Adhikarana jvaranidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2
athātō jvaranidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| gadyasūtrē|2|
View original
अथातो ज्वरनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे|२|
🔊 Audio coming soon
2. jvaranidanādhyāyaḥ
Adhikarana jvaraparyAyAH, jvaraprabhAvaH (1-2) · Śloka 2
jvarō rōgapatiḥ pāpmā mr̥tyurōjōśanō'ntakaḥ| krōdhō dakṣādhvaradhvaṁsī rudrōrdhvanayanōdbhavaḥ||1|| janmāntayōrmōhamayaḥ santāpātmā'pacārajaḥ| vividhairnāmabhiḥ krūrō nānāyōniṣu vartatē||2||
View original
ज्वरो रोगपतिः पाप्मा मृत्युरोजोशनोऽन्तकः| क्रोधो दक्षाध्वरध्वंसी रुद्रोर्ध्वनयनोद्भवः||१|| जन्मान्तयोर्मोहमयः सन्तापात्माऽपचारजः| विविधैर्नामभिः क्रूरो नानायोनिषु वर्तते||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jvaraBedAH (3) · Śloka 3
sa cāpacārajō jvaraḥ kimēkō vā'nēkavidhaḥ ? ityāha sa jāyatē'ṣṭadhā dōṣaiḥ pr̥thaṅmiśraiḥ samāgataiḥ| āgantuśca|3|
View original
स चापचारजो ज्वरः किमेको वाऽनेकविधः ? इत्याह स जायतेऽष्टधा दोषैः पृथङ्मिश्रैः समागतैः| आगन्तुश्च|३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jvarasaMprAptiH (3-6) · Śloka 6
samprāptimasyādhunā vakti | malāstatra svaiḥ svairduṣṭāḥ pradūṣaṇaiḥ||3|| āmāśayaṁ praviśyāmamanugamya pidhāya ca| srōtāṁsi paktisthānācca nirasya jvalanaṁ bahiḥ||4|| saha tēnābhisarpantastapantaḥ sakalaṁ vapuḥ| kurvantō gātramatyuṣṇaṁ jvaraṁ nirvartayanti tē||5|| srōtōvibandhātprāyēṇa tataḥ svēdō na jāyatē| |6|
View original
सम्प्राप्तिमस्याधुना वक्ति | मलास्तत्र स्वैः स्वैर्दुष्टाः प्रदूषणैः||३|| आमाशयं प्रविश्याममनुगम्य पिधाय च| स्रोतांसि पक्तिस्थानाच्च निरस्य ज्वलनं बहिः||४|| सह तेनाभिसर्पन्तस्तपन्तः सकलं वपुः| कुर्वन्तो गात्रमत्युष्णं ज्वरं निर्वर्तयन्ति ते||५|| स्रोतोविबन्धात्प्रायेण ततः स्वेदो न जायते| |६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jvarapUrvarUpam (6-10) · Śloka 10
pūrvarūpaṁ lakṣayitumāha | tasya prāgrūpamālasyamaratirgātragauravam||6|| āsyavairasyamarucijr̥mbhā sāsrākulākṣitā| aṅgamardō'vipākō'lpaprāṇatā bahunidratā||7|| rōmaharṣō vinamanaṁ piṇḍikōdvēṣṭanaṁ klamaḥ| hitōpadēśēṣvakṣāntiḥ prītiramlapaṭūṣaṇē||8|| dvēṣaḥ svāduṣu bhakṣyēṣu tathā bālēṣu tr̥ḍ bhr̥śam| śabdāgniśītavātāmbucchāyōṣṇēṣvanimittataḥ||9|| icchā dvēṣaśca| |10|
View original
पूर्वरूपं लक्षयितुमाह | तस्य प्राग्रूपमालस्यमरतिर्गात्रगौरवम्||६|| आस्यवैरस्यमरुचिजृम्भा सास्राकुलाक्षिता| अङ्गमर्दोऽविपाकोऽल्पप्राणता बहुनिद्रता||७|| रोमहर्षो विनमनं पिण्डिकोद्वेष्टनं क्लमः| हितोपदेशेष्वक्षान्तिः प्रीतिरम्लपटूषणे||८|| द्वेषः स्वादुषु भक्ष्येषु तथा बालेषु तृड् भृशम्| शब्दाग्निशीतवाताम्बुच्छायोष्णेष्वनिमित्ततः||९|| इच्छा द्वेषश्च| |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tadanurUpotpattiH (10) · Śloka 10
tadanu jvarasya vyaktatā bhavēt| |10|
View original
तदनु ज्वरस्य व्यक्तता भवेत्| |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajvaralakShaNam, pittajvaralakShaNam (10-20) · Śloka 20
| āgamāpagamakṣōbhamr̥dutāvēdanōṣmaṇām||10|| vaiṣamyaṁ tatratatrāṅgē tāstāḥ syurvēdanāścalāḥ| pādayōḥ suptatā stambhaḥ piṇḍikōdvēṣṭanaṁ śramaḥ||11|| viślēṣa iva sandhīnāṁ sāda ūrvōḥ kaṭīgrahaḥ| pr̥ṣṭhaṁ kṣōdamivāpnōti niṣpīḍyata ivōdaram||12|| chidyanta iva cāsthīni pārśvagāni viśēṣataḥ| hr̥dayasya grahastōdaḥ prājanēnēva vakṣasaḥ||13|| skandhayōrmathanaṁ bāhvōrbhēdaḥ pīḍanamaṁsayōḥ| aśaktirbhakṣaṇē hanvōrjr̥mbhaṇaṁ karṇayōḥ svanaḥ||14|| nistōdaḥ śaṅkhayōrmūrdhni vēdanā virasāsyatā| kaṣāyāsyatvamathavā malānāmapravartanam||15|| rūkṣāruṇatvagāsyākṣinakhamūtrapurīṣatā| prasēkarōcakāśraddhāvipākāsvēdajāgarāḥ||16|| kaṇṭhauṣṭhaśōṣastr̥ṭ śuṣkau chardikāsau viṣāditā| harṣō rōmāṅgadantēṣu vēpathuḥ kṣavathōrgrahaḥ||17|| bhramaḥ pralāpō gharmēcchā vināmaścānilajvarē| ||18|| atha pittajvaralakṣaṇārthamāha yugapadvyāptiraṅgānāṁ pralāpaḥ kaṭuvaktratā||18|| nāsāsyapākaḥ śītēcchā bhramō mūrcchā madō'ratiḥ| viṭsraṁsaḥ pittavamanaṁ raktaṣṭhīvanamamlakaḥ||19|| raktakōṭhōdgamaḥ pītaharitatvaṁ tvagādiṣu| svēdō niḥśvāsavaigandhyamatitr̥ṣṇā ca pittajē||20||
View original
| आगमापगमक्षोभमृदुतावेदनोष्मणाम्||१०|| वैषम्यं तत्रतत्राङ्गे तास्ताः स्युर्वेदनाश्चलाः| पादयोः सुप्तता स्तम्भः पिण्डिकोद्वेष्टनं श्रमः||११|| विश्लेष इव सन्धीनां साद ऊर्वोः कटीग्रहः| पृष्ठं क्षोदमिवाप्नोति निष्पीड्यत इवोदरम्||१२|| छिद्यन्त इव चास्थीनि पार्श्वगानि विशेषतः| हृदयस्य ग्रहस्तोदः प्राजनेनेव वक्षसः||१३|| स्कन्धयोर्मथनं बाह्वोर्भेदः पीडनमंसयोः| अशक्तिर्भक्षणे हन्वोर्जृम्भणं कर्णयोः स्वनः||१४|| निस्तोदः शङ्ख़योर्मूर्ध्नि वेदना विरसास्यता| कषायास्यत्वमथवा मलानामप्रवर्तनम्||१५|| रूक्षारुणत्वगास्याक्षिनख़मूत्रपुरीषता| प्रसेकरोचकाश्रद्धाविपाकास्वेदजागराः||१६|| कण्ठौष्ठशोषस्तृट् शुष्कौ छर्दिकासौ विषादिता| हर्षो रोमाङ्गदन्तेषु वेपथुः क्षवथोर्ग्रहः||१७|| भ्रमः प्रलापो ग़र्मेच्छा विनामश्चानिलज्वरे| ||१८|| अथ पित्तज्वरलक्षणार्थमाह युगपद्व्याप्तिरङ्गानां प्रलापः कटुवक्त्रता||१८|| नासास्यपाकः शीतेच्छा भ्रमो मूर्च्छा मदोऽरतिः| विट्स्रंसः पित्तवमनं रक्तष्ठीवनमम्लकः||१९|| रक्तकोठोद्गमः पीतहरितत्वं त्वगादिषु| स्वेदो निःश्वासवैगन्ध्यमतितृष्णा च पित्तजे||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaPajvaralakShaNam (21-22) · Śloka 22
kaphajvaralakṣaṇamāha viśēṣādarucirjāḍyaṁ srōtōrōdhō'lpavēgatā| prasēkō mukhamādhuryaṁ hr̥llēpaśvāsapīnasāḥ||21|| hr̥llāsaśchardanaṁ kāsaḥ stambhaḥ śvaityaṁ tvagādiṣu| aṅgēṣu śītapiṭikāstandrōdardaḥ kaphōdbhavē||22||
View original
कफज्वरलक्षणमाह विशेषादरुचिर्जाड्यं स्रोतोरोधोऽल्पवेगता| प्रसेको मुख़माधुर्यं हृल्लेपश्वासपीनसाः||२१|| हृल्लासश्छर्दनं कासः स्तम्भः श्वैत्यं त्वगादिषु| अङ्गेषु शीतपिटिकास्तन्द्रोदर्दः कफोद्भवे||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jvarANAM kAlasaMprAptiH (23) · Śloka 23
ēvaṁ trayāṇāṁ dōṣāṇāṁ pr̥thak liṅgānyabhidhāya sāmānyaliṅgānyadhunā kathayati kālē yathāsvaṁ sarvēṣāṁ pravr̥ttirvr̥ddhirēva vā| |23|
View original
एवं त्रयाणां दोषाणां पृथक् लिङ्गान्यभिधाय सामान्यलिङ्गान्यधुना कथयति काले यथास्वं सर्वेषां प्रवृत्तिर्वृद्धिरेव वा| |२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jvarANAM upaSayAnupaSayau (23) · Śloka 23
idānīṁ sāmānyēnānyadapi liṅgadvayamāha | nidānōktānupaśayō viparītōpaśāyitā|23|
View original
इदानीं सामान्येनान्यदपि लिङ्गद्वयमाह | निदानोक्तानुपशयो विपरीतोपशायिता|२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMsargajvaralakShaNam (23) · Śloka 23
| yathāsvaṁ liṅgasaṁsargē jvaraḥ saṁsargajaḥ|23|
View original
| यथास्वं लिङ्गसंसर्गे ज्वरः संसर्गजः|२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtapittajvaralakShaNam (23-24) · Śloka 24
na caitāvadēva saṁsargalakṣaṇamityāha | api ca||23|| śirōrtimūrcchāvamidāhamōhakaṇṭhāsyaśōṣāratiparvabhēdāḥ| unnidratātr̥ḍbhramarōmaharṣā jr̥mbhātivāktvaṁ ca calātsapittāt||24||
View original
न चैतावदेव संसर्गलक्षणमित्याह | अपि च||२३|| शिरोर्तिमूर्च्छावमिदाहमोहकण्ठास्यशोषारतिपर्वभेदाः| उन्निद्रतातृड्भ्रमरोमहर्षा जृम्भातिवाक्त्वं च चलात्सपित्तात्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaSleShmajvaralakShaNam (25) · Śloka 25
idānīṁ kaphānilasaṁsargalakṣaṇamāha tāpahānyaruciparvaśirōruk pīnasaśvasanakāsavibandhāḥ| śītajāḍyatimirabhramatandrāḥ ślēṣmavātajanitajvaraliṅgam||25||
View original
इदानीं कफानिलसंसर्गलक्षणमाह तापहान्यरुचिपर्वशिरोरुक् पीनसश्वसनकासविबन्धाः| शीतजाड्यतिमिरभ्रमतन्द्राः श्लेष्मवातजनितज्वरलिङ्गम्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittaSleShmajvaralakShaNam (26) · Śloka 26
adhunā kaphapittasaṁsargajvaraṁ lakṣayati śītastambhasvēdadāhāvyavasthā tr̥ṣṇākāsaślēṣmapittapravr̥ttiḥ| mōhastandrāliptatiktāsyatā ca jñēyaṁ rūpaṁ ślēṣmapittajvarasya||26||
View original
अधुना कफपित्तसंसर्गज्वरं लक्षयति शीतस्तम्भस्वेददाहाव्यवस्था तृष्णाकासश्लेष्मपित्तप्रवृत्तिः| मोहस्तन्द्रालिप्ततिक्तास्यता च ज्ञेयं रूपं श्लेष्मपित्तज्वरस्य||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sannipAtajvaralakShaNam (27-33) · Śloka 33
atha sannipātajvarasya lakṣaṇamāha sarvajō lakṣaṇaiḥ sarvairdāhō'tra ca muhurmuhuḥ| tadvacchītaṁ mahānidrā divā jāgaraṇaṁ niśi||27|| sadā vā naiva vā nidrā mahāsvēdō'ti naiva vā| gītanartanahāsyādivikr̥tēhāpravartanam||28|| sāśruṇī kaluṣē raktē bhugnē lulitapakṣmaṇī| akṣiṇī piṇḍikāpārśvamūrddhaparvāsthirugbhramaḥ||29|| sasvanau sarujau karṇau kaṇṭhaḥ śūkairivācitaḥ| paridagdhā kharā jihvā guruḥ srastāṅgasandhitā||30|| raktapittakaphaṣṭhīvō lōlanaṁ śirasō'tiruk| kōṭhānāṁ śyāvaraktānāṁ maṇḍalānāṁ ca darśanam||31|| hr̥dvyathā malasaṁsaṅgaḥ pravr̥ttirvā'lpaśō'ti vā| snigdhāsyatā balabhraṁśaḥ svarasādaḥ pralāpitā||32|| dōṣapākaścirāttandrā pratataṁ kaṇṭhakūjanam| |33|
View original
अथ सन्निपातज्वरस्य लक्षणमाह सर्वजो लक्षणैः सर्वैर्दाहोऽत्र च मुहुर्मुहुः| तद्वच्छीतं महानिद्रा दिवा जागरणं निशि||२७|| सदा वा नैव वा निद्रा महास्वेदोऽति नैव वा| गीतनर्तनहास्यादिविकृतेहाप्रवर्तनम्||२८|| साश्रुणी कलुषे रक्ते भुग्ने लुलितपक्ष्मणी| अक्षिणी पिण्डिकापार्श्वमूर्द्धपर्वास्थिरुग्भ्रमः||२९|| सस्वनौ सरुजौ कर्णौ कण्ठः शूकैरिवाचितः| परिदग्धा ख़रा जिह्वा गुरुः स्रस्ताङ्गसन्धिता||३०|| रक्तपित्तकफष्ठीवो लोलनं शिरसोऽतिरुक्| कोठानां श्यावरक्तानां मण्डलानां च दर्शनम्||३१|| हृद्व्यथा मलसंसङ्गः प्रवृत्तिर्वाऽल्पशोऽति वा| स्निग्धास्यता बलभ्रंशः स्वरसादः प्रलापिता||३२|| दोषपाकश्चिरात्तन्द्रा प्रततं कण्ठकूजनम्| |३३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sannipAtajvarasya nAmAni (33) · Śloka 33
athāsya sannipātasya nāmadvayamāha | sannipātamabhinyāsaṁ taṁ brūyācca hr̥taujasam||33||
View original
अथास्य सन्निपातस्य नामद्वयमाह | सन्निपातमभिन्यासं तं ब्रूयाच्च हृतौजसम्||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asAdhyasannipAtajvaralakShaNam (34) · Śloka 34
dōṣē vibaddhē naṣṭē'gnau sarvasampūrṇalakṣaṇaḥ| asādhyaḥ|34|
View original
दोषे विबद्धे नष्टेऽग्नौ सर्वसम्पूर्णलक्षणः| असाध्यः|३४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kRucCrasAdhyasannipAtajvaralakShaNam (34) · Śloka 34
| sō'nyathā kr̥cchrō bhavēdvaikalyadō'pi vā||34||
View original
| सोऽन्यथा कृच्छ्रो भवेद्वैकल्यदोऽपि वा||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana amiSrIBUtadoShajasannipAtajvaraH (35-36) · Śloka 36
kimēṣa ēva sannipātajvaraprakāraḥ sambhavati ? utānyō'pi sambhavati ? ityāha anyacca sannipātōtthō yatra pittaṁ pr̥thak sthitam| tvaci kōṣṭhē'thavā dāhaṁ vidadhāti purō'nu vā||35|| tadvadvātakaphau śītaṁ, dāhādirdustarastayōḥ| |36|
View original
किमेष एव सन्निपातज्वरप्रकारः सम्भवति ? उतान्योऽपि सम्भवति ? इत्याह अन्यच्च सन्निपातोत्थो यत्र पित्तं पृथक् स्थितम्| त्वचि कोष्ठेऽथवा दाहं विदधाति पुरोऽनु वा||३५|| तद्वद्वातकफौ शीतं, दाहादिर्दुस्तरस्तयोः| |३६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SItAdisannipAtajvaralakShaNam (36-37) · Śloka 37
nanu, asmin śītādau dāhādau ca jvarē kō viśēṣaḥ ? ityāha | śītādau tatra pittēna kaphē syanditaśōṣitē||36|| śītē śāntē'mlakō mūrcchā madastr̥ṣṇā ca jāyatē| |37|
View original
ननु, अस्मिन् शीतादौ दाहादौ च ज्वरे को विशेषः ? इत्याह | शीतादौ तत्र पित्तेन कफे स्यन्दितशोषिते||३६|| शीते शान्तेऽम्लको मूर्च्छा मदस्तृष्णा च जायते| |३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dAhAdisannipAtajvaralakShaNam (37) · Śloka 37
| dāhādau punarantē syustandrāṣṭhīvavamiklamāḥ||37||
View original
| दाहादौ पुनरन्ते स्युस्तन्द्राष्ठीववमिक्लमाः||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AgantujvaraBedAH (38) · Śloka 38
āganturabhighātābhiṣaṅgaśāpābhicārataḥ| caturdhā|38|
View original
आगन्तुरभिघाताभिषङ्गशापाभिचारतः| चतुर्धा|३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana abhighAtajAgantujvarabhedau (38-39) · Śloka 39
| atra kṣatacchēdadāhādyairabhighātajaḥ||38|| śramācca| |39|
View original
| अत्र क्षतच्छेददाहाद्यैरभिग़ातजः||३८|| श्रमाच्च| |३९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tasya dvividhasya lakShaNam (39) · Śloka 39
tasminpavanaḥ prāyō raktaṁ pradūṣayan| savyathāśōphavaivarṇyaṁ, sarujaṁ kurutē jvaram||39||
View original
तस्मिन्पवनः प्रायो रक्तं प्रदूषयन्| सव्यथाशोफवैवर्ण्यं, सरुजं कुरुते ज्वरम्||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana abhiSha~ggajAgantujvarabhedAH (40) · Śloka 40
grahāvēśauṣadhiviṣakrōdhābhiśōkakāmajaḥ| abhiṣaṅgāt|40|
View original
ग्रहावेशौषधिविषक्रोधाभिशोककामजः| अभिषङ्गात्|४०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana grahAveSajalakShaNam (40) · Śloka 40
idānīṁ grahōtpannasya liṅgamāha | grahēṇāsminnakasmāddhāsarōdanē||40||
View original
इदानीं ग्रहोत्पन्नस्य लिङ्गमाह | ग्रहेणास्मिन्नकस्माद्धासरोदने||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana oShadhijalakShaNam (41) · Śloka 41
ōṣadhīgandhajē mūrcchā śirōrugvamathuḥ kṣavaḥ| |41|
View original
ओषधीगन्धजे मूर्च्छा शिरोरुग्वमथुः क्षवः| |४१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viShajalakShaNam (41) · Śloka 41
| viṣānmūrcchātisārāsyaśyāvatādāhahr̥dgadāḥ||41||
View original
| विषान्मूर्च्छातिसारास्यश्यावतादाहहृद्गदाः||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana krodhajalakShaNam (42) · Śloka 42
krōdhātkampaḥ śirōruk ca| |42|
View original
क्रोधात्कम्पः शिरोरुक् च| |४२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhayashokajalakShaNam (42) · Śloka 42
pralāpō bhayaśōkajē| |42|
View original
प्रलापो भयशोकजे| |४२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAmajalakShaNam (42) · Śloka 42
| kāmādbhramō'rucirdāhō hrīnidrādhīdhr̥tikṣayaḥ||42||
View original
| कामाद्भ्रमोऽरुचिर्दाहो ह्रीनिद्राधीधृतिक्षयः||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana abhiSha~ggajAnAM doShAnubandhaH (43) · Śloka 43
grahādau sannipātasya bhayādau marutastrayē| kōpaḥ kōpē'pi pittasya|43|
View original
ग्रहादौ सन्निपातस्य भयादौ मरुतस्त्रये| कोपः कोपेऽपि पित्तस्य|४३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shApAbhicArajayorlakShaNam (43-44) · Śloka 44
| yau tu śāpābhicārajau||43|| sannipātajvarau ghōrau tāvasahyatamau matau| |44|
View original
| यौ तु शापाभिचारजौ||४३|| सन्निपातज्वरौ घोरौ तावसह्यतमौ मतौ| |४४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana abhicArajasya visheShaH (44-45) · Śloka 45
| tatrābhicārikairmantrairhūyamānasya tapyatē||44|| pūrvaṁ cētastatō dēhastatō visphōṭatr̥ḍbhramaiḥ| sadāhamūrcchairgrastasya pratyahaṁ varddhatē jvaraḥ||45||
View original
| तत्राभिचारिकैर्मन्त्रैर्हूयमानस्य तप्यते||४४|| पूर्वं चेतस्ततो देहस्ततो विस्फोटतृड्भ्रमैः| सदाहमूर्च्छैर्ग्रस्तस्य प्रत्यहं वर्द्धते ज्वरः||४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aShTavidhajvaropasaMhAraH (46) · Śloka 46
iti jvarō'ṣṭadhā dr̥ṣṭaḥ| |46|
View original
इति ज्वरोऽष्टधा दृष्टः| |४६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aShTAnAM jvarANAM pratyekaM dvaividhyaShaTkam (46-47) · Śloka 47
samāsāddvividhastu saḥ| śārīrō mānasaḥ saumyastīkṣṇō'ntarbahirāśrayaḥ||46|| prākr̥tō vaikr̥taḥ sādhyō'sādhyaḥ sāmō nirāmakaḥ| |47|
View original
समासाद्द्विविधस्तु सः| शारीरो मानसः सौम्यस्तीक्ष्णोऽन्तर्बहिराश्रयः||४६|| प्राकृतो वैकृतः साध्योऽसाध्यः सामो निरामकः| |४७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shArIrasya lakShaNam, mAnasasya lakShaNam (47) · Śloka 47
sampratyētānēva jvarān vyācaṣṭē | pūrvaṁ śarīrē śārīrē tāpō, manasi mānasē||47||
View original
सम्प्रत्येतानेव ज्वरान् व्याचष्टे | पूर्वं शरीरे शारीरे तापो, मनसि मानसे||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saumyasya lakShaNam (96)) · Śloka 48
idānīṁ saumyatīkṣṇau vyācaṣṭē- pavanē yōgavāhitvācchītaṁ ślēṣmayutē bhavēt| |48|
View original
इदानीं सौम्यतीक्ष्णौ व्याचष्टे- पवने योगवाहित्वाच्छीतं श्लेष्मयुते भवेत्| |४८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tIkShNasya lakShaNam (48) · Śloka 48
tīkṣṇamidānīṁ vakti | dāhaḥ pittayutē, miśraṁ miśrē|48|
View original
तीक्ष्णमिदानीं वक्ति | दाहः पित्तयुते, मिश्रं मिश्रे|४८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana antarAshrayasya lakShaNam (48-49) · Śloka 49
| antaḥsaṁśrayē punaḥ||48|| jvarē'dhikaṁ vikārāḥ syurantaḥ kṣōbhō malagrahaḥ| |49|
View original
| अन्तःसंश्रये पुनः||४८|| ज्वरेऽधिकं विकाराः स्युरन्तः क्षोभो मलग्रहः| |४९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bahirAshrayasya lakShaNam (49) · Śloka 49
| bahirēva bahirvargē tāpō'pi ca susādhyatā||49||
View original
| बहिरेव बहिर्वर्गे तापोऽपि च सुसाध्यता||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prAkRutasya lakShaNam, vaikRutasya lakShaNam (50) · Śloka 50
samprati prākr̥tavaikr̥tau lakṣayati - - - - varṣāśaradvasantēṣu vātādyaiḥ prākr̥taḥ kramāt| vaikr̥tō'nyaḥ sa duḥsādhyaḥ prāyaśca prākr̥tō'nilāt||50||
View original
सम्प्रति प्राकृतवैकृतौ लक्षयति - - - - वर्षाशरद्वसन्तेषु वाताद्यैः प्राकृतः क्रमात्| वैकृतोऽन्यः स दुःसाध्यः प्रायश्च प्राकृतोऽनिलात्||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viruddhAviruddhopakramaj~jAnArthaM prAkRutAnAM saMprAptiH (51-52) · Śloka 52
samprati varṣāsu prākr̥tasya jvarasya svarūpaṁ nirūpayati - - - - - varṣāsu mārutō duṣṭaḥ pittaślēṣmānvitō jvaram| kuryāt pittaṁ ca śaradi tasya cānubalaṁ kaphaḥ||51|| tatprakr̥tyā visargācca tatra nānaśanādbhayam| kaphō vasantē tamapi vātapittaṁ bhavēdanu||52||
View original
सम्प्रति वर्षासु प्राकृतस्य ज्वरस्य स्वरूपं निरूपयति - - - - - वर्षासु मारुतो दुष्टः पित्तश्लेष्मान्वितो ज्वरम्| कुर्यात् पित्तं च शरदि तस्य चानुबलं कफः||५१|| तत्प्रकृत्या विसर्गाच्च तत्र नानशनाद्भयम्| कफो वसन्ते तमपि वातपित्तं भवेदनु||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAdhyalakShaNam (53) · Śloka 53
atha sādhyāsādhyajvaralakṣaṇārthamāha - - - - balavatsvalpadōṣēṣu jvaraḥ sādhyō'nupadravaḥ| |53|
View original
अथ साध्यासाध्यज्वरलक्षणार्थमाह - - - - बलवत्स्वल्पदोषेषु ज्वरः साध्योऽनुपद्रवः| |५३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asAdhyalakShaNam (53) · Śloka 53
| sarvathā vikr̥tijñānē prāgasādhya udāhr̥taḥ||53||
View original
| सर्वथा विकृतिज्ञाने प्रागसाध्य उदाहृतः||५३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAmajvaralakShaNam (54) · Śloka 54
adhunā sāmanirāmau jvarō lakṣayati - - - - jvarōpadravatīkṣṇatvamaglānirbahumūtratā| na pravr̥ttirna viḍjīrṇā na kṣutsāmajvarākr̥tiḥ||54||
View original
अधुना सामनिरामौ ज्वरो लक्षयति - - - - ज्वरोपद्रवतीक्ष्णत्वमग्लानिर्बहुमूत्रता| न प्रवृत्तिर्न विड्जीर्णा न क्षुत्सामज्वराकृतिः||५४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pacyamAnajvaralakShaNam (55) · Śloka 55
jvaravēgō'dhikaṁ tr̥ṣṇā pralāpaḥ śvasanaṁ bhramaḥ| malapravr̥ttirutklēśaḥ pacyamānasya lakṣaṇam||55||
View original
ज्वरवेगोऽधिकं तृष्णा प्रलापः श्वसनं भ्रमः| मलप्रवृत्तिरुत्क्लेशः पच्यमानस्य लक्षणम्||५५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nirAmajvaralakShaNam (56) · Śloka 56
jīrṇatā''maviparyāsātsaptarātraṁ ca laṅghanāt| |56|
View original
जीर्णताऽऽमविपर्यासात्सप्तरात्रं च लङ्घनात्| |५६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uktAnAM jvarANAM pRuthak pa~jcavidhatvam (56-57) · Śloka 57
| jvaraḥ pañcavidhaḥ prōktō malakālabalābalāt||56|| prāyaśaḥ sannipātēna bhūyasā tūpadiśyatē| santataḥ satatō'nyēdyustr̥tīyakacaturthakau||57||
View original
| ज्वरः पञ्चविधः प्रोक्तो मलकालबलाबलात्||५६|| प्रायशः सन्निपातेन भूयसा तूपदिश्यते| सन्ततः सततोऽन्येद्युस्तृतीयकचतुर्थकौ||५७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana santatajvaralakShaNam (58-59) · Śloka 59
atha mahārambhatvēna prādhānyāt santatasamprāptimēva lakṣayati - - - - - - dhātumūtraśakr̥dvāhisrōtasāṁ vyāpinō malāḥ| tāpayantastanuṁ sarvāṁ tulyadūṣyādivarddhitāḥ||58|| balinō guravaḥ stabdhā viśēṣēṇa rasāśritāḥ| santataṁ niṣpratidvandvā jvaraṁ kuryuḥ suduḥsaham||59||
View original
अथ महारम्भत्वेन प्राधान्यात् सन्ततसम्प्राप्तिमेव लक्षयति - - - - - - धातुमूत्रशकृद्वाहिस्रोतसां व्यापिनो मलाः| तापयन्तस्तनुं सर्वां तुल्यदूष्यादिवर्द्धिताः||५८|| बलिनो गुरवः स्तब्धा विशेषेण रसाश्रिताः| सन्ततं निष्प्रतिद्वन्द्वा ज्वरं कुर्युः सुदुःसहम्||५९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana santatasyAvadhiH (60-63) · Śloka 63
malaṁ jvarōṣmā dhātūnvā sa śīghraṁ kṣapayēttataḥ| sarvākāraṁ rasādīnāṁ śuddhyā'śuddhyā'pi vā kramāt||60|| vātapittakaphaiḥ sapta daśa dvādaśa vāsarān| prāyō'nuyāti maryādāṁ mōkṣāya ca vadhāya ca||61|| ityagnivēśasya mataṁ, hārītasya punaḥ smr̥tiḥ| dviguṇā saptamī yāvannavamyēkādaśī tathā||62|| ēṣā tridōṣamaryādā mōkṣāya ca vadhāya ca| śuddhyaśuddhau jvaraḥ kālaṁ dīrghamapyanuvartatē||63||
View original
मलं ज्वरोष्मा धातून्वा स शीघ्रं क्षपयेत्ततः| सर्वाकारं रसादीनां शुद्ध्याऽशुद्ध्याऽपि वा क्रमात्||६०|| वातपित्तकफैः सप्त दश द्वादश वासरान्| प्रायोऽनुयाति मर्यादां मोक्षाय च वधाय च||६१|| इत्यग्निवेशस्य मतं, हारीतस्य पुनः स्मृतिः| द्विगुणा सप्तमी यावन्नवम्येकादशी तथा||६२|| एषा त्रिदोषमर्यादा मोक्षाय च वधाय च| शुद्ध्यशुद्धौ ज्वरः कालं दीर्घमप्यनुवर्तते||६३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana satatAdicatuShTayasAmAnyalakShaNam (64-65) · Śloka 65
ēvaṁ santatasya lakṣaṇamākhyāya satatakādīnāṁ viṣamajvarasaṁjñānimittaṁ sāmānyēna lakṣaṇamāha - - - - kr̥śānāṁ vyādhimuktānāṁ mithyāhārādisēvinām| alpō'pi dōṣō dūṣyādērlabdhvā'nyatamatō balam||64|| savipakṣō jvaraṁ kuryādviṣamaṁ kṣayavr̥ddhibhāk| |65|
View original
एवं सन्ततस्य लक्षणमाख्याय सततकादीनां विषमज्वरसंज्ञानिमित्तं सामान्येन लक्षणमाह - - - - कृशानां व्याधिमुक्तानां मिथ्याहारादिसेविनाम्| अल्पोऽपि दोषो दूष्यादेर्लब्ध्वाऽन्यतमतो बलम्||६४|| सविपक्षो ज्वरं कुर्याद्विषमं क्षयवृद्धिभाक्| |६५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShasya pravRuttinivRuttI (65-66) · Śloka 66
| dōṣaḥ pravartatē tēṣāṁ svē kālē jvarayan balī||65|| nivartatē punaścaiṣa pratyanīkabalābalaḥ| |66|
View original
| दोषः प्रवर्तते तेषां स्वे काले ज्वरयन् बली||६५|| निवर्तते पुनश्चैष प्रत्यनीकबलाबलः| |६६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viShamajvarasya santatanivRuttirnAsti (66-67) · Śloka 67
| kṣīṇē dōṣē jvaraḥ sūkṣmō rasādiṣvēva līyatē||66|| līnatvātkārśyavaivarṇyajāḍyādīnādadhāti saḥ| |67|
View original
| क्षीणे दोषे ज्वरः सूक्ष्मो रसादिष्वेव लीयते||६६|| लीनत्वात्कार्श्यवैवर्ण्यजाड्यादीनादधाति सः| |६७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana santatAdInAM santatatvAdau yuktiH (67-69) · Śloka 69
nanu, tulyē'pi vātādidōṣaprakōpē santatajvara ēvāśusakalakāyavyāptiḥ, satatakādiṣu tu cirēṇa vicchidya bhavatītyatra yuktiḥ kā ? ityāha - - - - | āsannavivr̥tāsyatvātsrōtasāṁ rasavāhinām||67|| āśu sarvasya vapuṣō vyāptirdōṣēṇa jāyatē| santataḥ satatastēna, viparītō viparyayāt||68|| viṣamō viṣamārambhakriyākālō'nuṣaṅgavān| |69|
View original
ननु, तुल्येऽपि वातादिदोषप्रकोपे सन्ततज्वर एवाशुसकलकायव्याप्तिः, सततकादिषु तु चिरेण विच्छिद्य भवतीत्यत्र युक्तिः का ? इत्याह - - - - | आसन्नविवृतास्यत्वात्स्रोतसां रसवाहिनाम्||६७|| आशु सर्वस्य वपुषो व्याप्तिर्दोषेण जायते| सन्ततः सततस्तेन, विपरीतो विपर्ययात्||६८|| विषमो विषमारम्भक्रियाकालोऽनुषङ्गवान्| |६९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana satatalakShaNam (69-70) · Śloka 70
| dōṣō raktāśrayaḥ prāyaḥ karōti satataṁ jvaram||69|| ahōrātrasya sa dviḥ syāt| |70|
View original
| दोषो रक्ताश्रयः प्रायः करोति सततं ज्वरम्||६९|| अहोरात्रस्य स द्विः स्यात्| |७०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anyedyurlakShaNam (70) · Śloka 70
sakr̥danyēdyurāśritaḥ| tasminmāṁsavahā nāḍīḥ|70|
View original
सकृदन्येद्युराश्रितः| तस्मिन्मांसवहा नाडीः|७०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tRutIyakalakShaNam (70-71) · Śloka 71
| mēdōnāḍīstr̥tīyakē||70|| grāhī pittānilānmūrdhnastrikasya kaphapittataḥ| sapr̥ṣṭhasyānilakaphātsa caikāhāntaraḥ smr̥taḥ||71||
View original
| मेदोनाडीस्तृतीयके||७०|| ग्राही पित्तानिलान्मूर्ध्नस्त्रिकस्य कफपित्ततः| सपृष्ठस्यानिलकफात्स चैकाहान्तरः स्मृतः||७१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana caturthakalakShaNam (72-73) · Śloka 73
caturthakō malē mēdōmajjāsthyanyatamasthitē| majjastha ēvētyaparē prabhāvaṁ sa tu darśayēt||72|| dvidhā kaphēna jaṁghābhyāṁ sa pūrvaṁ śirasō'nilāt| |73|
View original
चतुर्थको मले मेदोमज्जास्थ्यन्यतमस्थिते| मज्जस्थ एवेत्यपरे प्रभावं स तु दर्शयेत्||७२|| द्विधा कफेन जंघाभ्यां स पूर्वं शिरसोऽनिलात्| |७३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana caturthakaviparyayalakShaNam (73-74) · Śloka 74
| asthimajjōbhayagatē caturthakaviparyayaḥ||73|| tridhā, hyahaṁ jvarayati dinamēkaṁ tu muñcati| |74|
View original
| अस्थिमज्जोभयगते चतुर्थकविपर्ययः||७३|| त्रिधा, ह्यहं ज्वरयति दिनमेकं तु मुञ्चति| |७४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anuktajvaraBeda sa~ggrahaH (74-76) · Śloka 76
idānīmēṣāṁ viṣamajvarāṇāmimaṁ śēṣabhūtaṁ granthamāha - - - - | balābalēna dōṣāṇāmannacēṣṭādijanmanā||74|| jvaraḥ syānmanasastadvatkarmaṇaśca tadā tadā| dōṣadūṣyartvahōrātraprabhr̥tīnāṁ balājjvaraḥ||75|| manasō viṣayāṇāṁ ca kālaṁ taṁ taṁ prapadyatē| |76|
View original
इदानीमेषां विषमज्वराणामिमं शेषभूतं ग्रन्थमाह - - - - | बलाबलेन दोषाणामन्नचेष्टादिजन्मना||७४|| ज्वरः स्यान्मनसस्तद्वत्कर्मणश्च तदा तदा| दोषदूष्यर्त्वहोरात्रप्रभृतीनां बलाज्ज्वरः||७५|| मनसो विषयाणां च कालं तं तं प्रपद्यते| |७६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jvaramokShalakShaNam (76-78) · Śloka 78
| dhātūn prakṣōbhayan dōṣō mōkṣakālē vilīyatē||76|| tatō naraḥ śvasan svidyan kūjan vamati cēṣṭatē| vēpatē pralapatyuṣṇaiḥ śītaiścāṅgairhataprabhaḥ||77|| visaṁjñō jvaravēgārtaḥ sakrōdha iva vīkṣatē| sadōṣaśabdaṁ ca śakr̥ddravaṁ sr̥jati vēgavat||78||
View original
| धातून् प्रक्षोभयन् दोषो मोक्षकाले विलीयते||७६|| ततो नरः श्वसन् स्विद्यन् कूजन् वमति चेष्टते| वेपते प्रलपत्युष्णैः शीतैश्चाङ्गैर्हतप्रभः||७७|| विसंज्ञो ज्वरवेगार्तः सक्रोध इव वीक्षते| सदोषशब्दं च शकृद्द्रवं सृजति वेगवत्||७८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jvaramuktalakShaNam (2) · Śloka 2
iti jvaramōkṣakālalakṣaṇamuktvā vigatajvaralakṣaṇamabhidhitsurāha - - dēhō laghurvyapagataklamamōhatāpaḥ pākō mukhē karaṇasauṣṭhavamavyathatvam| svēdaḥ kṣavaḥ prakr̥tiyōgi manō'nnalipsā kaṇḍūśca mūrdhni vigatajvaralakṣaṇāni||79|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē jvaranidānaṁ nāma dvitīyō'dhyāyaḥ||2||
View original
इति ज्वरमोक्षकाललक्षणमुक्त्वा विगतज्वरलक्षणमभिधित्सुराह - - देहो लघुर्व्यपगतक्लममोहतापः पाको मुखे करणसौष्ठवमव्यथत्वम्| स्वेदः क्षवः प्रकृतियोगि मनोऽन्नलिप्सा कण्डूश्च मूर्ध्नि विगतज्वरलक्षणानि||७९|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने ज्वरनिदानं नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||
🔊 Audio coming soon