Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka
sa0-sarvarōganidānādanantaraṁ jvaranidānārambhē'yaṁ sambandhaḥ| uktaṁ sarvarōganidānam| atō'nantaramavaśyaṁ kasyacidviśiṣṭasya rōgasya nidānaṁ vaktumucitam| rōgēṣu ca jvaraḥ pradhānaḥ| tathā ca muniḥ (ca. sū. a.25|40) - "jvarō rōgāṇām|" iti| svayamēva cāsya prādhānyaṁ tantrakr̥t pratipādayiṣyatīti jvaranidānamēvārabdhuṁ yuktam|
Adhikarana jvaranidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2
athātō jvaranidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ|
gadyasūtrē|2|
View original
अथातो ज्वरनिदानं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
गद्यसूत्रे|२|
sa0-athādiśabdānāṁ pūrvavadvyākhyā|
Adhikarana jvaraparyAyAH, jvaraprabhAvaH (1-2) · Śloka 2
jvarō rōgapatiḥ pāpmā mr̥tyurōjōśanō'ntakaḥ|
krōdhō dakṣādhvaradhvaṁsī rudrōrdhvanayanōdbhavaḥ||1||
janmāntayōrmōhamayaḥ santāpātmā'pacārajaḥ|
vividhairnāmabhiḥ krūrō nānāyōniṣu vartatē||2||
View original
ज्वरो रोगपतिः पाप्मा मृत्युरोजोशनोऽन्तकः|
क्रोधो दक्षाध्वरध्वंसी रुद्रोर्ध्वनयनोद्भवः||१||
जन्मान्तयोर्मोहमयः सन्तापात्माऽपचारजः|
विविधैर्नामभिः क्रूरो नानायोनिषु वर्तते||२||
sa0-rōgāṇāṁ patī rōgapatiḥ-sarvarōgapradhānaḥ| pāpmā-pāpasvabhāvaḥ| tathā, mr̥tyuḥ-sarvaprāṇināṁ hi maraṇēnāsāvēva yōjayati yathā, na tathā'nyē rōgāḥ| sarvadhātvāpyāyakaṁ yadōjastadaśanaṁ bhōjanaṁ yasyētyōjōśanaḥ| antakōmāraṇahētusāmānyāt| krōdhō-bhagavatō mahēśvarasya dakṣāpamānitasya lōkānnididhakṣōrlalāṭānnirgataḥ| ata ēvāha-dakṣādhvaradhvaṁsī rudrōrdhvanayanōdbhava iti| janmāntayōrmōhamaya iti jvarasya santāpātmakatvaṁ liṅgam, janmāntayōśca kvacitsantāpānupalabdhērmōhamaya ityuktam, mōhasvabhāvādēvānyajanmajaṁ karma prāṇī na smarati| yaścāpacārajaḥ-tathāvidhādāhāravihārādudbhūtaḥ, sa santāpasvabhāvaḥ, sa ca krūrō-duścikitsyaḥ| nānāyōniṣu-hastyaśvagōpakṣyādiṣu ca, vividhairnāmabhirvartatē| [yathā-"-pākalastadyathēbhānāmabhitāpō hayēṣu ca| gavāṁ gōkarṇakaścaiva pakṣiṇāṁ makarastathā|| vāntādānāmalarkaḥ syādabjēṣvindramadaḥ smr̥taḥ| ōṣadhīṣu tathā jyōtiścūrṇakō dhānyajātiṣu|| jalēṣu nīlikā bhūmā vūṣō nr̥̄ṇāṁ jvarō mataḥ| 'r̥̄tē dēvamanuṣyēbhyō nānyō viṣahatē tu tam|| śēṣāḥ sarvē vipadyantē tiryagyōnyō jvarārditāḥ| karmaṇā labhatē janturdēvatvaṁ mānuṣādapi|| punaścaiva cyutaḥ svargānmānuṣyamabhipadyatē| tasmātsa dēvabhāvācca sahatē mānavō jvaram' (su. u. a. 39|11)||" iti| ] yathā-dantiśarīrē pākalō nāma jvaraḥ, aśvaśarīrē'bhitāpakaḥ, gōśarīrē gōkarṇakaḥ, pakṣiśarīrē makaraḥ, śvaśarīrē'larkaḥ, [ matsyēṣvindramadaḥ, ōṣadhīṣu jyōtiḥ, dhānyēṣu cūrṇakaḥ, ] apsu nīlikā, [ bhūmāvūṣaḥ, ] mānuṣēṣu jvaraḥ, iti| nanu, yadi rōdrōrdhvanayanōdbhavaḥ, tarhyapacāraja iti kathamuktam ? brūmaḥ| pūrvaṁ kr̥tayugē lalāṭajalōcanādutpannō jvaraḥ| trētāyugē tu samprāptē parigrahadōṣāddharmasya pādō'ntarhita ityapacārēṇāsau prathamaṁ prāṇiṣūdbhūtō'pacāraja ityucyatē| kaliyugē'pyannapānauṣadhādyapacārēṇa jāta ityapacāraja ucyatē, iti na kiñcidatrāyuktam|
Adhikarana jvaraBedAH (3) · Śloka 3
sa cāpacārajō jvaraḥ kimēkō vā'nēkavidhaḥ ? ityāha sa jāyatē'ṣṭadhā dōṣaiḥ pr̥thaṅmiśraiḥ samāgataiḥ|
āgantuśca|3|
View original
स चापचारजो ज्वरः किमेको वाऽनेकविधः ? इत्याह स जायतेऽष्टधा दोषैः पृथङ्मिश्रैः समागतैः|
आगन्तुश्च|३|
sa0-saḥ-santāpalakṣaṇō jvaraḥ, aṣṭadhā-aṣṭaprakāraḥ, sampadyatē| katham ? pr̥thagdōṣaiḥ-vātapittakaphaiḥ, tathā miśraiḥ-dvābhyāṁ dvābhyām, tathā samāgataiḥ-sannipatitaistribhiḥ, tathā''gantukāraṇajanitō jvaraḥ, ēvaṁ pr̥thagdōṣaistrayō miśraistrayaḥ sannipatitairēka āgantuścaika ityaṣṭau|
Adhikarana jvarasaMprAptiH (3-6) · Śloka 6
samprāptimasyādhunā vakti |
malāstatra svaiḥ svairduṣṭāḥ pradūṣaṇaiḥ||3||
āmāśayaṁ praviśyāmamanugamya pidhāya ca|
srōtāṁsi paktisthānācca nirasya jvalanaṁ bahiḥ||4||
saha tēnābhisarpantastapantaḥ sakalaṁ vapuḥ|
kurvantō gātramatyuṣṇaṁ jvaraṁ nirvartayanti tē||5||
srōtōvibandhātprāyēṇa tataḥ svēdō na jāyatē|
|6|
View original
सम्प्राप्तिमस्याधुना वक्ति |
मलास्तत्र स्वैः स्वैर्दुष्टाः प्रदूषणैः||३||
आमाशयं प्रविश्याममनुगम्य पिधाय च|
स्रोतांसि पक्तिस्थानाच्च निरस्य ज्वलनं बहिः||४||
सह तेनाभिसर्पन्तस्तपन्तः सकलं वपुः|
कुर्वन्तो गात्रमत्युष्णं ज्वरं निर्वर्तयन्ति ते||५||
स्रोतोविबन्धात्प्रायेण ततः स्वेदो न जायते|
|६|
sa0-tatrēti nirdhāraṇē, tēṣvaṣṭasu jvarēṣu madhyē nijānāṁ jvarāṇāmutpattirnirdhāryatē| malāḥ-vātādayaḥ, svaiḥ svaiḥ pradūṣaṇaiḥ-kōpanaiḥ, duṣṭāḥ-kupitāḥ, jvaraṁ nirvartayanti-utpādayanti| tatra yathā-vātastiktādibhiḥ, pittaṁ kaṭukādibhiḥ, kaphaḥ svādvādibhiḥ, ēvaṁ saṁsargē sannipātē ca cintyam| āgantunā ca kēnacit prakupitā dōṣā jvaraṁ nirvartayanti| yadyapi cāgantujvarastaddhētukaḥ, tathā'pi tatrāpi vātādaya ēva hētavaḥ| na hi vātādīn vimucya vyādhēḥ samudbhavaḥ kathamapi sambhāvyatē| ētāvāṁstu viśēṣaḥ,-dōṣajē vyādhau pūrvaṁ vātādayaḥ kupyanti paścātkāyasya pīḍā bhavati| āgantukē tu vyādhau pūrvaṁ śarīrasya vyathā bhavati paścādvātādikōpa iti| kayā''nupūrvyā jvaraṁ nirvartayanti ? ityāha-āmāśayamityādi| āmāśayaṁ praviśya-nābhistanāntarē sthitvā, tathā''maṁ-pūrvōktalakṣaṇalakṣitaṁ, anugamya tēna cāmēnānugatāḥ srōtāṁsi-rasādivāhīni, pidhāyachādayitvā, tathā jvalanaṁ paktisthānādbahirnirasya-niṣkāsya| paktigrahaṇamatra jāṭharāgnērniḥsandēhēna grahaṇārtham, anyathā trayōdaśānāmagnīnāṁ madhyāt katamaṁ jvalanaṁ sthānādbahirnirasyēti sandihyēta| tēna ca-nirastavahninā, saha-ēkalōlībhūtāḥ, sakalaṁ vapurabhisarpantastapantō gātramatyuṣṇaṁ kurvantō jvaraṁ nirvartayanti| atyuṣṇagrahaṇēnaivaṁ pratipādayati,-atyuṣṇagātratvēnaiva jvarasambhavaḥ, nōṣṇagātramātrēṇa| tathā ca nirāmayasyāpi hi prāṇinō jīvatō gātramuṣṇaṁ bhavatyēva| nanu, vāyukr̥tē jvarē vāyōryōgavāhitvāt pittakr̥tē'pi jvarē pittasya vahninā samānaguṇatvāt santāpōpalabdhiryuktā| ślēṣmajvarē tu ślēṣmaṇō vahnipratipakṣatvāt kathamiva santāpakatvaṁ yuktam ? iti kēcit| atrōcyatē| svabhāvādupapannamētat| jvarasya hyayamacintyaḥ svabhāvaḥ, yēnāvaśyaṁ santāpamutpādayati| ēvaṁ vātasyāmūrtittvē'pi gulmādiṣu śyāvāruṇatvōpalabdhiḥ| tasmādvyādhīnāmēvaṁ svabhāvaviśēṣānnyāyyamēvēdam| sa0-yata ēva srōtaḥpidhānaṁ tata ēva hētōḥ svēdō na jāyatē| prāyōgrahaṇāt kvacitpittajvarādau svēdō jāyata ēvētyarthaḥ| tathā cānantaramēva tantrakr̥dadhītē (ślō. 20)- "svēdō niḥśvāsavaigandhyaṁ" ityādi|
Adhikarana jvarapUrvarUpam (6-10) · Śloka 10
pūrvarūpaṁ lakṣayitumāha |
tasya prāgrūpamālasyamaratirgātragauravam||6||
āsyavairasyamarucijr̥mbhā sāsrākulākṣitā|
aṅgamardō'vipākō'lpaprāṇatā bahunidratā||7||
rōmaharṣō vinamanaṁ piṇḍikōdvēṣṭanaṁ klamaḥ|
hitōpadēśēṣvakṣāntiḥ prītiramlapaṭūṣaṇē||8||
dvēṣaḥ svāduṣu bhakṣyēṣu tathā bālēṣu tr̥ḍ bhr̥śam|
śabdāgniśītavātāmbucchāyōṣṇēṣvanimittataḥ||9||
icchā dvēṣaśca|
|10|
View original
पूर्वरूपं लक्षयितुमाह |
तस्य प्राग्रूपमालस्यमरतिर्गात्रगौरवम्||६||
आस्यवैरस्यमरुचिजृम्भा सास्राकुलाक्षिता|
अङ्गमर्दोऽविपाकोऽल्पप्राणता बहुनिद्रता||७||
रोमहर्षो विनमनं पिण्डिकोद्वेष्टनं क्लमः|
हितोपदेशेष्वक्षान्तिः प्रीतिरम्लपटूषणे||८||
द्वेषः स्वादुषु भक्ष्येषु तथा बालेषु तृड् भृशम्|
शब्दाग्निशीतवाताम्बुच्छायोष्णेष्वनिमित्ततः||९||
इच्छा द्वेषश्च|
|१०|
sa0-tasya-jvarasya, prāgrūpam| ālasyaṁ-vāṅmanaḥkāyakarmasvanudyamaḥ| suśrutē cōktam| yathā (śā. a. 4|52)- "sukhasparśaprasaṅgitvaṁ duḥkhadvēṣaṇalōlatā| śaktasya cāpyanutsāhaḥ karmaṇyālasyamucyatē||" iti| aratiḥ-ēkatrānavasthitiścētasaḥ| tathā, aṅgagurutvam| āsyavairasyaṁ-vaktravirasatā| aruciḥ-annābhilāṣābhāvaḥ| jr̥mbhā-jr̥mbhaṇam| sahāsrēṇa vartēta iti sāsrē, ākulē akṣiṇī yasya sa ēvam, tasya bhāvaḥ sāsrakulākṣitā| aṅgamardaḥ-aṅgabhaṅgaḥ| avipākaḥ-annasyāvipaktiḥ| alpaprāṇatā-stōkabalatvam| tathā, bahunidratā| "tvatalōrguṇavacanasya puṁvadbhāvō vaktavyaḥ" ityatra puṁvadbhāvaḥ| rōmaharṣō-rōmāñcaḥ| vinamanaṁ-aṅgānāṁ vināmaḥ| piṇḍikayōrudvēṣṭanaṁ-udvēṣṭaḥ| klamō-glāniḥ| hitasya-gurupitrādēḥ, upadēśāstēṣu, akṣāntiḥ-asahanatvam, tadupadiṣṭaṁ na kṣamatē| prītirityādi| amlādiṣu dravyēṣu prītiḥ-bhaktiḥ| svāduṣu bhakṣyēṣu-madhurēṣu dravyēṣu, dvēṣō bhavati| tathā, bālēṣu-śiśuṣu sakalalōkavallabhēṣvapi, jvarasvabhāvāddvēṣō bhavati| tathā, tr̥ḍ bhruśaṁ-tr̥ṣṇā'tyartham| śabdādiṣvanimittataḥ-kāraṇaṁ vinā, sajvarasya prītyaprītī jāyētē| kadācidapriyamapi śabdaṁ na dvēṣṭi, kadācit priyamapi vēṇuvīṇādijanitaṁ dvēṣṭi| ēvaṁ śītārtō'pi kadācidagniṁ dvēṣṭi, kadācidaśītārtō'pyagnimabhilaṣati| ēvaṁ śītādiṣvapi yōjyam| ēvaṁ prāgrūpaṁ-avyaktaliṅgam|
Adhikarana tadanurUpotpattiH (10) · Śloka 10
tadanu jvarasya vyaktatā bhavēt|
|10|
View original
तदनु ज्वरस्य व्यक्तता भवेत्|
|१०|
sa0-ētasya cānu (tadanu)- prāgrūpāṇāṁ paścāt jvarasya vyaktatā-sphuṭatā bhavēt, spaṣṭaliṅgōtpattiḥ| vātajvarō'yaṁ pittajvarō'yaṁ ślēṣmajvarō'yaṁ saṁsargajō'yaṁ sannipātajō'yamiti vyaktībhavati|
Adhikarana vAtajvaralakShaNam, pittajvaralakShaNam (10-20) · Śloka 20
|
āgamāpagamakṣōbhamr̥dutāvēdanōṣmaṇām||10||
vaiṣamyaṁ tatratatrāṅgē tāstāḥ syurvēdanāścalāḥ|
pādayōḥ suptatā stambhaḥ piṇḍikōdvēṣṭanaṁ śramaḥ||11||
viślēṣa iva sandhīnāṁ sāda ūrvōḥ kaṭīgrahaḥ|
pr̥ṣṭhaṁ kṣōdamivāpnōti niṣpīḍyata ivōdaram||12||
chidyanta iva cāsthīni pārśvagāni viśēṣataḥ|
hr̥dayasya grahastōdaḥ prājanēnēva vakṣasaḥ||13||
skandhayōrmathanaṁ bāhvōrbhēdaḥ pīḍanamaṁsayōḥ|
aśaktirbhakṣaṇē hanvōrjr̥mbhaṇaṁ karṇayōḥ svanaḥ||14||
nistōdaḥ śaṅkhayōrmūrdhni vēdanā virasāsyatā|
kaṣāyāsyatvamathavā malānāmapravartanam||15||
rūkṣāruṇatvagāsyākṣinakhamūtrapurīṣatā|
prasēkarōcakāśraddhāvipākāsvēdajāgarāḥ||16||
kaṇṭhauṣṭhaśōṣastr̥ṭ śuṣkau chardikāsau viṣāditā|
harṣō rōmāṅgadantēṣu vēpathuḥ kṣavathōrgrahaḥ||17||
bhramaḥ pralāpō gharmēcchā vināmaścānilajvarē|
||18||
atha pittajvaralakṣaṇārthamāha yugapadvyāptiraṅgānāṁ pralāpaḥ kaṭuvaktratā||18||
nāsāsyapākaḥ śītēcchā bhramō mūrcchā madō'ratiḥ|
viṭsraṁsaḥ pittavamanaṁ raktaṣṭhīvanamamlakaḥ||19||
raktakōṭhōdgamaḥ pītaharitatvaṁ tvagādiṣu|
svēdō niḥśvāsavaigandhyamatitr̥ṣṇā ca pittajē||20||
View original
|
आगमापगमक्षोभमृदुतावेदनोष्मणाम्||१०||
वैषम्यं तत्रतत्राङ्गे तास्ताः स्युर्वेदनाश्चलाः|
पादयोः सुप्तता स्तम्भः पिण्डिकोद्वेष्टनं श्रमः||११||
विश्लेष इव सन्धीनां साद ऊर्वोः कटीग्रहः|
पृष्ठं क्षोदमिवाप्नोति निष्पीड्यत इवोदरम्||१२||
छिद्यन्त इव चास्थीनि पार्श्वगानि विशेषतः|
हृदयस्य ग्रहस्तोदः प्राजनेनेव वक्षसः||१३||
स्कन्धयोर्मथनं बाह्वोर्भेदः पीडनमंसयोः|
अशक्तिर्भक्षणे हन्वोर्जृम्भणं कर्णयोः स्वनः||१४||
निस्तोदः शङ्ख़योर्मूर्ध्नि वेदना विरसास्यता|
कषायास्यत्वमथवा मलानामप्रवर्तनम्||१५||
रूक्षारुणत्वगास्याक्षिनख़मूत्रपुरीषता|
प्रसेकरोचकाश्रद्धाविपाकास्वेदजागराः||१६||
कण्ठौष्ठशोषस्तृट् शुष्कौ छर्दिकासौ विषादिता|
हर्षो रोमाङ्गदन्तेषु वेपथुः क्षवथोर्ग्रहः||१७||
भ्रमः प्रलापो ग़र्मेच्छा विनामश्चानिलज्वरे|
||१८||
अथ पित्तज्वरलक्षणार्थमाह युगपद्व्याप्तिरङ्गानां प्रलापः कटुवक्त्रता||१८||
नासास्यपाकः शीतेच्छा भ्रमो मूर्च्छा मदोऽरतिः|
विट्स्रंसः पित्तवमनं रक्तष्ठीवनमम्लकः||१९||
रक्तकोठोद्गमः पीतहरितत्वं त्वगादिषु|
स्वेदो निःश्वासवैगन्ध्यमतितृष्णा च पित्तजे||२०||
sa0-āgamādīnāṁ vaiṣamyamanilajvarē liṅgamiti yōjyam| jvarasyāgamaḥ-santāpārambhaḥ-tasya vaiṣamyaṁ śiraḥprabhr̥tīnāmaṅgānāṁ na yugapatsantāpaḥ, api tu kadācidasya śirasi pūrvamāgacchati kadācidaṁsayōḥ pādayōrvēti| apagamō-jvarasya mōkṣaḥ, tasya vaiṣamyaṁ-kadācidasya pūrvaṁ pādayōḥ santāpamōkṣaḥ kadācittrikē kadācicchirasi santāpasya muktiriti| tathā, kṣōbhamr̥dutayōrvaiṣamyaṁ-kadācittīvraḥ santāpaḥ kadācinmr̥duriti| vēdanā jvarasya tāstāḥ, tāsāṁ vaiṣamyaṁ-na yugapatsarvāṅgīṇō vēdanōpalambhaḥ, api tu kvacit kadācit kasmiṁścidaṅga iti| tathā, jvarasya ya ūṣmā-santāpaḥ, tasyāpi vaiṣamyāt kadācicchirasyasya santāpa upalabhyatē kadācit pādādyanyatamē'ṅgē| tatratatrāṅgē-bāhuśiraḥprabhr̥tau, tāstā vēdanāḥ-pādayōḥ suptatādyā vakṣyamāṇāḥ, calāḥ-anavasthitāḥ syuḥ, vāyōścalarūpatvāt| tā ēvāha-pādayōrityādi| pādayōḥ suptiḥ-niścētanatvam, nakhakṣatādikamapi na cētayētāṁ tāvityarthaḥ| stambhaḥ-stabdhatā, tayōrēva| piṇḍikayōrudvēṣṭanaṁ-udvēṣṭaḥ| śramaḥ-khēdaḥ| sandhīnāṁ vicchēdanamiva| ūrvōḥ sādaḥ-svakriyāyāmasamarthatvam| kaṭyā grahaḥ-stambha iva| pr̥ṣṭhaṁ kṣōdamiva-saṁkṣuṇṇatāmiva, āpnōti, saṁkṣuṇṇasasyādivat| niṣpīḍyata ivōdaraṁ-piṇyākādivat| chidyanta ivāsthīni-karapatrādinā kāṣṭhādivat| atiśayēna pārśvagānyasthīni chidyanta iva| tathā, hr̥dayasya grahaṇam| vakṣasaḥ-urasaḥ, prājanēnēva-pratōdēnēva, tōdō-vyathanam| skandhayōrmanthanaṁ-araṇēriva| bāhvōrbhēdō-vidāraṇamiva| aṁsayōḥ pīḍanaṁ-tailādipīḍanakāṣṭhairiva| hanvōrbhakṣaṇē'sāmarthyam| tathā, jr̥mbhaṇādīni syuḥ| virasāsyatā-avyaktarasatvaṁ, mukhasya bhavati, yēna madhurādyanyatamaṁ rasaṁ na niścinōti| athavā kaṣāyarasatvaṁ vaktrasya| malānāṁ-mūtrapurīṣādīnāṁ, apravartanaṁ-avisargaḥ| rūkṣatvamaruṇatvaṁ ca tvagādīnāṁ bhavati, rōgasvabhāvāt| tathā, prasēkādayaḥ syuḥ| atha, arōcakāśraddhayōḥ kō viśēṣaḥ| brūmaḥ| arōcakēna vaktrasthamapi na bhuṅktē| aśraddhayā tu kēvalaṁ nābhilaṣati mukhasthaṁ tu bhakṣayatyēvēti viśēṣaḥ| viṣāditā-viṣaṇṇatvaṁ duḥkhitatvam| rōmādīnāṁ harṣō, vēpathvādayaśca vātajvarē syuḥ| sa0-pittajvarē yugapat-tulyakālaṁ, aṅgānāṁ vyāptiḥ-śiraḥ-prabhr̥tīnyaṅgāni santāpēnaikakālaṁ vyāpyantē| na tu vātajvara ivāgamādīnāṁ vaiṣamyamiti vyāptigrahaṇēna dyōtayati| pralāpaḥ-asambaddhavacanasyōktiḥ| kaṭuvaktratā-kaṭukarasatvamāsyē| tathā, nāsāyāmāsyē ca pākaḥ| tathā, śītēcchādayō'tra bhavanti| maṇḍalākārā nirmukhāḥ piṭikāḥ kōṭhā ityucyantē| nanu, dōṣāstrayō'pi jvaraṁ nivartayantītyuktam| pittajvarē ca pittēna yuktasya kāyāgnērbhūyō vr̥ddhyā bhāvyam, nāgnimāndyēna, "vr̥ddhiḥ samānaiḥ sarvēṣāṁ" (hr̥. sū. a. 1|14) iti vacanāt| ēvaṁ cāgnimāndyābhāvāt jvarasya sambhavē'pyupapattirayuktā| naivam| svasthānāccālanēnāgnērmāndyāpattēḥ| sthānavaśādvā'nyathātvasyāpi kriyāsāmarthyaṁ dr̥ṣṭam| tathā cāṣṭāṅgasaṅgrahē (?) (carakē) śōṣanidānē vakṣyati (ca. ni. a. 6|5)- "yōṁ'śaḥ [ tasya ] śarīrasandhīnāviśati tēna [ asya ] jr̥mbhā jvaraścōpajāyatē|" ityādi| tasmātsa ēvāgniḥ kvacidēva dēśē puktaṁ śaktō bhavati, na sarvatra| uṣṇaguṇēna tu pittēna yuktaḥ paktā bhavatyēvōṣṇataraḥ| ata ēva santāpādīnadhikatarān karōtīti na kiñcidatrānupapannam|
Adhikarana kaPajvaralakShaNam (21-22) · Śloka 22
kaphajvaralakṣaṇamāha viśēṣādarucirjāḍyaṁ srōtōrōdhō'lpavēgatā|
prasēkō mukhamādhuryaṁ hr̥llēpaśvāsapīnasāḥ||21||
hr̥llāsaśchardanaṁ kāsaḥ stambhaḥ śvaityaṁ tvagādiṣu|
aṅgēṣu śītapiṭikāstandrōdardaḥ kaphōdbhavē||22||
View original
कफज्वरलक्षणमाह विशेषादरुचिर्जाड्यं स्रोतोरोधोऽल्पवेगता|
प्रसेको मुख़माधुर्यं हृल्लेपश्वासपीनसाः||२१||
हृल्लासश्छर्दनं कासः स्तम्भः श्वैत्यं त्वगादिषु|
अङ्गेषु शीतपिटिकास्तन्द्रोदर्दः कफोद्भवे||२२||
sa0-sarvajvarē'rucirbhavatyēva, atiśayēna tu kaphajē| tathā, jāḍyādayaḥ syuḥ| tvagādiṣvityādiśabda āsyākṣinakhādīnāṁ grahaṇāya| [ tvagādiṣu śvaityaṁ-śvētatā| aṅgēṣu-śiraḥpāṇyādiṣu, śītapiṭikāḥ-ślēṣmapiṭikāḥ| nidrārtasyēva viṣayāgrahaṇaṁ-tandrā| ] udardasya lakṣaṇaṁ tantrāntaraṁ uktam-"śītapānīyasaṁsparśācchītakālē viśēṣataḥ| śvayathuḥ śiśirārtānāmudardaḥ kaphasambhavaḥ||" iti|
Adhikarana jvarANAM kAlasaMprAptiH (23) · Śloka 23
ēvaṁ trayāṇāṁ dōṣāṇāṁ pr̥thak liṅgānyabhidhāya sāmānyaliṅgānyadhunā kathayati kālē yathāsvaṁ sarvēṣāṁ pravr̥ttirvr̥ddhirēva vā|
|23|
View original
एवं त्रयाणां दोषाणां पृथक् लिङ्गान्यभिधाय सामान्यलिङ्गान्यधुना कथयति काले यथास्वं सर्वेषां प्रवृत्तिर्वृद्धिरेव वा|
|२३|
sa0-kālaḥ-pūrvāhṇādikō varṣādikō vā yō vātādēḥ, tasmin kālē, yathāsvaṁ-yathāyathaṁ vātādijvarāṇāmapravr̥ttānāṁ, pravr̥ttiḥ-utpattiḥ, utpannānāmādhikyaṁ vā syāt, tadā vātādijvarō'yamityavabudhyēta|
Adhikarana jvarANAM upaSayAnupaSayau (23) · Śloka 23
idānīṁ sāmānyēnānyadapi liṅgadvayamāha |
nidānōktānupaśayō viparītōpaśāyitā|23|
View original
इदानीं सामान्येनान्यदपि लिङ्गद्वयमाह |
निदानोक्तानुपशयो विपरीतोपशायिता|२३|
sa0-nidānāni ca tānyuktāni ca,- tiktōṣaṇādīni vātādijvarakāraṇāni, tairanupaśayō yasmin jvarē sa ēvam| rōgavr̥ddhyā hi rōgiṇō duḥkhāvahatvam| nanu, nidānānupaśaya ityētāvadastu| kimuktagrahaṇēna ? ucyatē| uktagrahaṇaṁ svanidānagrahaṇārtham| uktagrahaṇamantarēṇa yānikānicinnidānāni raktapittaśvāsādīnāṁ, tēṣāmanupaśaya ityēvaṁ prāpnuyāt| uktaśabdōccāraṇasāmarthyāttu yānyēva vātajvara uktāni tānyēva tatra jvarē gr̥hyantē, nētarāṇi| ēvaṁ pittakaphādijvarādiṣu| tasmāduktagrahaṇaṁ kartavyam| viparītōpaśāyitēti| upaśētē'vaśyamityupaśāyi, viparītairupaśāyi-viparītōpaśāyi, tasya bhāvō viparītōpaśāyitā,-sukhānubandhi ārōgyalakṣaṇā| kasmādviparītaiḥ ? prakr̥tatvānnidānasyaiva| ēvaṁ jvaranidānapratipakṣabhūtaiḥ sarvēṣāṁ jvarāṇāmupaśayaḥ sukhānubandhō viparītōpaśāyitēti bōdhyam| nanu, "nidānōktānupaśayaḥ" itīdamēvāstu, kiṁ "viparītōpaśāyitā" ityanēna ? yasya hi nidānōktānupaśayaḥ, tasyāvaśyaṁ viparītōpaśāyitayā bhāvyam| naivam| anaikāntikatvāt| tathā hi,- atīsārādiṣu nidānōktānupaśaya upalabhyatē| na ca sāmāvasthāyāṁ viparītaṁ saṅgrāhyupaśētē| api ca madyōtthānāṁ vikārāṇāṁ madyamēva prasādhakamityuktam| na caivaṁ "viparītōpaśāyitā" iti ghaṭatē| tasmānnyāyyamubhayōrupādānam| ēvaṁ hi lakṣaṇaṁ samyaguktaṁ bhavati|
Adhikarana saMsargajvaralakShaNam (23) · Śloka 23
|
yathāsvaṁ liṅgasaṁsargē jvaraḥ saṁsargajaḥ|23|
View original
|
यथास्वं लिङ्गसंसर्गे ज्वरः संसर्गजः|२३|
sa0-yadyatsvaṁ yathāsvaṁ, yāni yasya jvarasya svāni liṅgāni vātajvarasya pittajvarasya ślēṣmajvarasya vā, tēṣāṁ saṁsargō liṅgasaṁsargaḥ,-saṁsr̥ṣṭaliṅgatvaṁ, tasminsati saṁsargajō jvarō vēdyaḥ| atrāpi "kālē yathāsvaṁ" ityādi sarvaṁ lakṣaṇaṁ bōdhyam|
Adhikarana vAtapittajvaralakShaNam (23-24) · Śloka 24
na caitāvadēva saṁsargalakṣaṇamityāha |
api ca||23||
śirōrtimūrcchāvamidāhamōhakaṇṭhāsyaśōṣāratiparvabhēdāḥ|
unnidratātr̥ḍbhramarōmaharṣā jr̥mbhātivāktvaṁ ca calātsapittāt||24||
View original
न चैतावदेव संसर्गलक्षणमित्याह |
अपि च||२३||
शिरोर्तिमूर्च्छावमिदाहमोहकण्ठास्यशोषारतिपर्वभेदाः|
उन्निद्रतातृड्भ्रमरोमहर्षा जृम्भातिवाक्त्वं च चलात्सपित्तात्||२४||
sa0-calātsapittāt-vātapittasaṁsargajē, śirōrtyādayaḥ syuḥ| kaṇṭhāsyayōḥ śōṣēṇa sambandhaḥ| vātajvarē śirōrtyādīni prāyō dr̥ṣṭāni, kānicittu pittajvarē dr̥ṣṭāni, tāni ca vātapittajvarē dr̥śyantē| tathā, anyānyapyadhikānyatra vātapittajvarē dr̥śyantē, yāni na kēvalē vātajvarē nāpi pittajvarē dr̥ṣṭāni| ēvamanyayōḥ saṁsargajvarayōryōjyam| upajātivr̥ttam|
Adhikarana vAtaSleShmajvaralakShaNam (25) · Śloka 25
idānīṁ kaphānilasaṁsargalakṣaṇamāha tāpahānyaruciparvaśirōruk pīnasaśvasanakāsavibandhāḥ|
śītajāḍyatimirabhramatandrāḥ ślēṣmavātajanitajvaraliṅgam||25||
View original
इदानीं कफानिलसंसर्गलक्षणमाह तापहान्यरुचिपर्वशिरोरुक् पीनसश्वसनकासविबन्धाः|
शीतजाड्यतिमिरभ्रमतन्द्राः श्लेष्मवातजनितज्वरलिङ्गम्||२५||
sa0-tāpahānyādi ślēṣmavātakr̥tasya jvarasya liṅgam| tāpahāniḥ-tāpabhāvaḥ| vibandhō-mūtrapurīṣādīnāmapravr̥ttiḥ| svāgatāvr̥ttam|
Adhikarana pittaSleShmajvaralakShaNam (26) · Śloka 26
adhunā kaphapittasaṁsargajvaraṁ lakṣayati śītastambhasvēdadāhāvyavasthā tr̥ṣṇākāsaślēṣmapittapravr̥ttiḥ|
mōhastandrāliptatiktāsyatā ca jñēyaṁ rūpaṁ ślēṣmapittajvarasya||26||
View original
अधुना कफपित्तसंसर्गज्वरं लक्षयति शीतस्तम्भस्वेददाहाव्यवस्था तृष्णाकासश्लेष्मपित्तप्रवृत्तिः|
मोहस्तन्द्रालिप्ततिक्तास्यता च ज्ञेयं रूपं श्लेष्मपित्तज्वरस्य||२६||
sa0-śītādīnāmavyavasthā-aniyamaḥ| tathā, tr̥ṣṇāpravr̥ttyādikaṁ ca ślēṣmapittajvarasya rūpaṁ jñēyaṁ-vēdyam| śālinīvr̥ttam| atha, dvidōṣajānāṁ jvarāṇāṁ kimāgamāpagamavaiṣamyādīnāṁ kramēṇōtpattiḥ ? yugapatsarvaśarīraprāptyā vā ? ityatra saṁśayaḥ| tatra saṁsargajatvādēkakālaṁ dvayōrapi pakṣayōḥ sambhavō yuktaḥ| kintvētayōḥ pakṣayōrvirōdhādyugapadasambhava iti| atrōcyatē| yadi saṁsargajē jvarē balavān vāyuḥ syāt tadā āgamāpagamavaiṣamyādinā kramēṇa, atha pittasya balīyastvaṁ tadā yugapatsarvaśarīravyāptikramēṇa jvarō bhavati| samau yadā dvāvapi bhavataḥ, tadā'pi yasya dēśakālādinā balalābhastadā tasyaivōtpattikramēṇa jvarō bhavati| sannipātē tu yugapadēva śarīravyāptiq 2ḥ|
Adhikarana sannipAtajvaralakShaNam (27-33) · Śloka 33
atha sannipātajvarasya lakṣaṇamāha sarvajō lakṣaṇaiḥ sarvairdāhō'tra ca muhurmuhuḥ|
tadvacchītaṁ mahānidrā divā jāgaraṇaṁ niśi||27||
sadā vā naiva vā nidrā mahāsvēdō'ti naiva vā|
gītanartanahāsyādivikr̥tēhāpravartanam||28||
sāśruṇī kaluṣē raktē bhugnē lulitapakṣmaṇī|
akṣiṇī piṇḍikāpārśvamūrddhaparvāsthirugbhramaḥ||29||
sasvanau sarujau karṇau kaṇṭhaḥ śūkairivācitaḥ|
paridagdhā kharā jihvā guruḥ srastāṅgasandhitā||30||
raktapittakaphaṣṭhīvō lōlanaṁ śirasō'tiruk|
kōṭhānāṁ śyāvaraktānāṁ maṇḍalānāṁ ca darśanam||31||
hr̥dvyathā malasaṁsaṅgaḥ pravr̥ttirvā'lpaśō'ti vā|
snigdhāsyatā balabhraṁśaḥ svarasādaḥ pralāpitā||32||
dōṣapākaścirāttandrā pratataṁ kaṇṭhakūjanam|
|33|
View original
अथ सन्निपातज्वरस्य लक्षणमाह सर्वजो लक्षणैः सर्वैर्दाहोऽत्र च मुहुर्मुहुः|
तद्वच्छीतं महानिद्रा दिवा जागरणं निशि||२७||
सदा वा नैव वा निद्रा महास्वेदोऽति नैव वा|
गीतनर्तनहास्यादिविकृतेहाप्रवर्तनम्||२८||
साश्रुणी कलुषे रक्ते भुग्ने लुलितपक्ष्मणी|
अक्षिणी पिण्डिकापार्श्वमूर्द्धपर्वास्थिरुग्भ्रमः||२९||
सस्वनौ सरुजौ कर्णौ कण्ठः शूकैरिवाचितः|
परिदग्धा ख़रा जिह्वा गुरुः स्रस्ताङ्गसन्धिता||३०||
रक्तपित्तकफष्ठीवो लोलनं शिरसोऽतिरुक्|
कोठानां श्यावरक्तानां मण्डलानां च दर्शनम्||३१||
हृद्व्यथा मलसंसङ्गः प्रवृत्तिर्वाऽल्पशोऽति वा|
स्निग्धास्यता बलभ्रंशः स्वरसादः प्रलापिता||३२||
दोषपाकश्चिरात्तन्द्रा प्रततं कण्ठकूजनम्|
|३३|
sa0-sarvēbhyō jātō vātapittakaphasamutthaḥ-sarvajaḥ, sarvairlakṣaṇairyutō bhavati| yathā,-atra ca-sannipātajvarē, dāhō muhurmuhuḥ, tadvat-dāhavat punaḥ punaḥ, śītaṁ bhavati| ahani mahatī nidrā| rātrau tu jāgaraṇam| sadā vā-divasē niśi ca, naiva vēti dvayōrapi naktaṁdivasayōrnidrā na bhavati| tathā, bahusvēdō'tiśayēna naiva vā svēdaḥ| tathā,gītādikāyā vikr̥tāyā īhāyāḥ- cēṣṭāyāḥ, pravartanam| tathā, nayanē sāsrē bhavataḥ| tathā, kaluṣē raktē tathā kuṭilē| tathā, lulitē pakṣmaṇī yayōsta ēvam| tathā, piṇḍikādiruk| bhramō-mōhaḥ| karṇau saśabdau sarujau-sapīḍau, ca| kaṇṭhaḥ śūkaiḥ-kiṁśārubhiriva, vyāptaḥ| jihvā paridagdhā, tathā kharā-amr̥duḥ, tathā guruḥ| tathā, srastāṅgasandhitvam| raktādiṣṭhīvanam| mūrdhnō lōlanaṁ-calanam| tathā, atiruk| kōṭhānāṁ śyāvaraktānāṁ maṇḍalānāṁ ca darśanam| naiva vētyatrāpi yōjyam| tathā, hr̥di pīḍā| malānāṁ-mūtrapurīṣādīnāṁ, [ saṁsaṅgaḥ- ] apravr̥ttiḥ| alpaśō vā pravr̥ttiratiśayēnāthavā| tathā, snigdhāsyatādi bhavati|
Adhikarana sannipAtajvarasya nAmAni (33) · Śloka 33
athāsya sannipātasya nāmadvayamāha |
sannipātamabhinyāsaṁ taṁ brūyācca hr̥taujasam||33||
View original
अथास्य सन्निपातस्य नामद्वयमाह |
सन्निपातमभिन्यासं तं ब्रूयाच्च हृतौजसम्||३३||
sa0-taṁ sannipātamabhinyāsaṁ hr̥taujasaṁ ca brūyāt| tatra "ōjastu tējō dhātūnāṁ" (hr̥. sū. a. 11|37) ityādyōjōlakṣaṇam| hr̥tamōjō yēna sa hr̥taujāḥ, taṁ hr̥taujasam|
Adhikarana asAdhyasannipAtajvaralakShaNam (34) · Śloka 34
dōṣē vibaddhē naṣṭē'gnau sarvasampūrṇalakṣaṇaḥ|
asādhyaḥ|34|
View original
दोषे विबद्धे नष्टेऽग्नौ सर्वसम्पूर्णलक्षणः|
असाध्यः|३४|
sa0- [ nanu, ] dōṣē vibaddha ityēkavacanamayuktam| dōṣāṇāṁ hyatra ca bahutvādbahuvacanaṁ nyāyyaṁ syāt| atrōcyatē| jātyabhiprāyādadōṣaḥ| jātyākhyāyāmēkasya bahutvasiddhērdōṣa ityuktē bahutvaṁ gamyatē| yathā-niṣpannō yava iti| tasmāddōṣē vibaddha iti yuktam| naṣṭē'gnāvityasat| sarvajvarēṣvēva hyagnināśasya prāgabhidhānāt| tasmādayuktamētaducyatē| na| viśēṣābhiprāyāt| kāmaṁ sarvajvarēṣvagnināśa uktaḥ| asmiṁstu sānnipātikē viśēṣēṇāgnināśa ityabhiprāyaḥ| dōṣē-vātapittakaphamūtrapurīṣādikē, vibaddhē-apravr̥ttiśīlē, agnau naṣṭē sati, sarvasampūrṇalakṣaṇaḥ sannipātō'sādhyaḥ-sādhayitumaśakyaḥ|
Adhikarana kRucCrasAdhyasannipAtajvaralakShaNam (34) · Śloka 34
|
sō'nyathā kr̥cchrō bhavēdvaikalyadō'pi vā||34||
View original
|
सोऽन्यथा कृच्छ्रो भवेद्वैकल्यदोऽपि वा||३४||
sa0-anyathā-asampūrṇalakṣaṇatvēna, saḥ-jvaraḥ, kr̥cchrō bhavēt vaikalyadō vā bhavēt|
Adhikarana amiSrIBUtadoShajasannipAtajvaraH (35-36) · Śloka 36
kimēṣa ēva sannipātajvaraprakāraḥ sambhavati ? utānyō'pi sambhavati ? ityāha anyacca sannipātōtthō yatra pittaṁ pr̥thak sthitam|
tvaci kōṣṭhē'thavā dāhaṁ vidadhāti purō'nu vā||35||
tadvadvātakaphau śītaṁ, dāhādirdustarastayōḥ|
|36|
View original
किमेष एव सन्निपातज्वरप्रकारः सम्भवति ? उतान्योऽपि सम्भवति ? इत्याह अन्यच्च सन्निपातोत्थो यत्र पित्तं पृथक् स्थितम्|
त्वचि कोष्ठेऽथवा दाहं विदधाति पुरोऽनु वा||३५||
तद्वद्वातकफौ शीतं, दाहादिर्दुस्तरस्तयोः|
|३६|
sa0-anyaśabdārthō'nyadityayaṁ nipātaḥ| aparō'yaṁ sannipātōtthō jvaraḥ| yatra sannipātē pittaṁ vātakaphābhyāṁ pr̥thak-bhinnaṁ, sthitaṁ sat tvacyathavā kadācit kōṣṭhē dāhaṁ karōti| katham ? purō'nu vā,-pūrvaṁ paścādvā| athavēti sthānaviśēṣābhidhāyipadasamīpē śrūyamāṇaṁ sthānaviśēṣē vikalpaṁ karōti| purō'nuvētyatra kālaviśēṣābhidhāyipadasamīpē śrūyamāṇaṁ kālaṁ vikalpayati| tatra cāyaṁ viśēṣaḥ-tvaci sthitaṁ bahiradhikaṁ dāhaṁ karōti, antaralpam| kōṣṭhē tu sthitamantaradhikam, bahiḥ svalpamiti| tadityanēna pittaṁ parāmr̥śyatē| [tadvat- ] pittēna tulyam| yathā,-pittaṁ pr̥thak sthitaṁ tvaci kōṣṭhē'thavā dāhaṁ karōti purō'nu vā, tathaiva vātakaphau tvaci kōṣṭhē'thavā purō'nu vā śītaṁ vidadhataḥ, iti dvividhō'yaṁ sannipātaḥ| tayōḥ-śītādidāhādyōḥ sannipātayōrmadhyē, yō dāhādiḥ sannipātaḥ sa dustaraḥ-kr̥cchrasādhya ityarthaḥ| kēcittu śītādiḥ śītārtō dāhādirdāhārta iti dvidhā (caturdhā) sannipātaṁ samagiran|
Adhikarana SItAdisannipAtajvaralakShaNam (36-37) · Śloka 37
nanu, asmin śītādau dāhādau ca jvarē kō viśēṣaḥ ? ityāha |
śītādau tatra pittēna kaphē syanditaśōṣitē||36||
śītē śāntē'mlakō mūrcchā madastr̥ṣṇā ca jāyatē|
|37|
View original
ननु, अस्मिन् शीतादौ दाहादौ च ज्वरे को विशेषः ? इत्याह |
शीतादौ तत्र पित्तेन कफे स्यन्दितशोषिते||३६||
शीते शान्तेऽम्लको मूर्च्छा मदस्तृष्णा च जायते|
|३७|
sa0-śītādau tatra-tasmin sannipātē, pittēna kartrā kaphē syanditē-srāvitē, śōṣitē ca grīṣma iva kharadinakarakaratāpēna hima iva, tathā śītē śāntē cārthāddāha upajāyatē| amlakādayaśca catvāraḥ syuḥ| pittēnēti kartari tr̥tīyā| ata ēva ca balavattvēna prādhānyāt kaphaṁ srāvayati śōṣayati cēti| amlōdgiraṇaṁ-amlakaḥ|
Adhikarana dAhAdisannipAtajvaralakShaNam (37) · Śloka 37
|
dāhādau punarantē syustandrāṣṭhīvavamiklamāḥ||37||
View original
|
दाहादौ पुनरन्ते स्युस्तन्द्राष्ठीववमिक्लमाः||३७||
sa0-dāha ādiryasmin sa dāhādiḥ| śītāvasāna ityarthādgamyatē| dāhādau ca sannipātē'sya dāhasyāntē-avasānē, tandrādayō bhavanti| dāhakāripittasyanditēnaiva kaphēna śamitē pittē kaphōdrēkādēva kaphajāstandrādayō bhavanti|
Adhikarana AgantujvaraBedAH (38) · Śloka 38
āganturabhighātābhiṣaṅgaśāpābhicārataḥ|
caturdhā|38|
View original
आगन्तुरभिघाताभिषङ्गशापाभिचारतः|
चतुर्धा|३८|
sa0-āgantujvaraścaturdhā bhavati, abhighātajō'bhiṣaṅgajō'bhiśāpajō'bhicārajaśca|
Adhikarana abhighAtajAgantujvarabhedau (38-39) · Śloka 39
|
atra kṣatacchēdadāhādyairabhighātajaḥ||38||
śramācca|
|39|
View original
|
अत्र क्षतच्छेददाहाद्यैरभिग़ातजः||३८||
श्रमाच्च|
|३९|
sa0-atra-asminnāgantau jvarē, abhighātajō yō jvaraḥ sa kṣatacchēdādyaiḥ-śastraprahārādyaiḥ, jāyatē| tathā, śramācca-adhvādikr̥tādāyāsācca|
Adhikarana tasya dvividhasya lakShaNam (39) · Śloka 39
tasminpavanaḥ prāyō raktaṁ pradūṣayan|
savyathāśōphavaivarṇyaṁ, sarujaṁ kurutē jvaram||39||
View original
तस्मिन्पवनः प्रायो रक्तं प्रदूषयन्|
सव्यथाशोफवैवर्ण्यं, सरुजं कुरुते ज्वरम्||३९||
sa0-tasmin-abhighātajē jvarē, prāyō-bāhulyēna, pavanō-vāyuḥ, jvaraṁ kurutē| kiṁ kurvan ? raktaṁ pradūṣayan| kīdr̥śaṁ jvaram ? savyathētyādi| vyathādiyuktaṁ tathā sarujam| prāyōgrahaṇaṁ kvacidabhighātajē'nyō'pi dōṣaḥ kupyati, bāhulyēna tu vāyuriti dyōtayati|
Adhikarana abhiSha~ggajAgantujvarabhedAH (40) · Śloka 40
grahāvēśauṣadhiviṣakrōdhābhiśōkakāmajaḥ|
abhiṣaṅgāt|40|
View original
ग्रहावेशौषधिविषक्रोधाभिशोककामजः|
अभिषङ्गात्|४०|
sa0-grahādijō jvarō'bhiṣaṅgādbhavati|
Adhikarana grahAveSajalakShaNam (40) · Śloka 40
idānīṁ grahōtpannasya liṅgamāha |
grahēṇāsminnakasmāddhāsarōdanē||40||
View original
इदानीं ग्रहोत्पन्नस्य लिङ्गमाह |
ग्रहेणास्मिन्नकस्माद्धासरोदने||४०||
sa0-grahēṇa-dēvadānavādinā'ṣṭādaśabhēdabhinnēna, yō jvarō bhavati, asmin-jvarē, akasmāt-nirnimittamēva, hāsarōdanē bhavataḥ|
Adhikarana oShadhijalakShaNam (41) · Śloka 41
ōṣadhīgandhajē mūrcchā śirōrugvamathuḥ kṣavaḥ|
|41|
View original
ओषधीगन्धजे मूर्च्छा शिरोरुग्वमथुः क्षवः|
|४१|
sa0-viṣauṣadhīpuṣpagandhēna vāyunōpanītēna yō jvarastasmin mūrcchādayō jāyantē|
Adhikarana viShajalakShaNam (41) · Śloka 41
|
viṣānmūrcchātisārāsyaśyāvatādāhahr̥dgadāḥ||41||
View original
|
विषान्मूर्च्छातिसारास्यश्यावतादाहहृद्गदाः||४१||
sa0-viṣājjātē tasmin jvarē mūrcchādayō jāyantē| āsyaśyāvatā-kr̥ṣṇamukhatvam| hr̥dgadō-hr̥dayē pīḍā|
Adhikarana krodhajalakShaNam (42) · Śloka 42
krōdhātkampaḥ śirōruk ca|
|42|
View original
क्रोधात्कम्पः शिरोरुक् च|
|४२|
sa0-krōdhāt-kōpāt, sañjātē jvarē kampō-vēpathurjāyatē| tathā, śirōruk-śirōrtiśca|
Adhikarana bhayashokajalakShaNam (42) · Śloka 42
pralāpō bhayaśōkajē|
|42|
View original
प्रलापो भयशोकजे|
|४२|
sa0-bhayaśōkajē jvarē pralāpaḥ|
Adhikarana kAmajalakShaNam (42) · Śloka 42
|
kāmādbhramō'rucirdāhō hrīnidrādhīdhr̥tikṣayaḥ||42||
View original
|
कामाद्भ्रमोऽरुचिर्दाहो ह्रीनिद्राधीधृतिक्षयः||४२||
sa0-kāmādudbhūtē jvarē bhramādayō bhavanti| hrīḥ-lajjā, nidrā-svapnaḥ, dhīḥ-buddhiḥ, dhr̥tiḥ-dhairyam, tēṣāṁ [ kṣayō ]-vighātaḥ|
Adhikarana abhiSha~ggajAnAM doShAnubandhaH (43) · Śloka 43
grahādau sannipātasya bhayādau marutastrayē|
kōpaḥ kōpē'pi pittasya|43|
View original
ग्रहादौ सन्निपातस्य भयादौ मरुतस्त्रये|
कोपः कोपेऽपि पित्तस्य|४३|
sa0-grahādau trayē-jvarē grahāvēśauṣadhiviṣajē, sannipātasya kōpaḥ| bhayādau trayē-bhīśōkakāmajē jvarē, mārutasya kōpaḥ| kōpē pittasya [ kōpaḥ ]| apiśabdādvātasyāpi kōpa iti|
Adhikarana shApAbhicArajayorlakShaNam (43-44) · Śloka 44
|
yau tu śāpābhicārajau||43||
sannipātajvarau ghōrau tāvasahyatamau matau|
|44|
View original
|
यौ तु शापाभिचारजौ||४३||
सन्निपातज्वरौ घोरौ तावसह्यतमौ मतौ|
|४४|
sa0-tamaśabdēnaitaddarśayati,-anyē'pi yē sannipātajvarāstē'pyasahyāḥ-sōḍhumaśakyāḥ, ētau punaḥ śāpābhicārajāvatiśayēna sōḍhumaśakyāviti|
Adhikarana abhicArajasya visheShaH (44-45) · Śloka 45
|
tatrābhicārikairmantrairhūyamānasya tapyatē||44||
pūrvaṁ cētastatō dēhastatō visphōṭatr̥ḍbhramaiḥ|
sadāhamūrcchairgrastasya pratyahaṁ varddhatē jvaraḥ||45||
View original
|
तत्राभिचारिकैर्मन्त्रैर्हूयमानस्य तप्यते||४४||
पूर्वं चेतस्ततो देहस्ततो विस्फोटतृड्भ्रमैः|
सदाहमूर्च्छैर्ग्रस्तस्य प्रत्यहं वर्द्धते ज्वरः||४५||
sa0-abhicārikairmantraiḥ-atharvavēdādyupadiṣṭaiḥ, hūyamānasya puṁsaḥ, yannāmōddēśēna haviḥprakṣēpaḥ sa hūyamāna ucyatē, abhicāramadhikr̥tya praṇīta iti "prāgvahatēṣṭhak" iti ṭhak| hūyamānasya puṁsaḥ prathamaṁ cētastapyatē-saduḥkhaṁ jāyatē| tataḥ-anantaraṁ, dēhaḥ-śarīram, tapyatē-sajvaraṁ sampadyatē| tataḥ-anantaraṁ, visphōṭatr̥ḍbhramairdāhamūrcchāyutairgrastasya-ākrāntasya, pratyahaṁ jvarō varddhatē-jvarasyādhikyaṁ bhavati| tanavaḥ sphōṭā ēva visphōṭā bhaṇyantē|
Adhikarana aShTavidhajvaropasaMhAraH (46) · Śloka 46
iti jvarō'ṣṭadhā dr̥ṣṭaḥ|
|46|
View original
इति ज्वरोऽष्टधा दृष्टः|
|४६|
sa0-iti-pūrvōktēna prakārēṇa nijaḥ saptaprakāra āgantuścēti, aṣṭaprakārō jvarō dr̥ṣṭaḥ, munīndrairiti śēṣaḥ|
Adhikarana aShTAnAM jvarANAM pratyekaM dvaividhyaShaTkam (46-47) · Śloka 47
samāsāddvividhastu saḥ|
śārīrō mānasaḥ saumyastīkṣṇō'ntarbahirāśrayaḥ||46||
prākr̥tō vaikr̥taḥ sādhyō'sādhyaḥ sāmō nirāmakaḥ|
|47|
View original
समासाद्द्विविधस्तु सः|
शारीरो मानसः सौम्यस्तीक्ष्णोऽन्तर्बहिराश्रयः||४६||
प्राकृतो वैकृतः साध्योऽसाध्यः सामो निरामकः|
|४७|
sa0-turviśēṣē| samāsāt-saṅkṣēpāt, tu-punaḥ, saḥ-jvarō, dvividhaḥ| tadēva dvaividhyamāha-śārīrō mānasa ityēkaṁ dvikam| saumyastīkṣṇa iti dvitīyam| antarāśrayō bahirāśraya iti tr̥tīyam| prākr̥tō vaikr̥ta iti caturtham| sādhyō'sādhya iti pañcamam| sāmō nirāma iti ṣaṣṭham| iti dvaividhyamēṣāṁ dvikānām|
Adhikarana shArIrasya lakShaNam, mAnasasya lakShaNam (47) · Śloka 47
sampratyētānēva jvarān vyācaṣṭē |
pūrvaṁ śarīrē śārīrē tāpō, manasi mānasē||47||
View original
सम्प्रत्येतानेव ज्वरान् व्याचष्टे |
पूर्वं शरीरे शारीरे तापो, मनसि मानसे||४७||
sa0-śārīrē jvarē prathamaṁ śarīrē tāpō bhavati, paścānmanasīti pūrvaśabdasya sambandhiśabdatvādgamyatē| ēvaṁ mānasē jvarē pūrvaṁ manasi tāpō-duḥkham, paścāddēhē tāpaḥ-pīḍāviśēṣō jāyatē|
Adhikarana saumyasya lakShaNam (96)) · Śloka 48
idānīṁ saumyatīkṣṇau vyācaṣṭē- pavanē yōgavāhitvācchītaṁ ślēṣmayutē bhavēt|
|48|
View original
इदानीं सौम्यतीक्ष्णौ व्याचष्टे- पवने योगवाहित्वाच्छीतं श्लेष्मयुते भवेत्|
|४८|
sa0-pavanē ślēṣmayutē yōgavāhitvāddhētōḥ śītaṁ bhavēt| tasmādvāta ślēṣmajvaraḥ saumya iti bōdhyam| ślēṣmā hi "sōmaḥ" iti prāguktam (hr̥. śā. a. 3|96)|
Adhikarana tIkShNasya lakShaNam (48) · Śloka 48
tīkṣṇamidānīṁ vakti |
dāhaḥ pittayutē, miśraṁ miśrē|48|
View original
तीक्ष्णमिदानीं वक्ति |
दाहः पित्तयुते, मिश्रं मिश्रे|४८|
sa0-dāhaḥ pittasambandhē pavanē yōgavāhitvādbhavēt| ityēvaṁ miśrē-pittaślēṣmayutē pavanē, yōgavāhitvācca pavanasya miśraṁ-dāhaśītaṁ bhavēt, muhurdāhō muhuḥ śītamiti| tadayaṁ saumyatīkṣṇavyāmiśrastr̥tīyō jvara iti vēdyam| saumyastīkṣṇa iti dvaividhyakathanaṁ tu samāsāditi mantavyam| yōgaṁ vahati tacchīlō yōgavāhi, yēna yēna yuktō bhavati tasya tasya svabhāvaṁ bhajata ityarthaḥ| ēvaṁ ca sati svayaṁ nōṣṇō na ca śītō vāyurityabhyupagatam| tadēvamiha yōgavāhitvāt kaphēna yuktē vāyau śītaṁ bhavēdityuktam, asau vāyuḥ śītaṁ karōtītyarthaḥ| pittayuktē'smin dāhō bhavēt, asau dāhaṁ karōtīti| ēvaṁ svayaṁ nōṣṇō na śīta ityavatiṣṭhatē| "tatra rūkṣō laghuḥ śītaḥ " ityatra ca śīta ityucyatē| tadimē vacasī parasparaṁ vyājaghnātē| naivam| "tatra rūkṣō laghu śītaḥ kharaḥ sūkṣmaścalō'nilaḥ|" (hr̥. sū. a. 1|11) ityatraivāyamarthastathā vyākhyātō yathā na pūrvāparavyāhatatvaṁ bhavēt| tēnēha punarna pratanyatē|
Adhikarana antarAshrayasya lakShaNam (48-49) · Śloka 49
|
antaḥsaṁśrayē punaḥ||48||
jvarē'dhikaṁ vikārāḥ syurantaḥ kṣōbhō malagrahaḥ|
|49|
View original
|
अन्तःसंश्रये पुनः||४८||
ज्वरेऽधिकं विकाराः स्युरन्तः क्षोभो मलग्रहः|
|४९|
sa0-antarāśrayē tu jvarē'dhikaṁ kr̥tvā'ntarvikārāḥ syuḥ, na bahirēva| tathā, kṣōbhaḥ-tīvradāhatvam| malānāṁ-mūtrapurīṣādīnāṁ, grahō-vibandhaḥ|
Adhikarana bahirAshrayasya lakShaNam (49) · Śloka 49
|
bahirēva bahirvargē tāpō'pi ca susādhyatā||49||
View original
|
बहिरेव बहिर्वर्गे तापोऽपि च सुसाध्यता||४९||
sa0-bahirvargē tu bahirēva tāpaḥ, na tvantarē| apicētyantaḥ-kṣōbhamalagrahāvapyatra na sta iti samuccinōti| tatra ca bahirvēgē'ta ēva susādhyatā-sukhasādhyatvaṁ, bhavati| antarāśrayē tu duḥsādhyatētyarthāduktaṁ bhavati|
Adhikarana prAkRutasya lakShaNam, vaikRutasya lakShaNam (50) · Śloka 50
samprati prākr̥tavaikr̥tau lakṣayati - - - - varṣāśaradvasantēṣu vātādyaiḥ prākr̥taḥ kramāt|
vaikr̥tō'nyaḥ sa duḥsādhyaḥ prāyaśca prākr̥tō'nilāt||50||
View original
सम्प्रति प्राकृतवैकृतौ लक्षयति - - - - वर्षाशरद्वसन्तेषु वाताद्यैः प्राकृतः क्रमात्|
वैकृतोऽन्यः स दुःसाध्यः प्रायश्च प्राकृतोऽनिलात्||५०||
sa0- varṣādiṣu triṣu r̥tuṣu yathākramaṁ vātādyaistribhirdōṣairyō jvarō jāyatē sa prākr̥taḥ| varṣāsu vātajvaraḥ prākr̥taḥ, śaradi pittajvarō, vasantē kaphajvaraḥ, iti paribhāṣyatē| ata ēva vātaprakr̥tēna yō jvaraḥ, pittaprakr̥tēḥ pittēna, ślēṣmaprakr̥tēḥ ślēṣmaṇēti, sa prakr̥tibhavatvēna prākr̥ta ityucyatē| vaikr̥tō'nya iti| yō jvarō varṣādibhya r̥tubhyō'nyatra kālē jātō varṣādiṣvapi vā na yathākramaṁ vātādyairjanitaḥ, sa yathōktaprākr̥talakṣaṇādanyaḥ, sa vaikr̥ta ucyatē| sa ca duḥsādhyaḥ-kr̥cchrasādhyaḥ| prākr̥tastu susādhya ityarthādgamyatē| prāya ityādi| prāyō-bāhulyēna, prākr̥tō'pi yō jvarō'nilājjāyatē sō'pi duḥsādhyaḥ| prāyōgrahaṇēnaitad dyōtayati| kadāciddaivānukūlatvātsusādhya ēva bhavati| nanu, varṣāsva(śaradya)pi prākr̥tō'pi jvarō yathā vikr̥tivijñānīyē kathitastathā'sādhya ēva| "jvarō nihanti balavān" (hr̥. śā. a. 5|71) ityādi| tadētatpūrvāparavyāhatamiva dr̥śyatē| naivam| anayōrvacasōḥ sāmānyaviśēṣarūpatvāt| tathā cēha sāmānyēnōktam, vikr̥tivijñānīyē tu viśēṣēṇēti| ētadēva ca sphuṭīkartuṁ vakṣyati (ślō. 53)- "vikr̥tijñānē prāgasādhya udāhr̥taḥ|" iti|
Adhikarana viruddhAviruddhopakramaj~jAnArthaM prAkRutAnAM saMprAptiH (51-52) · Śloka 52
samprati varṣāsu prākr̥tasya jvarasya svarūpaṁ nirūpayati - - - - - varṣāsu mārutō duṣṭaḥ pittaślēṣmānvitō jvaram|
kuryāt pittaṁ ca śaradi tasya cānubalaṁ kaphaḥ||51||
tatprakr̥tyā visargācca tatra nānaśanādbhayam|
kaphō vasantē tamapi vātapittaṁ bhavēdanu||52||
View original
सम्प्रति वर्षासु प्राकृतस्य ज्वरस्य स्वरूपं निरूपयति - - - - - वर्षासु मारुतो दुष्टः पित्तश्लेष्मान्वितो ज्वरम्|
कुर्यात् पित्तं च शरदि तस्य चानुबलं कफः||५१||
तत्प्रकृत्या विसर्गाच्च तत्र नानशनाद्भयम्|
कफो वसन्ते तमपि वातपित्तं भवेदनु||५२||
sa0-prāvr̥ṣi pavanaḥ [ duṣṭaḥ- ] kupitaḥ, pittaślēṣmayutō jvaraṁ kuryāt| prāvr̥ṣi prākr̥tō jvarō vātapradhānaḥ pittaślēṣmāṇau tvanubalatvēna vātasya sthitau, na tu sannipāta iva svayaṁ jvarakārakāvityarthaḥ| sāmprataṁ śaradi prākr̥tasya jvarasya dōṣabalābalaṁ lakṣayati-pittaṁ cētyādi| pittaṁ śaradi [ duṣṭaṁ ] prākr̥taṁ jvaraṁ kuryādityanuvartatē| prāvr̥ṭsañcitasya pittasya tadā kōpasadbhāvāt| tasya ca pittasyānubalaṁ-anubandhi balaṁ, kaphaḥ| anubalamivānubalam| yathā,-kasyacit svatantrasya rājñō gajaturagarathapuruṣādibalavatō vairibhiḥ saha yudhyamānasya paścādanyadbalaṁ tacchaktēranubr̥ṁhaṇārthamāgacchati, ēvaṁ svatantrasya pittasya jvaraṁ kurvatō balōpabr̥ṁhaṇaṁ śaradi kaphaḥ karōti| tatprakr̥tyēti tacchabdēna varṣāśaradudbhūtau mārutajvarapittajvarau parāmr̥śyētē| tayōḥ prakr̥tistatprakr̥tiḥ, tayā tatprakr̥tyā,- tatsvabhāvēna, tatra-prākr̥tē jvarē, anaśanāt-laṅghanāt, bhayaṁ na 'bhavati' iti śēṣaḥ| visargācca varṣāśaradupalakṣitō hi kālō visargaḥ saumyasvabhāvaḥ, asmācca kāraṇāttasminkālē jvara utpannē laṅghanāt pratyavāyaśaṅkā tathā na bhavati, yathā'nyasmin kālē jvara ādānakālasvabhāvādvātapittānubalatvāccānaśanādbhayaṁ bhavatītyarthaḥ| vasantakālē kaphō duṣṭō jvaraṁ kuryāditi vartatē| taṁ ca kaphamanu vātapittaṁ bhavēt, vātapittē tasyānubalē bhavata ityarthaḥ| nanu, atra sākṣātkaphasya kartr̥tvamucyatē| kaphaśca saumyasvabhāvaḥ| tasmādatra nānaśanādbhayamiti| taccāyuktam| tathāhi-varṣāśaradōḥ ślēṣmānubalatvaṁ kālaśca visargākhya iti kāraṇadvayasadbhāvāddhātvapacayō na sambhāvyata ēva| vasantē tu kālasyāgnēyatvādvātapittānubalatvāccāvaśyaṁbhāvī dhātvapacaya ēva| tasmādvasantē'naśanādbhayaṁ śaṅkyatē| kēcittu jvarasyāmāśayasamutthatvāt kaphōtthatvāccātrāpi kiñcinmātramanaśanādbhayaṁ nāśaṅkyata ēvētyāhuḥ|
Adhikarana sAdhyalakShaNam (53) · Śloka 53
atha sādhyāsādhyajvaralakṣaṇārthamāha - - - - balavatsvalpadōṣēṣu jvaraḥ sādhyō'nupadravaḥ|
|53|
View original
अथ साध्यासाध्यज्वरलक्षणार्थमाह - - - - बलवत्स्वल्पदोषेषु ज्वरः साध्योऽनुपद्रवः|
|५३|
sa0-balavastu narēṣu yauvanādisampattyā tathā'lpadōṣēṣu yō jvarō jāyatē, upadravēṇa-kāsādinā rahitaḥ, sa sādhyaḥ-sādhayituṁ śakyaḥ|
Adhikarana asAdhyalakShaNam (53) · Śloka 53
|
sarvathā vikr̥tijñānē prāgasādhya udāhr̥taḥ||53||
View original
|
सर्वथा विकृतिज्ञाने प्रागसाध्य उदाहृतः||५३||
sa0-sarvathēti yādr̥śasyāturasya yādr̥śō jvarō'sādhyō bhavati tādr̥śō, vikr̥tivijñānīyē śārīrē (a. 5|71)- "jvarō nihanti balavān" ityādinā granthēna prāk-pūrvamuktaḥ|
Adhikarana sAmajvaralakShaNam (54) · Śloka 54
adhunā sāmanirāmau jvarō lakṣayati - - - - jvarōpadravatīkṣṇatvamaglānirbahumūtratā|
na pravr̥ttirna viḍjīrṇā na kṣutsāmajvarākr̥tiḥ||54||
View original
अधुना सामनिरामौ ज्वरो लक्षयति - - - - ज्वरोपद्रवतीक्ष्णत्वमग्लानिर्बहुमूत्रता|
न प्रवृत्तिर्न विड्जीर्णा न क्षुत्सामज्वराकृतिः||५४||
sa0-jvarasyōpadravāḥ-pralāpabhramādayaḥ, tēṣāṁ tīkṣṇatvaṁ-tīvratā| tathā, bahumūtratvam| tathā, na pravr̥ttiḥ-na purīṣasya pravartanam| viṭpravr̥ttāvapi hi pravr̥ttiśabdaḥ prasiddhaḥ| yathā'nantaramadhunaivādhītam (ślō. 32)- "pravr̥ttirvā'lpaśō'ti vā|" iti| atha cēdviṭ pravartatē sā na jīrṇā-pakvā na bhavati| tathā, na kṣut-na bubhukṣā| iyamaśēṣā liṅgasaṁhatiḥ sāmajvarākr̥tiḥ-sāmajvarasya lakṣaṇam| sahāmēna vartatē yō jvaraḥ sa sāmajvaraḥ, tasyākr̥tiḥ| "ūṣmaṇō'lpabalatvēna" (hr̥. sū. a. 13|25) ityādyāmalakṣaṇam|
Adhikarana pacyamAnajvaralakShaNam (55) · Śloka 55
jvaravēgō'dhikaṁ tr̥ṣṇā pralāpaḥ śvasanaṁ bhramaḥ|
malapravr̥ttirutklēśaḥ pacyamānasya lakṣaṇam||55||
View original
ज्वरवेगोऽधिकं तृष्णा प्रलापः श्वसनं भ्रमः|
मलप्रवृत्तिरुत्क्लेशः पच्यमानस्य लक्षणम्||५५||
sa0-atiśayēna jvaravēgastr̥ṣṇādayaścēti pacyamānajvarasya lakṣaṇam| pacyamānajvarasya ca dvikēṣvanirdiṣṭasyāpīha kathanamatā(māmā)ntarīyakatvāt| tathā hi-yāvatpacyamānāvasthā na bhavati tāvatkathaṁ nirāmāvasthā syāt ? tasmādyuktaḥ pacyamānajvarasya nirdēśaḥ|
Adhikarana nirAmajvaralakShaNam (56) · Śloka 56
jīrṇatā''maviparyāsātsaptarātraṁ ca laṅghanāt|
|56|
View original
जीर्णताऽऽमविपर्यासात्सप्तरात्रं च लङ्घनात्|
|५६|
sa0-āmaśabdēnātra sāmajvaralakṣaṇamupalakṣyatē| tēna sāmajvarōktalakṣaṇaviparyāsāt jvarasya jīrṇatā vēdyēti bōdhyam| yathā-jvarōpadravamr̥dutvaṁ glāniralpamūtratā pakvaviṭpravr̥ttiḥ kṣudupagamanamiti, ēvaṁrūpō viparyāsaḥ| tathā, "jvaravēgō'dhikaṁ" ityādipacyamānajvarākr̥tēśca viparyāsāt jīrṇatā-pakvatā, lakṣayitavyā| tathā hi-pacyamānatāyāmapi sāmatā sambhāvyata ēva| tathā, saptarātraṁ ca laṅghanāt| saptarātramiti saptānāṁ rātrīṇāṁ samāhāra ityac samāsāntaḥ, atyantasaṁyōgē dvitīyā| tēnāyamarthaḥ,-saptarātrīrlaṅghayitvā-ativāhya, tatō'nantaraṁ yaḥ kālō'ṣṭamadinādistadā jvarasya jīrṇatā-nirāmatēti| tathā ca muniḥ (ca. ci. a. 3|272)- "saptāhēna tu pacyantē saptadhātugatā malāḥ| nirāmaścāpyataḥ prōktō jvaraḥ prāyō'ṣṭamē'hani||" iti| nanu, ēvaṁsati saptarātrātipravr̥ttirēva nirāmajvaraliṅgamastu, "jīrṇatā''maviparyāsāt" ityanēna nārthaḥ| astyēvaitat| kintu sannipātajvarē bahunā kālēna malapākō bhavati| tasmāttallakṣaṇārthaṁ "jīrṇatā''maviparyāsāt" ityapyuktam| yadyēvaṁ "jīrṇatā''maviparyāsāt" ityastu, kiṁ "saptarātraṁ ca laṅghanāt" ityanēna ? api ca tridōṣajē jvarē saptarātrātikramalakṣaṇaṁ liṅgaṁ nōpayujyatē| tatra hyēvaṁ paṭhyatē (ślō. 61)- "vātapittakaphaiḥ sapta daśa dvādaśa" ityārabhya yāvat "śudhdyaśudhdyau jvaraḥ kālaṁ dīrghamapyanuvartatē||" iti| tasmāt "saptarātraṁ ca laṅghanāt" ityavācyam| atrōcyatē| alpadōṣō yō jvarastasyāmaviparyāsāt saptāhādarvāgapi jīrṇatōcyatē| yastu bahudōṣō jvarastasya tu kr̥tasaptalaṅghanasya jīrṇatōcyatē| iti lakṣaṇadvayēna pratyapādi| ata ēva ca tatra pathyamanujajñē| vakṣyati hi (hr̥. ci. a. 1|38)- "ityayaṁ ṣaḍahō nēyō balaṁ dōṣaṁ ca rakṣatā| tataḥ pakvēṣu dōṣēṣu laṅghanādyaiḥ praśasyatē|| kaṣāyō dōṣaśēṣasya" ityādi| tasmādētayōrlakṣaṇayōrdvayōrapyupādānaṁ nyāyyamiti sthitam| kharanādēnāpyēvamavādi-"na ca niḥsaptataivēha nirāmajvarakāraṇam| cirādapi hi pacyantē sannipātajvarē malāḥ|| saptarātrātivr̥ttiśca kṣāmatādi ca lakṣaṇam| tasmāttadubhayaṁ dr̥ṣṭvā nirāmaṁ jvaramādiśēt||" iti| jīrṇaḥ pakvaḥ purāṇa iti paryāyāḥ|
Adhikarana uktAnAM jvarANAM pRuthak pa~jcavidhatvam (56-57) · Śloka 57
|
jvaraḥ pañcavidhaḥ prōktō malakālabalābalāt||56||
prāyaśaḥ sannipātēna bhūyasā tūpadiśyatē|
santataḥ satatō'nyēdyustr̥tīyakacaturthakau||57||
View original
|
ज्वरः पञ्चविधः प्रोक्तो मलकालबलाबलात्||५६||
प्रायशः सन्निपातेन भूयसा तूपदिश्यते|
सन्ततः सततोऽन्येद्युस्तृतीयकचतुर्थकौ||५७||
sa0-pañcaprakārō jvarō vakṣyamāṇaḥ santatādibhirbhēdaiḥ prōktō, 'munīndraiḥ' iti śēṣaḥ| kutaḥ ? malētyādi| malō-vātādiḥ| kālaḥ-pūrvāhṇādiḥ| balaṁ ca balaṁ ca balamityēkaśēṣaḥ, balaṁ cābalaṁ ca balābalam, kālē balābalaṁ kālabalābalam, saptamīti yōgavibhāgāt samāsaḥ, malānāṁ kālabalābalaṁ malakālabalābalam, tasmāt| dvibalaśabdō'tra nirdiṣṭō dvividhasambandhārthaḥ| kō'sau dvividhaḥ sambandhaḥ ? iti cēt brūmaḥ| jvaraḥ pañcavidhaḥ kathitō malakālabalāt tathā malakālabalābalāt| tadayamatrārthaḥ,-santatō jvarō malakālabalāduktaḥ| tathā cānantaramēva santatalakṣaṇaṁ vakṣyati (ślō. 58-59)- "malābalinō guravaḥ stabdhāḥ santataṁ niṣpratidvandvā jvaraṁ kuryuḥ|" iti| tasmādbalavanta ēva dōṣāḥ santataṁ jvaraṁ kurvanti| viṣamajvarāścatvārō malakālabalābalādbhavanti| tathā ca viṣamajvaralakṣaṇē'dhunaivādhyēṣyatē (ślō. 64)- "alpō'pi dōṣō dūṣyādērlabdhvā'nyatamatō balam| savipakṣō jvaraṁ kuryādviṣamaṁ kṣayavr̥ddhibhāk||" iti| tasmāccatuṣprakārō'pi viṣamajvarō malakālabalābalādbhavati| kharanādēnāpyuktam-"balibhiḥ sarvagaiḥ sāmai rasasrōtōvisāribhiḥ| niṣpratyanīkairdōṣairyaḥ santatō jāyatē jvaraḥ||" ityādi| tathā tatraiva viṣamajvarē gaditam-"vyādhikliṣṭasya' ityārabhya yāvat "balābalaviśēṣastu dōṣāṇāṁ sampravartatē|" iti| tathā tatraiva cōktam-"bhuvyutkramya yathākālaṁ bījaṁ kālē prasūyatē| tathā kālakramāddōṣaḥ kālē jvarakārō bhavēt||" iti| prāyaśa ityādi| bāhulyēnāyaṁ santatādijvaraḥ sannipātādbhavati| [ nanu, ] atra sannipātēnētyasādhu| na hyanyaḥ kaścitsantatādivyatiriktō jvarō'sti yamēkadōṣajaṁ dvidōṣajaṁ vā parikalpayēditi, tasmādasadētat| ucyatē| samaryādayā dōṣagatyā yē santatādayō jvarā utpadyantē, ta ēkadōṣajādaya upapadyantē| yē punarviṣamasamprāptisamutpannāḥ santatādayastē sannipātēna| iti prāyaśaḥ sannipātēnēti nyāyyamētat| nanu, ēvaṁ sati vātikō'yaṁ paittikō'yaṁ ślaiṣmikō'yamayaṁ dvāndvika iti kathaṁ vyapadēśaḥ ? ityāha-bhuyasēti| sannipātōdbhavē'pyasmin santatādau bhūyān-adhikō dōṣaḥ, taddōṣōpalakṣitāṁ saṁjñāmāsādayatītyarthaḥ, vātajvarō'yaṁ pittajvarō'yamityādi| turavadhāraṇē, bhūyasaiva dōṣēṇa vyapadēśō nānyēnāpi| tataścaivaṁ sannipātōtthaḥ santatādijvara iti sthitam| ata ēva tantrāntara ēvaṁ jagāda-"santatō mārutātprāyaḥ pittāt prāyastr̥tīyakaḥ| anyēdyuśca kaphātprāyaḥ sannipātāccaturthakaḥ|| sannipātakr̥tatvāttu duścikitsyaścaturthakaḥ|" iti| tathā ca-"pr̥ṣṭhē'nilakaphōdbhūtaḥ ślēṣmapittōdbhavastrikē| śirasyanilasambhūtō gr̥hṇātīha tr̥tīyakaḥ|| caturthakastu ślēṣmōtthaḥ pratigr̥hṇāti jaṅghayōḥ| vātikaḥ śirasō'bhyēti dvidhaivāyaṁ svabhāvataḥ|| praskandhatastu vijñēyō viparītaścaturthakaḥ|" iti| atha tadēva pañcavidhatvamāha-santataḥ satatō'nyēdyustr̥tīyakacaturthakāviti| nanu, pañcavidhō jvara ityanupapannam, ṣaṣṭhasya caturthakaviparyayasya ca vakṣyamāṇatvāt| atra brūmaḥ| caturthakāntargatatvādadōṣaḥ| plīhōdarē yakr̥dudaravat| tathā hi-aṣṭāvudarāṇīti, plīhōdarē ca yathā yakr̥dudarasyāntarbhāvādaṣṭadhātvam, ēvaṁ jvarē caturthaka ēva caturthakaviparyayasyāntarbhāvāt pañcadhātvamēva jvarasya sādhu|
Adhikarana santatajvaralakShaNam (58-59) · Śloka 59
atha mahārambhatvēna prādhānyāt santatasamprāptimēva lakṣayati - - - - - - dhātumūtraśakr̥dvāhisrōtasāṁ vyāpinō malāḥ|
tāpayantastanuṁ sarvāṁ tulyadūṣyādivarddhitāḥ||58||
balinō guravaḥ stabdhā viśēṣēṇa rasāśritāḥ|
santataṁ niṣpratidvandvā jvaraṁ kuryuḥ suduḥsaham||59||
View original
अथ महारम्भत्वेन प्राधान्यात् सन्ततसम्प्राप्तिमेव लक्षयति - - - - - - धातुमूत्रशकृद्वाहिस्रोतसां व्यापिनो मलाः|
तापयन्तस्तनुं सर्वां तुल्यदूष्यादिवर्द्धिताः||५८||
बलिनो गुरवः स्तब्धा विशेषेण रसाश्रिताः|
सन्ततं निष्प्रतिद्वन्द्वा ज्वरं कुर्युः सुदुःसहम्||५९||
sa0-malā jvaraṁ kuryuḥ-utpādayēyuḥ| kīdr̥śāḥ ? dhātvādisrōtasāṁ vyāpinaḥ| dhātavaśca mūtraṁ ca śakr̥cca tāni vahanti nityaṁ yāni srōtāṁsi tēṣāṁ| malā ityanēnaitaddyōtayati| yadaiva vātādayō malinīkaraṇasvabhāvāḥ syustadā santataṁ jvaraṁ kuryuḥ, na tu dōṣarūpā dhāturūpā vā| tathā, sarvāṁ-aśēṣāṁ, tanuṁ tāpayantaḥ-santāpādinā pīḍayantaḥ, na punaḥ santāpamātramutpādayantaḥ| tathā, tulyaiḥ-samānaiḥ, dūṣyādibhirvarddhitāḥ-vr̥ddhiṁ nītāḥ| ādiśabdēna dēśartuprakr̥tayō gr̥hyantē| dūṣyāḥ-rasādidhātavaḥ| tē ca trayāṇāmapi dōṣāṇāṁ yathāyathaṁ tulyatvādvarddhanahētavaḥ| dēśartuprakr̥tayastu tulyakālaṁ malaiḥ sarvairatulyā api bhavanti| prāyēṇaikaikasya malasya caikaikō dēśō vā r̥turvā prakr̥tirvā tulyā bhavati| ataḥ "tulyadūṣyādivarddhitāḥ" ityuktam| tathā ca, dhanvadēśō vātasyaiva vr̥ddhihētuḥ, tulyatvāt; kaphasya tvatulyatvātkṣapaṇahētuḥ| ānupastulyatvāt kaphasya vr̥ddhihētuḥ, vātasya tvasamānatvātkṣapaṇahētuḥ| r̥tāvapyēvaṁ cintyam| prakr̥tistrayāṇāṁ dōṣāṇāṁ tulyakālaṁ vr̥ddhihēturna sambhavati, viṣamadōṣajanitatvāt| yē tvēvamavōcan,-samākhyā prakr̥tistulyatvādēṣāṁ malānāmatra jvarē varddhanahēturiti| tē'pi maivaṁ vōcantē(vacantvi)ti vacanīyāḥ| yatō rōgajananōnmukhānāṁ dōṣāṇāṁ nāsau vr̥ddhihētuḥ, ārōgyalakṣaṇatvāt| kimbhūtā dōṣāḥ ? balinaḥ, pratipakṣairakhaṇḍitaśaktitvāt| tathā guravaḥ, sāmatvāt| stabdhāḥ-niścalāḥ, ūrdhvamadhaścāniḥsaraṇāt| viśēṣēṇa rasāśritāḥ| viśēṣagrahaṇaṁ malānāṁ sarvadhātvāśritatvaṁ dyōtayati| sakaladhātusamāśritā api bhavanti| atiśayēna rasākhyaṁ dhātumāśrityaitē santataṁ kuryuḥ| tathā, niṣpratidvandvāḥ-pratyanīkarahitāḥ| kīdr̥śaṁ jvaram ? suṣṭhu duḥkhēna-kr̥cchrēṇa, sōḍhuṁ śakyata iti suduḥsaham|
Adhikarana santatasyAvadhiH (60-63) · Śloka 63
malaṁ jvarōṣmā dhātūnvā sa śīghraṁ kṣapayēttataḥ|
sarvākāraṁ rasādīnāṁ śuddhyā'śuddhyā'pi vā kramāt||60||
vātapittakaphaiḥ sapta daśa dvādaśa vāsarān|
prāyō'nuyāti maryādāṁ mōkṣāya ca vadhāya ca||61||
ityagnivēśasya mataṁ, hārītasya punaḥ smr̥tiḥ|
dviguṇā saptamī yāvannavamyēkādaśī tathā||62||
ēṣā tridōṣamaryādā mōkṣāya ca vadhāya ca|
śuddhyaśuddhau jvaraḥ kālaṁ dīrghamapyanuvartatē||63||
View original
मलं ज्वरोष्मा धातून्वा स शीघ्रं क्षपयेत्ततः|
सर्वाकारं रसादीनां शुद्ध्याऽशुद्ध्याऽपि वा क्रमात्||६०||
वातपित्तकफैः सप्त दश द्वादश वासरान्|
प्रायोऽनुयाति मर्यादां मोक्षाय च वधाय च||६१||
इत्यग्निवेशस्य मतं, हारीतस्य पुनः स्मृतिः|
द्विगुणा सप्तमी यावन्नवम्येकादशी तथा||६२||
एषा त्रिदोषमर्यादा मोक्षाय च वधाय च|
शुद्ध्यशुद्धौ ज्वरः कालं दीर्घमप्यनुवर्तते||६३||
sa0-jvarasyōṣmā-analadharmaḥ sakalavastukṣapaṇasvabhāvaḥ, sa kadācittathābhūtādadr̥ṣṭavaśādasmin jvarē dhātumalayōrēkalōlībhūtayōrmalaṁ-vātaviḍādikaṁ, kṣapayēt| tathābhūtādadr̥ṣṭasāmarthyāddhātūnvā-rasādīn, kṣapayēt| śīghraṁ-āśvēva, na tu cirēṇa kālēna atra ca malakṣapaṇōdyatō'yaṁ jvarōṣmā na dhātukṣapaṇōdyata iti nirāmalakṣaṇēna vijñāyatē| tatra caitannirāmalakṣaṇam-'asaṁrōdhasnōtastvaṁ saprāṇatvamaṅgalāghavaṁ vātānulōmanatvaṁ vāgdēhamanaścēṣṭāsvanālasyamagnidīptatvaṁ viśadāsyatvaṁ mūtrapurīṣādimalapravartanatvaṁ kṣudupagamō nirglānitā' ityēvaṁ kiñcidutpadyamānamupalabhya niścīyatē jvarōṣmaṇō malakṣapaṇōdyatatvam| ētallakṣaṇaviparyayēṇa dōṣōpakramaṇīyōktēna (hr̥. sū. a. 13|23) - "srōtōrōdha" ityādinā sāmalakṣaṇamavagamya niścīyatē, yathā'yaṁ jvarōṣmā dhātukṣapaṇōdyata iti| sa ityanuvartatē| tataḥ-tasmānmaladhātukṣapaṇāt kāraṇāt, rasādīnāṁ-dhātumūtraśakr̥ddōṣāṇāṁ dvādaśānāmpyēkalōlībhūtānāṁ, sarvākāraṁ-niḥśēṣaṁ kr̥tvā, śuddhyā-jvarōṣmaṇā niṣpāditayā nirmalatayā, vātapittakaphairbhūyiṣṭhairēkaikaśa utpannaḥ sa santatō jvaraḥ prāyō mōkṣāya-jvaramuktayē, maryādāṁ-avadhiṁ, sapta daśa dvādaśa vāsarānanuyāti-anuvartatē| vāsarāniti "atyantasaṁyōgē" dvitīyā| sarva ākārō yasmin śōdhanē tatsarvākāraṁ-niḥśēṣarūpam| "kriyāviśēṣaṇānāṁ napuṁsakatvaṁ dvitīyā ca" iti dvitīyā| kramāt-yathākramam, tēna vātabhūyiṣṭhaḥ santatō jvaraḥ sapta vāsarān, pittabhūyiṣṭhō daśavāsarān , kaphabhūyiṣṭhō dvādaśavāsarān, ityavatiṣṭhatē| tathā, rasādīnāṁ-ēkalōlībhūtānāṁ kēvalaṁ jvarōṣmakṣapaṇamātramanubhavatāṁ, aśudhdyā-samalatayā, ēṣāmēṣa jvarōṣmā vātapittakaphairēkaikaśa utpannaḥ prāyō vadhāya maryādāṁ sapta daśa dvādaśa vāsarānanuyāti| prāyō-bāhulyēna, ēṣā maryādā| kadācicca vātajvarādiruktēbhyaḥ saptādi vāsarēbhyō'dhikāni dinānyanuvr̥ttya mōkṣāya vadhāya vā bhavati, kadācit nyūnānyapīti| tantrāntarē cōktam-"pittakaphānilavr̥dhdyā daśadivasadvādaśāhasaptāhāt| hanti vimuñcati vā''śu jvarōṣmaṇā dhātumalapākāt||" iti| ityagnivēśasya mataṁ-jñānam| hārītasya punarēvaṁ smr̥tiḥ-smaraṇam, nityatvādāyurvēdasya| dviguṇā saptamī-caturdaśadināni yāvadvātajvaraḥ santataḥ, pittajvarō dviguṇā navamī-aṣṭādaśadināni, kaphajvarō dviguṇaikādaśī-dvāviṁśatirdivasāḥ| "ēṣā tridōṣamaryādā mōkṣāya ca vadhāya ca|" iti "sarvākāraṁ rasādīnāṁ śuddhyā'śuddhyā'pi vā kramāt|" ityatrāpyanuvartanīyam| trayaśca tē dōṣāśca tridōṣāḥ, tēṣāṁ maryādā-avadhiḥ, tridōṣamaryādā| dvayamapi caitat tantrakr̥dvacaḥ pramāṇam, tathādr̥ṣṭatvāt| idānīṁ yathāparibhāṣitāt dvividhādapi maryādāprakārādadhikataraṁ kālaṁ yathā'sya jvarasyānuvr̥ttirbhavati tathā darśayitumāha-śudhdyaśuddhāviti| śuddhisahitā aśuddhiḥ śuddhyaśuddhiḥ| śākapārthivāditvātsamāsaḥ| tasyāṁ satyāṁ jvaraḥ santatākhyō dīrghamapi kālamanuvartatē-anubadhnāti| kadācidrasākhyō dhāturmalarahitō jvarōṣmaṇā kṣapitamalō bhavati, kadācidraktādyanyatamaḥ, kadācidraktādayaḥ sarvē na rasaḥ, kadācidraktādayaḥ sarvē kiñcinmalarahitā na rasastathābhūtaḥ, kadācitkiñcinmalarahitō raktādyanyatamḥ, ēvaṁprakārā śuddhisahitā aśuddhirucyatē| tasyāṁ satyāṁ santatākhyō jvarō dīrghakālamanuvartatē|
Adhikarana satatAdicatuShTayasAmAnyalakShaNam (64-65) · Śloka 65
ēvaṁ santatasya lakṣaṇamākhyāya satatakādīnāṁ viṣamajvarasaṁjñānimittaṁ sāmānyēna lakṣaṇamāha - - - - kr̥śānāṁ vyādhimuktānāṁ mithyāhārādisēvinām|
alpō'pi dōṣō dūṣyādērlabdhvā'nyatamatō balam||64||
savipakṣō jvaraṁ kuryādviṣamaṁ kṣayavr̥ddhibhāk|
|65|
View original
एवं सन्ततस्य लक्षणमाख्याय सततकादीनां विषमज्वरसंज्ञानिमित्तं सामान्येन लक्षणमाह - - - - कृशानां व्याधिमुक्तानां मिथ्याहारादिसेविनाम्|
अल्पोऽपि दोषो दूष्यादेर्लब्ध्वाऽन्यतमतो बलम्||६४||
सविपक्षो ज्वरं कुर्याद्विषमं क्षयवृद्धिभाक्|
|६५|
sa0-īdr̥śānāṁ puṁsāmalpō'pi-hīnabalō'pi, apiśabdānmahābalō'pi, dōṣō-vātādyanyatamō, jvaraṁ viṣamasaṁjñaṁ kuryāt| kiṁ kr̥tvā ? dūṣyādēranyatamatō balaṁ labdhā| ādiśabdō dēśartvōrgrahaṇāya| anyatamagrahaṇaṁ cōpalakṣaṇārtham| tēna kadāciddūṣyādērēkasmādrasādēḥ kadāciddvābhyāṁ rasaraktādyanyatamābhyāṁ kadāciddūṣyadēśābhyāṁ kadāciddūṣyadēśartubhyō balaṁ labdhvēti yōjyam| kimbhūtō dōṣaḥ ? savipakṣaḥ,-saha vipakṣēṇa-pratyanīkēna dūṣyādyanyatamēna, vartatē savipakṣaḥ| tathā ca kimbhūtaḥ ? kṣayaśca vr̥ddhiśca, tē bhajatē-sēvatē, kṣayavr̥ddhibhāk| santatō hi jvarō niṣpratyanīka iti santatādasya bhēdaḥ| mithyāhārādisēvināmityatrādiśabdēna vihārauṣadhādiparigrahaḥ|
Adhikarana doShasya pravRuttinivRuttI (65-66) · Śloka 66
|
dōṣaḥ pravartatē tēṣāṁ svē kālē jvarayan balī||65||
nivartatē punaścaiṣa pratyanīkabalābalaḥ|
|66|
View original
|
दोषः प्रवर्तते तेषां स्वे काले ज्वरयन् बली||६५||
निवर्तते पुनश्चैष प्रत्यनीकबलाबलः|
|६६|
sa0-tēṣāṁ-kr̥śādīnāṁ, dōṣō-vātādyanyatamaḥ, svē kālē-yō yasyātmīyaḥ kālō vr̥ddhihēturvayōhōrātribhuktalakṣaṇastasmin svē kālē, dōṣaḥ pravartatē,- svīyaṁ karma darśayatītyarthaḥ| kiṁ kurvan ? jvarayan-santāpamutpādayan| kīdr̥śō dōṣaḥ ? balī-balavān san pravartatē| punaścaiṣaḥ-viṣamajvarārambhī dōṣaḥ satatakādērutpādakō, nivartatē-svavyāpārādviramati| kimbhūtaḥ ? pratyanīkasya balaṁ pratyanīkabalaṁ, tēnābalaḥ| ētaduktaṁ bhavati,-yadyasau dōṣō dūṣyādīnāṁ sapakṣāṇāmanyatamasmādbalaṁ labhatē tadā'sau svavyāpārē pravartatē| yadā tu tasya vipakṣā bhavanti tadātēṣāṁ vipakṣāṇāmanyatamasya balēnāsya dōṣasya balaṁ hīyatē| tadānīṁ ca pratyanīkabalābalatvādasau dōṣō nivartatē, vaṭādibījavat| yathā,-vaṭādibījaṁ jalādisāmagrītō balamāsādya viśiṣṭē kālē rōhati-aṅkurādikamudbhāvayati tatō jalādivirahādbhūmāvēvāvatiṣṭhatē, na tu svakāryamudbhāvayati, tathaivaiṣō'pi viṣamajvarasya kartā dōṣaḥ svapakṣatō dūṣyādērbalaṁ labdhvā svavyāpāraṁ kurutē| yadā tu vipakṣabalēnāsau pratihataśaktistadā svavyāpāraṁ na kurutē, dēha ēva nilīya tiṣṭhati|
Adhikarana viShamajvarasya santatanivRuttirnAsti (66-67) · Śloka 67
|
kṣīṇē dōṣē jvaraḥ sūkṣmō rasādiṣvēva līyatē||66||
līnatvātkārśyavaivarṇyajāḍyādīnādadhāti saḥ|
|67|
View original
|
क्षीणे दोषे ज्वरः सूक्ष्मो रसादिष्वेव लीयते||६६||
लीनत्वात्कार्श्यवैवर्ण्यजाड्यादीनादधाति सः|
|६७|
sa0-dōṣē-viṣamajvarakāriṇi, kṣīṇē sati, satatakādijvaraḥ sūkṣmō bhūtvā rasādiṣvēva dhātuṣu līyatē-layaṁ yāti| kathaṁ punarētadavagamyatē ? yadasau līnō na punarvinaṣṭa ēva, ityatra hētumāha-līnatvādityādi| sa tu līnō jvarō līnatvāt kārśyādīn karōti| ata ēvāsau na vinaṣṭa ēvētyucyatē| yataḥ kārśyādyudgama upalabhyatē| niranvayavinaṣṭāddhi taddhētukārśyādyanupalabdhirēva| tasmāllīnō dōṣō viṣamajvarēṣu bhavatīti sthitam|
Adhikarana santatAdInAM santatatvAdau yuktiH (67-69) · Śloka 69
nanu, tulyē'pi vātādidōṣaprakōpē santatajvara ēvāśusakalakāyavyāptiḥ, satatakādiṣu tu cirēṇa vicchidya bhavatītyatra yuktiḥ kā ? ityāha - - - - |
āsannavivr̥tāsyatvātsrōtasāṁ rasavāhinām||67||
āśu sarvasya vapuṣō vyāptirdōṣēṇa jāyatē|
santataḥ satatastēna, viparītō viparyayāt||68||
viṣamō viṣamārambhakriyākālō'nuṣaṅgavān|
|69|
View original
ननु, तुल्येऽपि वातादिदोषप्रकोपे सन्ततज्वर एवाशुसकलकायव्याप्तिः, सततकादिषु तु चिरेण विच्छिद्य भवतीत्यत्र युक्तिः का ? इत्याह - - - - |
आसन्नविवृतास्यत्वात्स्रोतसां रसवाहिनाम्||६७||
आशु सर्वस्य वपुषो व्याप्तिर्दोषेण जायते|
सन्ततः सततस्तेन, विपरीतो विपर्ययात्||६८||
विषमो विषमारम्भक्रियाकालोऽनुषङ्गवान्|
|६९|
sa0-āsannaṁ vivr̥taṁ cāsyaṁ-mukhaṁ, yēṣāṁ rasavāhināṁ srōtasāṁ tānyēvam| tēṣāṁ bhāva āsannavivr̥tāsyatvam| tasmāddhētōstatra praviṣṭēna dōṣēṇa śīghraṁ sarvasya vapuṣaḥ-śarīrasya, vyāptirjāyatē| tēna-kāraṇēna dōṣēṇāśu sarvaśarīravyāptilakṣaṇēna, santatākhyō jvaraḥ satatō-nirantarō, bhavati| viparītaḥ prakr̥tatvātsantatēna viṣamō-viṣamasaṁjñaḥ, satatādijvarō viparītō bhavati-na nirantaraṁ jvarayati| kasmādviparītaḥ ? viparyayāt| ētaduktaṁ bhavati,-sthūlānyāsannāni vivr̥tāsyāni ca rasavāhīni srōtāṁsi| dūratarāṇi saṁvr̥tāsyāni sūkṣmatarāṇi ca raktavāhīni| tairdōṣaścirēṇa tathā asākalyēna kāyaṁ vyāpnuvan vicchinnakālaṁ jvaraṁ karōti| ata ēvāha (ślō. 70)- "ahōrātrasya sa dviḥ syāt" ityādi| tatō dūratarāṇi saṁvr̥tatarāsyāni ca māṁsavāhīni srōtāṁsi| tāni ciratarēṇa prāpnōti dōṣaḥ| na caitaiḥ srōtōbhiḥ sākalyēna yugapaddēhamanuvyāpnōti| atō'nēna kāraṇēnāsāvanyasmin dinē jvaraṁ nirvartayatyanyēdyuḥsaṁjñam| tēnāsau satatādapi viprakr̥ṣṭō bhavati| tatō'pi sūkṣmatarāṇi saṁvr̥tataramukhāni ca mēdōvahāni| tāni ciratarēṇa dōṣaḥ prāpnōti| na ca tairaśēṣadēhaṁ vyāpnōti| atō'sāvanēna kāraṇēna yathākramamanyadinamēkaṁ hitvā tr̥tīyē'hni tr̥tīyakō bhavati| tatō'pyanēnaiva viprakr̥ṣṭatamēna kramēṇa dinadvayaṁ hitvā caturthakō bhavati| ēvaṁ caturthakaviparyayaśca| saṅgrahē'pyākhyat (ni. a. 2)- "sūkṣmasūkṣmatarāsyēṣu dūradūratarēṣu ca| dōṣō raktādimārgēṣu śanairalpaścirēṇa yat|| yāti dēhaṁ ca nāśēṣaṁ bhūyiṣṭhaṁ bhēṣajē'pi ca| kramō'yaṁ tēna vicchinnasantāpō lakṣyatē jvaraḥ||" iti| adhunā viṣamajvarasya svarūpaṁ pratipādayannāha-viṣama iti| viṣamō-viṣamasaṁjñō jvarō, viṣamārambhakriyākālō bhavati| ārambhaśca kriyā ca kālaśca ārambhakriyākālāḥ| viṣamā ārambhakriyākālā yasya sa ēvam| tatra viṣama ārambhō yathā,-kaścitpūrvaṁ mūrdhānamārabhyāgacchati, kaścitpr̥ṣṭham, kaścijjaṅghābhyāmiti| viṣamakriyō yathā,-kaścicchītakr̥t, kaściddāhakr̥diti| viṣamakālaśca yathā,- kaścitpūrvāhṇē samāgacchati, kaścinmadhyāhnē, kaścidaparāhṇē, kaścinniśīthē, iti| tathā, anuṣaṅgavān-dīrghakālānubandhī|
Adhikarana satatalakShaNam (69-70) · Śloka 70
|
dōṣō raktāśrayaḥ prāyaḥ karōti satataṁ jvaram||69||
ahōrātrasya sa dviḥ syāt|
|70|
View original
|
दोषो रक्ताश्रयः प्रायः करोति सततं ज्वरम्||६९||
अहोरात्रस्य स द्विः स्यात्|
|७०|
sa0-prāyō-bāhulyēna, raktāśrayō dōṣaḥ satataṁ jvaraṁ vidadhāti| prāyōgrahaṇāt rasādyāśrayatvamasya sūcayati| tasmātsarvō jvaraḥ sarvadhātuvyāpī| bhūyāṁstu dhāturvyapadiśyatē| ata ēva santatē papāṭha (ślō. 59) - "viśēṣēṇa rasāśritāḥ|" iti| tasmādviśēṣēṇa raktāśrayaḥ satata ityavēhi| saḥ-satataḥ, ahōrātrasya madhyē dviḥ syāt-dvau kālāvanuvartatē| aharyuktā rātrirahōrātraḥ| "ahaḥsarvaikadēśa" ityādinā ac samāsāntaḥ| "rātrāhnāhāḥ puṁsi" iti puṁstvam| dvau vārau dviḥ| "dvitricaturbhyaḥ suc" iti suc| atra ca nāyaṁ niyamaḥ, yadahnyēkavāraṁ rātrāvēkavāramiti, kiṁ tarhi ? kadācidahnyēva vāradvayaṁ, kadācidrātrāvēva vāradvayaṁ, kadāciddvayōrapi vāradvayamiti pratīhi|
Adhikarana anyedyurlakShaNam (70) · Śloka 70
sakr̥danyēdyurāśritaḥ|
tasminmāṁsavahā nāḍīḥ|70|
View original
सकृदन्येद्युराश्रितः|
तस्मिन्मांसवहा नाडीः|७०|
sa0-sakr̥danyēdyuḥ 'ahōrātrasya ityanuvartatē| ahōrātrasya madhyē'yamanyēdyurnāma viṣamajvaraḥ sakr̥t-ēkavāraṁ bhavēt| kadācidahnyēkavāramutpadyatē, kadācidrātrāviti| tasmin-anyēdyurjvarē, sarvadhātvāśrayō'pi dōṣō viśēṣēṇa māṁsavahā nāḍīrāśritaḥ|
Adhikarana tRutIyakalakShaNam (70-71) · Śloka 71
|
mēdōnāḍīstr̥tīyakē||70||
grāhī pittānilānmūrdhnastrikasya kaphapittataḥ|
sapr̥ṣṭhasyānilakaphātsa caikāhāntaraḥ smr̥taḥ||71||
View original
|
मेदोनाडीस्तृतीयके||७०||
ग्राही पित्तानिलान्मूर्ध्नस्त्रिकस्य कफपित्ततः|
सपृष्ठस्यानिलकफात्स चैकाहान्तरः स्मृतः||७१||
sa0-tr̥tīyakē mēdōvahā nāḍīrviśēṣēṇa dōṣa āśrita iti yōjyam| mēdōvahā nāḍīrāśritya dōṣastr̥tīyakaṁ kuruta ityarthaḥ| sa ca trividhaḥ,-pittavātādadhikāt kaphapittāt vātakaphācca| tatra grāhī mūrdhnaḥ-śirasaḥ, pittānilāttr̥tīyakō bhavati, mūrdhni vēdanāstāstā janayatītyarthaḥ| yaśca kaphapittādutpadyatē sa trikasya grāhī-trikē pīḍāmutpādayati| yaścānilakaphājjāyatē sa pr̥ṣṭhasahitasya trikasya grāhī-pr̥ṣṭhē trikē ca pīḍāṁ janayati| ēvamayaṁ triprakārasvabhāvaḥ| sa ca tr̥tīyaka ēkāhāntara iti smr̥tō, 'munibhiḥ' iti śēṣaḥ| ēkēnāhnā'ntaraṁ-vyavadhānaṁ, yasya sa ēvam| ēkasminnahani tirōbhūya punarudētītyarthaḥ|
Adhikarana caturthakalakShaNam (72-73) · Śloka 73
caturthakō malē mēdōmajjāsthyanyatamasthitē|
majjastha ēvētyaparē prabhāvaṁ sa tu darśayēt||72||
dvidhā kaphēna jaṁghābhyāṁ sa pūrvaṁ śirasō'nilāt|
|73|
View original
चतुर्थको मले मेदोमज्जास्थ्यन्यतमस्थिते|
मज्जस्थ एवेत्यपरे प्रभावं स तु दर्शयेत्||७२||
द्विधा कफेन जंघाभ्यां स पूर्वं शिरसोऽनिलात्|
|७३|
sa0-mēdaśca majjā cāsthi ca mēdōmajjāsthīni, tēṣāmanyatamasmin sthitē dōṣē kadācinmēdasi sthitē dōṣē kadācinmajjani kadācidasthani sthitē dōṣē caturthakō jvarō jāyatē| ēkaṁ dinaṁ jvarayitvā hyahaṁ vimucya punarjvarayati sa caturthakō vēdyaḥ| majjastha ēvētyaparē-anyē punarācāryā ēvaṁ smaranti, caturthakō jvarō majjastha ēva dōṣē jāyatē| sa punaścaturthakaḥ prabhāvaṁ dvidhā-dviprakāraṁ, darśayēt| kaphēnādhikēna yō jāyatē sa pūrvaṁ-prathamaṁ, jaṅghābhyaṁ tatō'nyēbhyō'ṅgēbhyaḥ| anilādyō bhavati sa pūrvaṁ śirasō jāyatē'nantaramaṅgāntarēbhyaḥ|
Adhikarana caturthakaviparyayalakShaNam (73-74) · Śloka 74
|
asthimajjōbhayagatē caturthakaviparyayaḥ||73||
tridhā, hyahaṁ jvarayati dinamēkaṁ tu muñcati|
|74|
View original
|
अस्थिमज्जोभयगते चतुर्थकविपर्ययः||७३||
त्रिधा, ह्यहं ज्वरयति दिनमेकं तु मुञ्चति|
|७४|
sa0-asthi ca majjā cāsthimajjānau, asthimajjōrubhayaṁ-dvayaṁ, tatra gatō yō malō vātādyanyatamastasmin, caturthakaviparyayaḥ-tadviparītalakṣaṇō viṣamajvarō, bhavati| sa ca tridhā-triprakāraḥ, sannipātōdbhavatvē'pi kadācidvātēnādhikēnā'thavā pittēna ślēṣmaṇā vā| tamēva ca lakṣayitumāha-hyahamiti| dvidhātusthitadōṣōtpannatvāt dvē dinē jvarayitvā dinamēkaṁ vimucya punarhyahaṁ jvarayati sa caturthakaviparyayaḥ| anēnaiva lakṣaṇēna caturthakasyāpi lakṣaṇamuktaṁ bhavati| sa ēkamahō jvarayitvā hyahaṁ vimucya punarjvarayati| dvē ahnī samāhr̥tē dvyahaḥ| "rājāhaḥsakhibhyaṣṭac" iti ṭac| "ahnaṣṭakhōrēva" iti ṭilōpaḥ|
Adhikarana anuktajvaraBeda sa~ggrahaH (74-76) · Śloka 76
idānīmēṣāṁ viṣamajvarāṇāmimaṁ śēṣabhūtaṁ granthamāha - - - - |
balābalēna dōṣāṇāmannacēṣṭādijanmanā||74||
jvaraḥ syānmanasastadvatkarmaṇaśca tadā tadā|
dōṣadūṣyartvahōrātraprabhr̥tīnāṁ balājjvaraḥ||75||
manasō viṣayāṇāṁ ca kālaṁ taṁ taṁ prapadyatē|
|76|
View original
इदानीमेषां विषमज्वराणामिमं शेषभूतं ग्रन्थमाह - - - - |
बलाबलेन दोषाणामन्नचेष्टादिजन्मना||७४||
ज्वरः स्यान्मनसस्तद्वत्कर्मणश्च तदा तदा|
दोषदूष्यर्त्वहोरात्रप्रभृतीनां बलाज्ज्वरः||७५||
मनसो विषयाणां च कालं तं तं प्रपद्यते|
|७६|
sa0-balaṁ cābalaṁ ca balābalaṁ,-sāmarthyāsāmarthyam, āsannavyādhikāraṇānāṁ dōṣāṇāṁ-vātādīnāṁ, tadā tadā balābalēna jvaraḥ syāt| kimbhūtēna ? annacēṣṭādijanmanā| adyata ityannaṁ,-raktaśālyādi| annagrahaṇamupalakṣaṇārtham, māṁsarasādyapi hi pānaṁ gr̥hyatē| cēṣṭyata iti cēṣṭā,-kāyavāṅmanōvyāpārō, vihāra ityarthaḥ| annaṁ ca cēṣṭā cānnacēṣṭē, tē ādi yēṣāṁ kāladūṣyādīnāṁ ta ēvam, tēbhyō janma yasya balābalasya, tēnānnacēṣṭādyutpannēna satatakādirjvarō bhavēt| manasastadvat| tadvadityanēna dōṣāṇāṁ balābalamatidiśyatē| yathā dōṣāṇāṁ śārīrāṇāṁ balābalēna satatakādijvaraḥ syāt, tathā manasō'pi dōṣāṇāṁ balābalēna jvaraḥ syāt| caśabdāt karmaṇō'pi pūrvōktasya balābalēna satatakādijvaraḥ syāditi| kasya sambandhinaḥ karmaṇaḥ ? prakr̥tatvānmanasa ēva| tadēvaṁ karmaṇō vyāpārasya cittasyārthasya balābalēna tadvaśājjvarō'sau bhavēt| anyē tvācakṣatē,-karmaṇaḥ-purākr̥tasya balābalēna, purākr̥takarmavaśāditi| yattadōnityābhisambandhādyadatrānuktamapi labhyatē| tēnāyaṁ sambandhaḥ,-yadā yadā'nnacēṣṭādijanma dōṣāṇāṁ balābalaṁ syāt, tathā manasō dōṣāṇāṁ balābalaṁ syāt, tathā karmaṇaḥ pūrvakr̥tasya balābalaṁ syāt, tadā tadā satatakādirjvaraḥ syāditi| apica dōṣāṇāṁ vātādīnāṁ balēna, tathā dūṣyāṇāṁ rasādīnāṁ tathā r̥tūnāṁ śiśirādīnāṁ tathā'hōrātrasya tathā prakr̥tīnāṁ balēna, manasō balēna, tathā viṣayāṇāṁ śabdasparśarūparasagandhānāṁ balēna, jvarastaṁ taṁ-viśiṣṭaṁ, kālaṁ prapadyatē| tēna kadācit satatakō'nyēdyustr̥tīyakaścaturthakō vā bhavati| tathā kadācit caturthakō bhūtvā tr̥tīyakō'nyēdyuḥ satatakō vā bhavēt| saṅgrahē ca rasādidhātusthajvaralakṣaṇamuktam| yathā (ni. a. 2)- "utklēśō gauravaṁ dainyaṁ bhaṅgō'ṅgānāṁ vijr̥mbhaṇam| arōcakō vamiḥ sādaḥ sarvasmin rasagē jvarē|| 1|| raktaniṣṭhīvanaṁ tr̥ṣṇā raktōṣṇapiṭikōdgamaḥ| dāharāgabhramamadapralāpā raktasaṁsthitē|| 2|| tr̥ḍ glāniḥ sr̥ṣṭavarcastvamantardāhō bhramastamaḥ| daurgandhyaṁ gātravikṣēpō māṁsasthē, mēdasi sthitē|| 3|| svēdō'titr̥ṣṇā vamanaṁ svagandhasyāsahiṣṇutā| pralāpō glānirarucirasthisthē tvasthibhēdanam|| 4|| dōṣapravr̥ttirūrdhvādhaḥ śvāsāṅgākṣēpakūjanam| antardāhō bahiḥ śaityaṁ śvāsō hidhmā ca majjagē|| 5|| tamasō darśanaṁ marmacchēdanaṁ stabdhamēḍhratā| śukrapravr̥ttirmr̥tyuśca jāyatē śukrasaṁśrayē|| 6|| uttarōttaraduḥsādhyāḥ pañcātrāntyau tu varjayēt| pralimpanniva gātrāṇi ślēṣmaṇā gauravēṇa ca|| 7|| mandajvarapralēpastu saśītaḥ syātpralēpakaḥ| nityaṁ mandajvarō rūkṣaḥ śūnaḥ kr̥cchrēṇa sidhyati|| 8|| stabdhāṅgaḥ ślēṣmabhūyiṣṭhō bhavēdvātabalāsakaḥ| haridrābhēkavarṇābhastadvarṇaṁ yaḥ pramēhati|| 9|| sa vai hāridrakō nāma jvarabhēdō'ntakaḥ smr̥taḥ| kaphavātau samau yasya hīnapittasya dēhinaḥ|| 10|| tīkṣṇō vā yadi vā mandō jāyatē rātrikō jvaraḥ| divākarāpītabalē vyāyāmācca viśōṣitē|| 11|| śarīrē niyataṁ vātājjvaraḥ syātpūrvarātrikaḥ| āmāśayē yadā duṣṭē ślēṣmapittē vyavasthitē|| 12|| tadā'rddhaṁ śītalaṁ dēhē tvarddhaṁ cōṣṇaṁ prajāyatē| kāyē pittaṁ yadā duṣṭaṁ ślēṣmā cāntē vyavasthitaḥ|| 13|| uṣṇatvaṁ tēna dēhasya śītatvaṁ karapādayōḥ|" iti| khāraṇādinā tu śukrastha ēva dōṣē varjyatā pratyapādi| tathā ca tadgranthaḥ-"śukrasthē śukraviṇmōkṣaḥ śvasan prāṇān vimōkṣyati|" iti|
Adhikarana jvaramokShalakShaNam (76-78) · Śloka 78
|
dhātūn prakṣōbhayan dōṣō mōkṣakālē vilīyatē||76||
tatō naraḥ śvasan svidyan kūjan vamati cēṣṭatē|
vēpatē pralapatyuṣṇaiḥ śītaiścāṅgairhataprabhaḥ||77||
visaṁjñō jvaravēgārtaḥ sakrōdha iva vīkṣatē|
sadōṣaśabdaṁ ca śakr̥ddravaṁ sr̥jati vēgavat||78||
View original
|
धातून् प्रक्षोभयन् दोषो मोक्षकाले विलीयते||७६||
ततो नरः श्वसन् स्विद्यन् कूजन् वमति चेष्टते|
वेपते प्रलपत्युष्णैः शीतैश्चाङ्गैर्हतप्रभः||७७||
विसंज्ञो ज्वरवेगार्तः सक्रोध इव वीक्षते|
सदोषशब्दं च शकृद्द्रवं सृजति वेगवत्||७८||
sa0-dōṣō-vātādyanyatamō, dhātūn-rasādīn, prakṣōbhayan-caṇḍapavanōddhūtamahājalāśayāniva kurvan, jvaramōkṣakālē vilīyatē| vilīyamānadōṣavaśāt naraḥ śvasan, tathā svidyan-rōmakūpēbhyō jalaṁ sravan, tathā kūjan-avyaktaṁ śabdaṁ kurvan, vamati-chardayati, tathā cēṣṭatē-bhūmiśayyādau pariluṇṭhati, vēpatē-kampatē latēva calati, pralapati-asambaddhaṁ brūtē, tathā hataprabhō-naṣṭakāntiḥ, uṣṇaiḥ śītaiścāṅgaistulyakālamupalakṣitō bhavati| caśabdō'tra tulyakālārthaḥ| tulyakālaṁ tasya kāniciduṣṇānyaṅgāni kānicicchītāni| vigatā saṁjñā yasyāsau visaṁjñaḥ, tathā jvaravēgārtaḥ sakrōdha iva vīkṣatē-sarōṣa ivālōkanaṁ karōti, tathā śakr̥t-purīṣaṁ, vimuñcati| kimbhūtaṁ śakr̥t ? dōṣaśca śabdaśca dōṣaśabdau, saha tābhyāṁ vartatē sadōṣaśabdam| dōṣaśabdēnēhāmō vivakṣitaḥ, sāmaṁ sasvanaṁ cētyarthaḥ| tathā, dravaṁ-akaṭhinam| tathā vēgō'syāstīti vēgavat, iti savēgaṁ kr̥tvā śakr̥tsr̥jati|
Adhikarana jvaramuktalakShaNam (2) · Śloka 2
iti jvaramōkṣakālalakṣaṇamuktvā vigatajvaralakṣaṇamabhidhitsurāha - - dēhō laghurvyapagataklamamōhatāpaḥ pākō mukhē karaṇasauṣṭhavamavyathatvam|
svēdaḥ kṣavaḥ prakr̥tiyōgi manō'nnalipsā kaṇḍūśca mūrdhni vigatajvaralakṣaṇāni||79||
iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē jvaranidānaṁ nāma dvitīyō'dhyāyaḥ||2||
View original
इति ज्वरमोक्षकाललक्षणमुक्त्वा विगतज्वरलक्षणमभिधित्सुराह - - देहो लघुर्व्यपगतक्लममोहतापः पाको मुखे करणसौष्ठवमव्यथत्वम्|
स्वेदः क्षवः प्रकृतियोगि मनोऽन्नलिप्सा कण्डूश्च मूर्ध्नि विगतज्वरलक्षणानि||७९||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने ज्वरनिदानं नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||
sa0-tasya vigatajvarasya narasyaitāni lakṣaṇāni| yathā-dēhō laghurbhavati-na tu gātrē gauravam| tathā, vyapagatāḥ-naṣṭāḥ, klamamōhatāpā yasyāsau vyapagataklamamōhatāpastadā sa sampadyatē| tathā, asya mukhē-vadanē, pākaḥ| karaṇānāṁ-cakṣurādīnāṁ, sauṣṭhavaṁ-pāṭavaṁ, jāyatē| tathā, avyathatvādayō'sya bhavanti| prakr̥tyā yōgaḥ prakr̥tiyōgaḥ,-svabhāvēna sambandhaḥ| prakr̥tiyōgō yasyāsti manasastat prakr̥tiyōgi| yādr̥gyasya cittaṁ pūrvaṁ rajōbahulaṁ tamōbahulaṁ vā āsīt tādr̥k tasya sampadyata ityarthaḥ| tathā, annalipsā-annābhilāṣaḥ| saṅgrahē ca nakṣatrasamāśrayaṇēna ca sādhyāsādhyajvaralakṣaṇamuktam| yathā (ni. a. 1)- "ādhānajanmanidhanapratyarākhyavipatkarē| nakṣatrē vyādhirutpannaḥ klēśāya maraṇāya vā|| jvarāstu jātaḥ ṣaḍrātrādaśvinīṣu nivartatē| bharaṇīṣu tu pañcāhātsaptāhātkr̥ttikāsu ca|| trisaptarātrādathavā rōhiṇyāmaṣṭarātrataḥ| ēkādaśādvā divasānmr̥gē ṣaṇṇavarātrayaḥ|| pañcāhānmr̥tyurārdrāyāṁ tripakṣē saṁśayō'thavā| punarvasau pravr̥ttastu jvarō'paiti trayōdaśāt|| divasātsaptaviṁśādvā hyahātsaptāhatō'thavā|| puṣyē ślēṣāsu maraṇaṁ cirēṇā'pi maghāsu ca|| avaśyaṁ svāsthyamāpnōti dvādaśāhānmr̥tō na cēt| phalgunyōḥ pūrvayōrmr̥tyuranyayōstu dinē'ṣṭamē|| navamē'hnyēkaviṁśē vā jvaraḥ saumyatvamr̥cchati| hastēna saptamē śāntiścitrāyāmaṣṭamē'thavā|| punaścitrāgamē svātau daśāhādathavā tribhiḥ| pakṣairmr̥tyuṁ viśākhāsu dvāviṁśē'hani nirdiśēt|| navamē'hni na cēcchāntirmaitrē mr̥tyustataḥ param| jyēṣṭhāyāṁ pañcamē mr̥tyurūrdhvaṁ vā dvādaśātsukham|| svāsthyaṁ daśāhānmūlēna trisaptāhē'thavā gatē| pūrvāṣāḍhāsu navamē tatō'nyāsu tu māsataḥ|| aṣṭābhirathavā māsairnavabhirvā bhavēcchivam| [jvarastu śravēṇē yāti śāntimēkādaśāhataḥ|| ] ājyēṣṭhāhāddhaniṣṭhāsu daśāhādvāruṇēṣu tu| ṣaḍahē dvādaśāhē vā mr̥tyurbhādrapadāsu ca|| uttarāsu dvisaptāhāt praśamō, rēvatīṣu ca| catūrātrē'ṣṭarātrē vā kṣēmamityāha hāritaḥ||" iti| jvara ityupalakṣaṇam| prāyaḥ sarvō vyādhiranayā diśā'nusr̥tō bōdhyaḥ kṣipraciramōkṣāya jīvitāntāya vā| ādhānaṁ-janmarkṣāddaśamaṁ nakṣatram| vipatkaraṁ-tr̥tīyā tārā| pratyaraṁ-pañcamī| nidhānasaṁjñā-saptamī tārā smr̥tēti| atha, kiṁ nakṣatrasamāśrayēṇēna jvarasya sādhyāsādhyavibhāgō'ṅgīkriyatāmuta yathānidānaṁ kupitadōṣalakṣaṇēna ? brūmaḥ| ubhayathā'pi| yatō nakṣatraṁ trividhamapi prāktanasya karmaṇō daivākhyasya śubharūpasyāśubharūpasya śubhāśubharūpasya ca saumyakrūramadhyasvabhāvasūcakam| tatra saumyēna nakṣatrēṇa śubhaṁ, krūrēṇāśubhaṁ, madhyasvabhāvēna ca śubhāśubham| ētaduktaṁ bhavati,-purātanakarmavaśānnakṣatrēṇa jvara utpadyatē, aihikakarmavaśānmithyāhārasēvanākhyādyathānidānaṁ vātādikupitalakṣaṇēna ca| tadanayōrbalābalēna jvarasya sādhyāsādhyavibhāgō vyavasthāpyaḥ| pratyapādi ca munibhiḥ| yathā (ca.vi.a.3)- "kadācitkarmaṇō balavattvaṁ kadācitpuruṣakārasya" ityubhayathā jvarasya sādhyāsādhyavibhāgō nyāyyaḥ| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē jvaranidānaṁ nāma dvitīyō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 2||