રયઃ||૪૬|| પ્રાકૃતો વૈકૃતઃ સાધ્યોઽસાધ્યઃ સામો નિરામકઃ| |૪૭|

Adhikarana shArIrasya lakShaNam, mAnasasya lakShaNam (47) · Śloka 47

સમ્પ્રત્યેતાનેવ જ્વરાન્ વ્યાચષ્ટે | પૂર્વં શરીરે શારીરે તાપો, મનસિ માનસે||૪૭||

Adhikarana saumyasya lakShaNam (96)) · Śloka 48

ઇદાનીં સૌમ્યતીક્ષ્ણૌ વ્યાચષ્ટે- પવને યોગવાહિત્વાચ્છીતં શ્લેષ્મયુતે ભવેત્| |૪૮|

Adhikarana tIkShNasya lakShaNam (48) · Śloka 48

તીક્ષ્ણમિદાનીં વક્તિ | દાહઃ પિત્તયુતે, મિશ્રં મિશ્રે|૪૮|

Adhikarana antarAshrayasya lakShaNam (48-49) · Śloka 49

| અન્તઃસંશ્રયે પુનઃ||૪૮|| જ્વરેઽધિકં વિકારાઃ સ્યુરન્તઃ ક્ષોભો મલગ્રહઃ| |૪૯|

Adhikarana bahirAshrayasya lakShaNam (49) · Śloka 49

| બહિરેવ બહિર્વર્ગે તાપોઽપિ ચ સુસાધ્યતા||૪૯||

Adhikarana prAkRutasya lakShaNam, vaikRutasya lakShaNam (50) · Śloka 50

સમ્પ્રતિ પ્રાકૃતવૈકૃતૌ લક્ષયતિ - - - - વર્ષાશરદ્વસન્તેષુ વાતાદ્યૈઃ પ્રાકૃતઃ ક્રમાત્| વૈકૃતોઽન્યઃ સ દુઃસાધ્યઃ પ્રાયશ્ચ પ્રાકૃતોઽનિલાત્||૫૦||

Adhikarana viruddhAviruddhopakramaj~jAnArthaM prAkRutAnAM saMprAptiH (51-52) · Śloka 52

સમ્પ્રતિ વર્ષાસુ પ્રાકૃતસ્ય જ્વરસ્ય સ્વરૂપં નિરૂપયતિ - - - - - વર્ષાસુ મારુતો દુષ્ટઃ પિત્તશ્લેષ્માન્વિતો જ્વરમ્| કુર્યાત્ પિત્તં ચ શરદિ તસ્ય ચાનુબલં કફઃ||૫૧|| તત્પ્રકૃત્યા વિસર્ગાચ્ચ તત્ર નાનશનાદ્ભયમ્| કફો વસન્તે તમપિ વાતપિત્તં ભવેદનુ||૫૨||

Adhikarana sAdhyalakShaNam (53) · Śloka 53

અથ સાધ્યાસાધ્યજ્વરલક્ષણાર્થમાહ - - - - બલવત્સ્વલ્પદોષેષુ જ્વરઃ સાધ્યોઽનુપદ્રવઃ| |૫૩|

Adhikarana asAdhyalakShaNam (53) · Śloka 53

| સર્વથા વિકૃતિજ્ઞાને પ્રાગસાધ્ય ઉદાહૃતઃ||૫૩||

Adhikarana sAmajvaralakShaNam (54) · Śloka 54

અધુના સામનિરામૌ જ્વરો લક્ષયતિ - - - - જ્વરોપદ્રવતીક્ષ્ણત્વમગ્લાનિર્બહુમૂત્રતા| ન પ્રવૃત્તિર્ન વિડ્જીર્ણા ન ક્ષુત્સામજ્વરાકૃતિઃ||૫૪||

Adhikarana pacyamAnajvaralakShaNam (55) · Śloka 55

જ્વરવેગોઽધિકં તૃષ્ણા પ્રલાપઃ શ્વસનં ભ્રમઃ| મલપ્રવૃત્તિરુત્ક્લેશઃ પચ્યમાનસ્ય લક્ષણમ્||૫૫||

Adhikarana nirAmajvaralakShaNam (56) · Śloka 56

જીર્ણતાઽઽમવિપર્યાસાત્સપ્તરાત્રં ચ લઙ્ઘનાત્| |૫૬|

Adhikarana uktAnAM jvarANAM pRuthak pa~jcavidhatvam (56-57) · Śloka 57

| જ્વરઃ પઞ્ચવિધઃ પ્રોક્તો મલકાલબલાબલાત્||૫૬|| પ્રાયશઃ સન્નિપાતેન ભૂયસા તૂપદિશ્યતે| સન્તતઃ સતતોઽન્યેદ્યુસ્તૃતીયકચતુર્થકૌ||૫૭||

Adhikarana santatajvaralakShaNam (58-59) · Śloka 59

અથ મહારમ્ભત્વેન પ્રાધાન્યાત્ સન્તતસમ્પ્રાપ્તિમેવ લક્ષયતિ - - - - - - ધાતુમૂત્રશકૃદ્વાહિસ્રોતસાં વ્યાપિનો મલાઃ| તાપયન્તસ્તનું સર્વાં તુલ્યદૂષ્યાદિવર્દ્ધિતાઃ||૫૮|| બલિનો ગુરવઃ સ્તબ્ધા વિશેષેણ રસાશ્રિતાઃ| સન્તતં નિષ્પ્રતિદ્વન્દ્વા જ્વરં કુર્યુઃ સુદુઃસહમ્||૫૯||

Adhikarana santatasyAvadhiH (60-63) · Śloka 63

મલં જ્વરોષ્મા ધાતૂન્વા સ શીઘ્રં ક્ષપયેત્તતઃ| સર્વાકારં રસાદીનાં શુદ્ધ્યાઽશુદ્ધ્યાઽપિ વા ક્રમાત્||૬૦|| વાતપિત્તકફૈઃ સપ્ત દશ દ્વાદશ વાસરાન્| પ્રાયોઽનુયાતિ મર્યાદાં મોક્ષાય ચ વધાય ચ||૬૧|| ઇત્યગ્નિવેશસ્ય મતં, હારીતસ્ય પુનઃ સ્મૃતિઃ| દ્વિગુણા સપ્તમી યાવન્નવમ્યેકાદશી તથા||૬૨|| એષા ત્રિદોષમર્યાદા મોક્ષાય ચ વધાય ચ| શુદ્ધ્યશુદ્ધૌ જ્વરઃ કાલં દીર્ઘમપ્યનુવર્તતે||૬૩||

Adhikarana satatAdicatuShTayasAmAnyalakShaNam (64-65) · Śloka 65

એવં સન્તતસ્ય લક્ષણમાખ્યાય સતતકાદીનાં વિષમજ્વરસંજ્ઞાનિમિત્તં સામાન્યેન લક્ષણમાહ - - - - કૃશાનાં વ્યાધિમુક્તાનાં મિથ્યાહારાદિસેવિનામ્| અલ્પોઽપિ દોષો દૂષ્યાદેર્લબ્ધ્વાઽન્યતમતો બલમ્||૬૪|| સવિપક્ષો જ્વરં કુર્યાદ્વિષમં ક્ષયવૃદ્ધિભાક્| |૬૫|

Adhikarana doShasya pravRuttinivRuttI (65-66) · Śloka 66

| દોષઃ પ્રવર્તતે તેષાં સ્વે કાલે જ્વરયન્ બલી||૬૫|| નિવર્તતે પુનશ્ચૈષ પ્રત્યનીકબલાબલઃ| |૬૬|

Adhikarana viShamajvarasya santatanivRuttirnAsti (66-67) · Śloka 67

| ક્ષીણે દોષે જ્વરઃ સૂક્ષ્મો રસાદિષ્વેવ લીયતે||૬૬|| લીનત્વાત્કાર્શ્યવૈવર્ણ્યજાડ્યાદીનાદધાતિ સઃ| |૬૭|

Adhikarana santatAdInAM santatatvAdau yuktiH (67-69) · Śloka 69

નનુ, તુલ્યેઽપિ વાતાદિદોષપ્રકોપે સન્તતજ્વર એવાશુસકલકાયવ્યાપ્તિઃ, સતતકાદિષુ તુ ચિરેણ વિચ્છિદ્ય ભવતીત્યત્ર યુક્તિઃ કા ? ઇત્યાહ - - - - | આસન્નવિવૃતાસ્યત્વાત્સ્રોતસાં રસવાહિનામ્||૬૭|| આશુ સર્વસ્ય વપુષો વ્યાપ્તિર્દોષેણ જાયતે| સન્તતઃ સતતસ્તેન, વિપરીતો વિપર્યયાત્||૬૮|| વિષમો વિષમારમ્ભક્રિયાકાલોઽનુષઙ્ગવાન્| |૬૯|

Adhikarana satatalakShaNam (69-70) · Śloka 70

| દોષો રક્તાશ્રયઃ પ્રાયઃ કરોતિ સતતં જ્વરમ્||૬૯|| અહોરાત્રસ્ય સ દ્વિઃ સ્યાત્| |૭૦|

Adhikarana anyedyurlakShaNam (70) · Śloka 70

સકૃદન્યેદ્યુરાશ્રિતઃ| તસ્મિન્માંસવહા નાડીઃ|૭૦|

Adhikarana tRutIyakalakShaNam (70-71) · Śloka 71

| મેદોનાડીસ્તૃતીયકે||૭૦|| ગ્રાહી પિત્તાનિલાન્મૂર્ધ્નસ્ત્રિકસ્ય કફપિત્તતઃ| સપૃષ્ઠસ્યાનિલકફાત્સ ચૈકાહાન્તરઃ સ્મૃતઃ||૭૧||

Adhikarana caturthakalakShaNam (72-73) · Śloka 73

ચતુર્થકો મલે મેદોમજ્જાસ્થ્યન્યતમસ્થિતે| મજ્જસ્થ એવેત્યપરે પ્રભાવં સ તુ દર્શયેત્||૭૨|| દ્વિધા કફેન જંઘાભ્યાં સ પૂર્વં શિરસોઽનિલાત્| |૭૩|

Adhikarana caturthakaviparyayalakShaNam (73-74) · Śloka 74

| અસ્થિમજ્જોભયગતે ચતુર્થકવિપર્યયઃ||૭૩|| ત્રિધા, હ્યહં જ્વરયતિ દિનમેકં તુ મુઞ્ચતિ| |૭૪|

Adhikarana anuktajvaraBeda sa~ggrahaH (74-76) · Śloka 76

ઇદાનીમેષાં વિષમજ્વરાણામિમં શેષભૂતં ગ્રન્થમાહ - - - - | બલાબલેન દોષાણામન્નચેષ્ટાદિજન્મના||૭૪|| જ્વરઃ સ્યાન્મનસસ્તદ્વત્કર્મણશ્ચ તદા તદા| દોષદૂષ્યર્ત્વહોરાત્રપ્રભૃતીનાં બલાજ્જ્વરઃ||૭૫|| મનસો વિષયાણાં ચ કાલં તં તં પ્રપદ્યતે| |૭૬|

Adhikarana jvaramokShalakShaNam (76-78) · Śloka 78

| ધાતૂન્ પ્રક્ષોભયન્ દોષો મોક્ષકાલે વિલીયતે||૭૬|| તતો નરઃ શ્વસન્ સ્વિદ્યન્ કૂજન્ વમતિ ચેષ્ટતે| વેપતે પ્રલપત્યુષ્ણૈઃ શીતૈશ્ચાઙ્ગૈર્હતપ્રભઃ||૭૭|| વિસંજ્ઞો જ્વરવેગાર્તઃ સક્રોધ ઇવ વીક્ષતે| સદોષશબ્દં ચ શકૃદ્દ્રવં સૃજતિ વેગવત્||૭૮||

Adhikarana jvaramuktalakShaNam (2) · Śloka 2

ઇતિ જ્વરમોક્ષકાલલક્ષણમુક્ત્વા વિગતજ્વરલક્ષણમભિધિત્સુરાહ - - દેહો લઘુર્વ્યપગતક્લમમોહતાપઃ પાકો મુખે કરણસૌષ્ઠવમવ્યથત્વમ્| સ્વેદઃ ક્ષવઃ પ્રકૃતિયોગિ મનોઽન્નલિપ્સા કણ્ડૂશ્ચ મૂર્ધ્નિ વિગતજ્વરલક્ષણાનિ||૭૯|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાને જ્વરનિદાનં નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ||૨||