2. jvaranidanādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ಸ೦-ಸರ್ವರೋಗನಿದಾನಾದನನ್ತರಂ ಜ್ವರನಿದಾನಾರಮ್ಭೇಽಯಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಉಕ್ತಂ ಸರ್ವರೋಗನಿದಾನಮ್| ಅತೋಽನನ್ತರಮವಶ್ಯಂ ಕಸ್ಯಚಿದ್ವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯ ರೋಗಸ್ಯ ನಿದಾನಂ ವಕ್ತುಮುಚಿತಮ್| ರೋಗೇಷು ಚ ಜ್ವರಃ ಪ್ರಧಾನಃ| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ (ಚ. ಸೂ. ಅ.೨೫|೪೦) - "ಜ್ವರೋ ರೋಗಾಣಾಮ್|" ಇತಿ| ಸ್ವಯಮೇವ ಚಾಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ತನ್ತ್ರಕೃತ್ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿಷ್ಯತೀತಿ ಜ್ವರನಿದಾನಮೇವಾರಬ್ಧುಂ ಯುಕ್ತಮ್|

Adhikarana jvaranidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋ ಜ್ವರನಿದಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ|೨|

ಸ೦-ಅಥಾದಿಶಬ್ದಾನಾಂ ಪೂರ್ವವದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾ|

Adhikarana jvaraparyAyAH, jvaraprabhAvaH (1-2) · Śloka 2

ಜ್ವರೋ ರೋಗಪತಿಃ ಪಾಪ್ಮಾ ಮೃತ್ಯುರೋಜೋಶನೋಽನ್ತಕಃ| ಕ್ರೋಧೋ ದಕ್ಷಾಧ್ವರಧ್ವಂಸೀ ರುದ್ರೋರ್ಧ್ವನಯನೋದ್ಭವಃ||೧|| ಜನ್ಮಾನ್ತಯೋರ್ಮೋಹಮಯಃ ಸನ್ತಾಪಾತ್ಮಾಽಪಚಾರಜಃ| ವಿವಿಧೈರ್ನಾಮಭಿಃ ಕ್ರೂರೋ ನಾನಾಯೋನಿಷು ವರ್ತತೇ||೨||

ಸ೦-ರೋಗಾಣಾಂ ಪತೀ ರೋಗಪತಿಃ-ಸರ್ವರೋಗಪ್ರಧಾನಃ| ಪಾಪ್ಮಾ-ಪಾಪಸ್ವಭಾವಃ| ತಥಾ, ಮೃತ್ಯುಃ-ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಹಿ ಮರಣೇನಾಸಾವೇವ ಯೋಜಯತಿ ಯಥಾ, ನ ತಥಾಽನ್ಯೇ ರೋಗಾಃ| ಸರ್ವಧಾತ್ವಾಪ್ಯಾಯಕಂ ಯದೋಜಸ್ತದಶನಂ ಭೋಜನಂ ಯಸ್ಯೇತ್ಯೋಜೋಶನಃ| ಅನ್ತಕೋಮಾರಣಹೇತುಸಾಮಾನ್ಯಾತ್| ಕ್ರೋಧೋ-ಭಗವತೋ ಮಹೇಶ್ವರಸ್ಯ ದಕ್ಷಾಪಮಾನಿತಸ್ಯ ಲೋಕಾನ್ನಿದಿಧಕ್ಷೋರ್ಲಲಾಟಾನ್ನಿರ್ಗತಃ| ಅತ ಏವಾಹ-ದಕ್ಷಾಧ್ವರಧ್ವಂಸೀ ರುದ್ರೋರ್ಧ್ವನಯನೋದ್ಭವ ಇತಿ| ಜನ್ಮಾನ್ತಯೋರ್ಮೋಹಮಯ ಇತಿ ಜ್ವರಸ್ಯ ಸನ್ತಾಪಾತ್ಮಕತ್ವಂ ಲಿಙ್ಗಮ್, ಜನ್ಮಾನ್ತಯೋಶ್ಚ ಕ್ವಚಿತ್ಸನ್ತಾಪಾನುಪಲಬ್ಧೇರ್ಮೋಹಮಯ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್, ಮೋಹಸ್ವಭಾವಾದೇವಾನ್ಯಜನ್ಮಜಂ ಕರ್ಮ ಪ್ರಾಣೀ ನ ಸ್ಮರತಿ| ಯಶ್ಚಾಪಚಾರಜಃ-ತಥಾವಿಧಾದಾಹಾರವಿಹಾರಾದುದ್ಭೂತಃ, ಸ ಸನ್ತಾಪಸ್ವಭಾವಃ, ಸ ಚ ಕ್ರೂರೋ-ದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಃ| ನಾನಾಯೋನಿಷು-ಹಸ್ತ್ಯಶ್ವಗೋಪಕ್ಷ್ಯಾದಿಷು ಚ, ವಿವಿಧೈರ್ನಾಮಭಿರ್ವರ್ತತೇ| [ಯಥಾ-"-ಪಾಕಲಸ್ತದ್ಯಥೇಭಾನಾಮಭಿತಾಪೋ ಹಯೇಷು ಚ| ಗವಾಂ ಗೋಕರ್ಣಕಶ್ಚೈವ ಪಕ್ಷಿಣಾಂ ಮಕರಸ್ತಥಾ|| ವಾನ್ತಾದಾನಾಮಲರ್ಕಃ ಸ್ಯಾದಬ್ಜೇಷ್ವಿನ್ದ್ರಮದಃ ಸ್ಮೃತಃ| ಓಷಧೀಷು ತಥಾ ಜ್ಯೋತಿಶ್ಚೂರ್ಣಕೋ ಧಾನ್ಯಜಾತಿಷು|| ಜಲೇಷು ನೀಲಿಕಾ ಭೂಮಾ ವೂಷೋ ನೄಣಾಂ ಜ್ವರೋ ಮತಃ| 'ೠತೇ ದೇವಮನುಷ್ಯೇಭ್ಯೋ ನಾನ್ಯೋ ವಿಷಹತೇ ತು ತಮ್|| ಶೇಷಾಃ ಸರ್ವೇ ವಿಪದ್ಯನ್ತೇ ತಿರ್ಯಗ್ಯೋನ್ಯೋ ಜ್ವರಾರ್ದಿತಾಃ| ಕರ್ಮಣಾ ಲಭತೇ ಜನ್ತುರ್ದೇವತ್ವಂ ಮಾನುಷಾದಪಿ|| ಪುನಶ್ಚೈವ ಚ್ಯುತಃ ಸ್ವರ್ಗಾನ್ಮಾನುಷ್ಯಮಭಿಪದ್ಯತೇ| ತಸ್ಮಾತ್ಸ ದೇವಭಾವಾಚ್ಚ ಸಹತೇ ಮಾನವೋ ಜ್ವರಮ್' (ಸು. ಉ. ಅ. ೩೯|೧೧)||" ಇತಿ| ] ಯಥಾ-ದನ್ತಿಶರೀರೇ ಪಾಕಲೋ ನಾಮ ಜ್ವರಃ, ಅಶ್ವಶರೀರೇಽಭಿತಾಪಕಃ, ಗೋಶರೀರೇ ಗೋಕರ್ಣಕಃ, ಪಕ್ಷಿಶರೀರೇ ಮಕರಃ, ಶ್ವಶರೀರೇಽಲರ್ಕಃ, [ ಮತ್ಸ್ಯೇಷ್ವಿನ್ದ್ರಮದಃ, ಓಷಧೀಷು ಜ್ಯೋತಿಃ, ಧಾನ್ಯೇಷು ಚೂರ್ಣಕಃ, ] ಅಪ್ಸು ನೀಲಿಕಾ, [ ಭೂಮಾವೂಷಃ, ] ಮಾನುಷೇಷು ಜ್ವರಃ, ಇತಿ| ನನು, ಯದಿ ರೋದ್ರೋರ್ಧ್ವನಯನೋದ್ಭವಃ, ತರ್ಹ್ಯಪಚಾರಜ ಇತಿ ಕಥಮುಕ್ತಮ್ ? ಬ್ರೂಮಃ| ಪೂರ್ವಂ ಕೃತಯುಗೇ ಲಲಾಟಜಲೋಚನಾದುತ್ಪನ್ನೋ ಜ್ವರಃ| ತ್ರೇತಾಯುಗೇ ತು ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಪರಿಗ್ರಹದೋಷಾದ್ಧರ್ಮಸ್ಯ ಪಾದೋಽನ್ತರ್ಹಿತ ಇತ್ಯಪಚಾರೇಣಾಸೌ ಪ್ರಥಮಂ ಪ್ರಾಣಿಷೂದ್ಭೂತೋಽಪಚಾರಜ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಕಲಿಯುಗೇಽಪ್ಯನ್ನಪಾನೌಷಧಾದ್ಯಪಚಾರೇಣ ಜಾತ ಇತ್ಯಪಚಾರಜ ಉಚ್ಯತೇ, ಇತಿ ನ ಕಿಞ್ಚಿದತ್ರಾಯುಕ್ತಮ್|

Adhikarana jvaraBedAH (3) · Śloka 3

ಸ ಚಾಪಚಾರಜೋ ಜ್ವರಃ ಕಿಮೇಕೋ ವಾಽನೇಕವಿಧಃ ? ಇತ್ಯಾಹ ಸ ಜಾಯತೇಽಷ್ಟಧಾ ದೋಷೈಃ ಪೃಥಙ್ಮಿಶ್ರೈಃ ಸಮಾಗತೈಃ| ಆಗನ್ತುಶ್ಚ|೩|

ಸ೦-ಸಃ-ಸನ್ತಾಪಲಕ್ಷಣೋ ಜ್ವರಃ, ಅಷ್ಟಧಾ-ಅಷ್ಟಪ್ರಕಾರಃ, ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ಕಥಮ್ ? ಪೃಥಗ್ದೋಷೈಃ-ವಾತಪಿತ್ತಕಫೈಃ, ತಥಾ ಮಿಶ್ರೈಃ-ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ದ್ವಾಭ್ಯಾಮ್, ತಥಾ ಸಮಾಗತೈಃ-ಸನ್ನಿಪತಿತೈಸ್ತ್ರಿಭಿಃ, ತಥಾಽಽಗನ್ತುಕಾರಣಜನಿತೋ ಜ್ವರಃ, ಏವಂ ಪೃಥಗ್ದೋಷೈಸ್ತ್ರಯೋ ಮಿಶ್ರೈಸ್ತ್ರಯಃ ಸನ್ನಿಪತಿತೈರೇಕ ಆಗನ್ತುಶ್ಚೈಕ ಇತ್ಯಷ್ಟೌ|

Adhikarana jvarasaMprAptiH (3-6) · Śloka 6

ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಸ್ಯಾಧುನಾ ವಕ್ತಿ | ಮಲಾಸ್ತತ್ರ ಸ್ವೈಃ ಸ್ವೈರ್ದುಷ್ಟಾಃ ಪ್ರದೂಷಣೈಃ||೩|| ಆಮಾಶಯಂ ಪ್ರವಿಶ್ಯಾಮಮನುಗಮ್ಯ ಪಿಧಾಯ ಚ| ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಪಕ್ತಿಸ್ಥಾನಾಚ್ಚ ನಿರಸ್ಯ ಜ್ವಲನಂ ಬಹಿಃ||೪|| ಸಹ ತೇನಾಭಿಸರ್ಪನ್ತಸ್ತಪನ್ತಃ ಸಕಲಂ ವಪುಃ| ಕುರ್ವನ್ತೋ ಗಾತ್ರಮತ್ಯುಷ್ಣಂ ಜ್ವರಂ ನಿರ್ವರ್ತಯನ್ತಿ ತೇ||೫|| ಸ್ರೋತೋವಿಬನ್ಧಾತ್ಪ್ರಾಯೇಣ ತತಃ ಸ್ವೇದೋ ನ ಜಾಯತೇ| |೬|

ಸ೦-ತತ್ರೇತಿ ನಿರ್ಧಾರಣೇ, ತೇಷ್ವಷ್ಟಸು ಜ್ವರೇಷು ಮಧ್ಯೇ ನಿಜಾನಾಂ ಜ್ವರಾಣಾಮುತ್ಪತ್ತಿರ್ನಿರ್ಧಾರ್ಯತೇ| ಮಲಾಃ-ವಾತಾದಯಃ, ಸ್ವೈಃ ಸ್ವೈಃ ಪ್ರದೂಷಣೈಃ-ಕೋಪನೈಃ, ದುಷ್ಟಾಃ-ಕುಪಿತಾಃ, ಜ್ವರಂ ನಿರ್ವರ್ತಯನ್ತಿ-ಉತ್ಪಾದಯನ್ತಿ| ತತ್ರ ಯಥಾ-ವಾತಸ್ತಿಕ್ತಾದಿಭಿಃ, ಪಿತ್ತಂ ಕಟುಕಾದಿಭಿಃ, ಕಫಃ ಸ್ವಾದ್ವಾದಿಭಿಃ, ಏವಂ ಸಂಸರ್ಗೇ ಸನ್ನಿಪಾತೇ ಚ ಚಿನ್ತ್ಯಮ್| ಆಗನ್ತುನಾ ಚ ಕೇನಚಿತ್ ಪ್ರಕುಪಿತಾ ದೋಷಾ ಜ್ವರಂ ನಿರ್ವರ್ತಯನ್ತಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಚಾಗನ್ತುಜ್ವರಸ್ತದ್ಧೇತುಕಃ, ತಥಾಽಪಿ ತತ್ರಾಪಿ ವಾತಾದಯ ಏವ ಹೇತವಃ| ನ ಹಿ ವಾತಾದೀನ್ ವಿಮುಚ್ಯ ವ್ಯಾಧೇಃ ಸಮುದ್ಭವಃ ಕಥಮಪಿ ಸಮ್ಭಾವ್ಯತೇ| ಏತಾವಾಂಸ್ತು ವಿಶೇಷಃ,-ದೋಷಜೇ ವ್ಯಾಧೌ ಪೂರ್ವಂ ವಾತಾದಯಃ ಕುಪ್ಯನ್ತಿ ಪಶ್ಚಾತ್ಕಾಯಸ್ಯ ಪೀಡಾ ಭವತಿ| ಆಗನ್ತುಕೇ ತು ವ್ಯಾಧೌ ಪೂರ್ವಂ ಶರೀರಸ್ಯ ವ್ಯಥಾ ಭವತಿ ಪಶ್ಚಾದ್ವಾತಾದಿಕೋಪ ಇತಿ| ಕಯಾಽಽನುಪೂರ್ವ್ಯಾ ಜ್ವರಂ ನಿರ್ವರ್ತಯನ್ತಿ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಆಮಾಶಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆಮಾಶಯಂ ಪ್ರವಿಶ್ಯ-ನಾಭಿಸ್ತನಾನ್ತರೇ ಸ್ಥಿತ್ವಾ, ತಥಾಽಽಮಂ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತಲಕ್ಷಣಲಕ್ಷಿತಂ, ಅನುಗಮ್ಯ ತೇನ ಚಾಮೇನಾನುಗತಾಃ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ-ರಸಾದಿವಾಹೀನಿ, ಪಿಧಾಯಛಾದಯಿತ್ವಾ, ತಥಾ ಜ್ವಲನಂ ಪಕ್ತಿಸ್ಥಾನಾದ್ಬಹಿರ್ನಿರಸ್ಯ-ನಿಷ್ಕಾಸ್ಯ| ಪಕ್ತಿಗ್ರಹಣಮತ್ರ ಜಾಠರಾಗ್ನೇರ್ನಿಃಸನ್ದೇಹೇನ ಗ್ರಹಣಾರ್ಥಮ್, ಅನ್ಯಥಾ ತ್ರಯೋದಶಾನಾಮಗ್ನೀನಾಂ ಮಧ್ಯಾತ್ ಕತಮಂ ಜ್ವಲನಂ ಸ್ಥಾನಾದ್ಬಹಿರ್ನಿರಸ್ಯೇತಿ ಸನ್ದಿಹ್ಯೇತ| ತೇನ ಚ-ನಿರಸ್ತವಹ್ನಿನಾ, ಸಹ-ಏಕಲೋಲೀಭೂತಾಃ, ಸಕಲಂ ವಪುರಭಿಸರ್ಪನ್ತಸ್ತಪನ್ತೋ ಗಾತ್ರಮತ್ಯುಷ್ಣಂ ಕುರ್ವನ್ತೋ ಜ್ವರಂ ನಿರ್ವರ್ತಯನ್ತಿ| ಅತ್ಯುಷ್ಣಗ್ರಹಣೇನೈವಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯತಿ,-ಅತ್ಯುಷ್ಣಗಾತ್ರತ್ವೇನೈವ ಜ್ವರಸಮ್ಭವಃ, ನೋಷ್ಣಗಾತ್ರಮಾತ್ರೇಣ| ತಥಾ ಚ ನಿರಾಮಯಸ್ಯಾಪಿ ಹಿ ಪ್ರಾಣಿನೋ ಜೀವತೋ ಗಾತ್ರಮುಷ್ಣಂ ಭವತ್ಯೇವ| ನನು, ವಾಯುಕೃತೇ ಜ್ವರೇ ವಾಯೋರ್ಯೋಗವಾಹಿತ್ವಾತ್ ಪಿತ್ತಕೃತೇಽಪಿ ಜ್ವರೇ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ವಹ್ನಿನಾ ಸಮಾನಗುಣತ್ವಾತ್ ಸನ್ತಾಪೋಪಲಬ್ಧಿರ್ಯುಕ್ತಾ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಜ್ವರೇ ತು ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋ ವಹ್ನಿಪ್ರತಿಪಕ್ಷತ್ವಾತ್ ಕಥಮಿವ ಸನ್ತಾಪಕತ್ವಂ ಯುಕ್ತಮ್ ? ಇತಿ ಕೇಚಿತ್| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ಸ್ವಭಾವಾದುಪಪನ್ನಮೇತತ್| ಜ್ವರಸ್ಯ ಹ್ಯಯಮಚಿನ್ತ್ಯಃ ಸ್ವಭಾವಃ, ಯೇನಾವಶ್ಯಂ ಸನ್ತಾಪಮುತ್ಪಾದಯತಿ| ಏವಂ ವಾತಸ್ಯಾಮೂರ್ತಿತ್ತ್ವೇಽಪಿ ಗುಲ್ಮಾದಿಷು ಶ್ಯಾವಾರುಣತ್ವೋಪಲಬ್ಧಿಃ| ತಸ್ಮಾದ್ವ್ಯಾಧೀನಾಮೇವಂ ಸ್ವಭಾವವಿಶೇಷಾನ್ನ್ಯಾಯ್ಯಮೇವೇದಮ್| ಸ೦-ಯತ ಏವ ಸ್ರೋತಃಪಿಧಾನಂ ತತ ಏವ ಹೇತೋಃ ಸ್ವೇದೋ ನ ಜಾಯತೇ| ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಾತ್ ಕ್ವಚಿತ್ಪಿತ್ತಜ್ವರಾದೌ ಸ್ವೇದೋ ಜಾಯತ ಏವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ ಚಾನನ್ತರಮೇವ ತನ್ತ್ರಕೃದಧೀತೇ (ಶ್ಲೋ. ೨೦)- "ಸ್ವೇದೋ ನಿಃಶ್ವಾಸವೈಗನ್ಧ್ಯಂ" ಇತ್ಯಾದಿ|

Adhikarana jvarapUrvarUpam (6-10) · Śloka 10

ಪೂರ್ವರೂಪಂ ಲಕ್ಷಯಿತುಮಾಹ | ತಸ್ಯ ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಮಾಲಸ್ಯಮರತಿರ್ಗಾತ್ರಗೌರವಮ್||೬|| ಆಸ್ಯವೈರಸ್ಯಮರುಚಿಜೃಮ್ಭಾ ಸಾಸ್ರಾಕುಲಾಕ್ಷಿತಾ| ಅಙ್ಗಮರ್ದೋಽವಿಪಾಕೋಽಲ್ಪಪ್ರಾಣತಾ ಬಹುನಿದ್ರತಾ||೭|| ರೋಮಹರ್ಷೋ ವಿನಮನಂ ಪಿಣ್ಡಿಕೋದ್ವೇಷ್ಟನಂ ಕ್ಲಮಃ| ಹಿತೋಪದೇಶೇಷ್ವಕ್ಷಾನ್ತಿಃ ಪ್ರೀತಿರಮ್ಲಪಟೂಷಣೇ||೮|| ದ್ವೇಷಃ ಸ್ವಾದುಷು ಭಕ್ಷ್ಯೇಷು ತಥಾ ಬಾಲೇಷು ತೃಡ್ ಭೃಶಮ್| ಶಬ್ದಾಗ್ನಿಶೀತವಾತಾಮ್ಬುಚ್ಛಾಯೋಷ್ಣೇಷ್ವನಿಮಿತ್ತತಃ||೯|| ಇಚ್ಛಾ ದ್ವೇಷಶ್ಚ| |೧೦|

ಸ೦-ತಸ್ಯ-ಜ್ವರಸ್ಯ, ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಮ್| ಆಲಸ್ಯಂ-ವಾಙ್ಮನಃಕಾಯಕರ್ಮಸ್ವನುದ್ಯಮಃ| ಸುಶ್ರುತೇ ಚೋಕ್ತಮ್| ಯಥಾ (ಶಾ. ಅ. ೪|೫೨)- "ಸುಖಸ್ಪರ್ಶಪ್ರಸಙ್ಗಿತ್ವಂ ದುಃಖದ್ವೇಷಣಲೋಲತಾ| ಶಕ್ತಸ್ಯ ಚಾಪ್ಯನುತ್ಸಾಹಃ ಕರ್ಮಣ್ಯಾಲಸ್ಯಮುಚ್ಯತೇ||" ಇತಿ| ಅರತಿಃ-ಏಕತ್ರಾನವಸ್ಥಿತಿಶ್ಚೇತಸಃ| ತಥಾ, ಅಙ್ಗಗುರುತ್ವಮ್| ಆಸ್ಯವೈರಸ್ಯಂ-ವಕ್ತ್ರವಿರಸತಾ| ಅರುಚಿಃ-ಅನ್ನಾಭಿಲಾಷಾಭಾವಃ| ಜೃಮ್ಭಾ-ಜೃಮ್ಭಣಮ್| ಸಹಾಸ್ರೇಣ ವರ್ತೇತ ಇತಿ ಸಾಸ್ರೇ, ಆಕುಲೇ ಅಕ್ಷಿಣೀ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್, ತಸ್ಯ ಭಾವಃ ಸಾಸ್ರಕುಲಾಕ್ಷಿತಾ| ಅಙ್ಗಮರ್ದಃ-ಅಙ್ಗಭಙ್ಗಃ| ಅವಿಪಾಕಃ-ಅನ್ನಸ್ಯಾವಿಪಕ್ತಿಃ| ಅಲ್ಪಪ್ರಾಣತಾ-ಸ್ತೋಕಬಲತ್ವಮ್| ತಥಾ, ಬಹುನಿದ್ರತಾ| "ತ್ವತಲೋರ್ಗುಣವಚನಸ್ಯ ಪುಂವದ್ಭಾವೋ ವಕ್ತವ್ಯಃ" ಇತ್ಯತ್ರ ಪುಂವದ್ಭಾವಃ| ರೋಮಹರ್ಷೋ-ರೋಮಾಞ್ಚಃ| ವಿನಮನಂ-ಅಙ್ಗಾನಾಂ ವಿನಾಮಃ| ಪಿಣ್ಡಿಕಯೋರುದ್ವೇಷ್ಟನಂ-ಉದ್ವೇಷ್ಟಃ| ಕ್ಲಮೋ-ಗ್ಲಾನಿಃ| ಹಿತಸ್ಯ-ಗುರುಪಿತ್ರಾದೇಃ, ಉಪದೇಶಾಸ್ತೇಷು, ಅಕ್ಷಾನ್ತಿಃ-ಅಸಹನತ್ವಮ್, ತದುಪದಿಷ್ಟಂ ನ ಕ್ಷಮತೇ| ಪ್ರೀತಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಅಮ್ಲಾದಿಷು ದ್ರವ್ಯೇಷು ಪ್ರೀತಿಃ-ಭಕ್ತಿಃ| ಸ್ವಾದುಷು ಭಕ್ಷ್ಯೇಷು-ಮಧುರೇಷು ದ್ರವ್ಯೇಷು, ದ್ವೇಷೋ ಭವತಿ| ತಥಾ, ಬಾಲೇಷು-ಶಿಶುಷು ಸಕಲಲೋಕವಲ್ಲಭೇಷ್ವಪಿ, ಜ್ವರಸ್ವಭಾವಾದ್ದ್ವೇಷೋ ಭವತಿ| ತಥಾ, ತೃಡ್ ಭ್ರುಶಂ-ತೃಷ್ಣಾಽತ್ಯರ್ಥಮ್| ಶಬ್ದಾದಿಷ್ವನಿಮಿತ್ತತಃ-ಕಾರಣಂ ವಿನಾ, ಸಜ್ವರಸ್ಯ ಪ್ರೀತ್ಯಪ್ರೀತೀ ಜಾಯೇತೇ| ಕದಾಚಿದಪ್ರಿಯಮಪಿ ಶಬ್ದಂ ನ ದ್ವೇಷ್ಟಿ, ಕದಾಚಿತ್ ಪ್ರಿಯಮಪಿ ವೇಣುವೀಣಾದಿಜನಿತಂ ದ್ವೇಷ್ಟಿ| ಏವಂ ಶೀತಾರ್ತೋಽಪಿ ಕದಾಚಿದಗ್ನಿಂ ದ್ವೇಷ್ಟಿ, ಕದಾಚಿದಶೀತಾರ್ತೋಽಪ್ಯಗ್ನಿಮಭಿಲಷತಿ| ಏವಂ ಶೀತಾದಿಷ್ವಪಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಏವಂ ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಂ-ಅವ್ಯಕ್ತಲಿಙ್ಗಮ್|

Adhikarana tadanurUpotpattiH (10) · Śloka 10

ತದನು ಜ್ವರಸ್ಯ ವ್ಯಕ್ತತಾ ಭವೇತ್| |೧೦|

ಸ೦-ಏತಸ್ಯ ಚಾನು (ತದನು)- ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಾಣಾಂ ಪಶ್ಚಾತ್ ಜ್ವರಸ್ಯ ವ್ಯಕ್ತತಾ-ಸ್ಫುಟತಾ ಭವೇತ್, ಸ್ಪಷ್ಟಲಿಙ್ಗೋತ್ಪತ್ತಿಃ| ವಾತಜ್ವರೋಽಯಂ ಪಿತ್ತಜ್ವರೋಽಯಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಜ್ವರೋಽಯಂ ಸಂಸರ್ಗಜೋಽಯಂ ಸನ್ನಿಪಾತಜೋಽಯಮಿತಿ ವ್ಯಕ್ತೀಭವತಿ|

Adhikarana vAtajvaralakShaNam, pittajvaralakShaNam (10-20) · Śloka 20

| ಆಗಮಾಪಗಮಕ್ಷೋಭಮೃದುತಾವೇದನೋಷ್ಮಣಾಮ್||೧೦|| ವೈಷಮ್ಯಂ ತತ್ರತತ್ರಾಙ್ಗೇ ತಾಸ್ತಾಃ ಸ್ಯುರ್ವೇದನಾಶ್ಚಲಾಃ| ಪಾದಯೋಃ ಸುಪ್ತತಾ ಸ್ತಮ್ಭಃ ಪಿಣ್ಡಿಕೋದ್ವೇಷ್ಟನಂ ಶ್ರಮಃ||೧೧|| ವಿಶ್ಲೇಷ ಇವ ಸನ್ಧೀನಾಂ ಸಾದ ಊರ್ವೋಃ ಕಟೀಗ್ರಹಃ| ಪೃಷ್ಠಂ ಕ್ಷೋದಮಿವಾಪ್ನೋತಿ ನಿಷ್ಪೀಡ್ಯತ ಇವೋದರಮ್||೧೨|| ಛಿದ್ಯನ್ತ ಇವ ಚಾಸ್ಥೀನಿ ಪಾರ್ಶ್ವಗಾನಿ ವಿಶೇಷತಃ| ಹೃದಯಸ್ಯ ಗ್ರಹಸ್ತೋದಃ ಪ್ರಾಜನೇನೇವ ವಕ್ಷಸಃ||೧೩|| ಸ್ಕನ್ಧಯೋರ್ಮಥನಂ ಬಾಹ್ವೋರ್ಭೇದಃ ಪೀಡನಮಂಸಯೋಃ| ಅಶಕ್ತಿರ್ಭಕ್ಷಣೇ ಹನ್ವೋರ್ಜೃಮ್ಭಣಂ ಕರ್ಣಯೋಃ ಸ್ವನಃ||೧೪|| ನಿಸ್ತೋದಃ ಶಙ್ಖಯೋರ್ಮೂರ್ಧ್ನಿ ವೇದನಾ ವಿರಸಾಸ್ಯತಾ| ಕಷಾಯಾಸ್ಯತ್ವಮಥವಾ ಮಲಾನಾಮಪ್ರವರ್ತನಮ್||೧೫|| ರೂಕ್ಷಾರುಣತ್ವಗಾಸ್ಯಾಕ್ಷಿನಖಮೂತ್ರಪುರೀಷತಾ| ಪ್ರಸೇಕರೋಚಕಾಶ್ರದ್ಧಾವಿಪಾಕಾಸ್ವೇದಜಾಗರಾಃ||೧೬|| ಕಣ್ಠೌಷ್ಠಶೋಷಸ್ತೃಟ್ ಶುಷ್ಕೌ ಛರ್ದಿಕಾಸೌ ವಿಷಾದಿತಾ| ಹರ್ಷೋ ರೋಮಾಙ್ಗದನ್ತೇಷು ವೇಪಥುಃ ಕ್ಷವಥೋರ್ಗ್ರಹಃ||೧೭|| ಭ್ರಮಃ ಪ್ರಲಾಪೋ ಘರ್ಮೇಚ್ಛಾ ವಿನಾಮಶ್ಚಾನಿಲಜ್ವರೇ| ||೧೮|| ಅಥ ಪಿತ್ತಜ್ವರಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಮಾಹ ಯುಗಪದ್ವ್ಯಾಪ್ತಿರಙ್ಗಾನಾಂ ಪ್ರಲಾಪಃ ಕಟುವಕ್ತ್ರತಾ||೧೮|| ನಾಸಾಸ್ಯಪಾಕಃ ಶೀತೇಚ್ಛಾ ಭ್ರಮೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಮದೋಽರತಿಃ| ವಿಟ್ಸ್ರಂಸಃ ಪಿತ್ತವಮನಂ ರಕ್ತಷ್ಠೀವನಮಮ್ಲಕಃ||೧೯|| ರಕ್ತಕೋಠೋದ್ಗಮಃ ಪೀತಹರಿತತ್ವಂ ತ್ವಗಾದಿಷು| ಸ್ವೇದೋ ನಿಃಶ್ವಾಸವೈಗನ್ಧ್ಯಮತಿತೃಷ್ಣಾ ಚ ಪಿತ್ತಜೇ||೨೦||

ಸ೦-ಆಗಮಾದೀನಾಂ ವೈಷಮ್ಯಮನಿಲಜ್ವರೇ ಲಿಙ್ಗಮಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಜ್ವರಸ್ಯಾಗಮಃ-ಸನ್ತಾಪಾರಮ್ಭಃ-ತಸ್ಯ ವೈಷಮ್ಯಂ ಶಿರಃಪ್ರಭೃತೀನಾಮಙ್ಗಾನಾಂ ನ ಯುಗಪತ್ಸನ್ತಾಪಃ, ಅಪಿ ತು ಕದಾಚಿದಸ್ಯ ಶಿರಸಿ ಪೂರ್ವಮಾಗಚ್ಛತಿ ಕದಾಚಿದಂಸಯೋಃ ಪಾದಯೋರ್ವೇತಿ| ಅಪಗಮೋ-ಜ್ವರಸ್ಯ ಮೋಕ್ಷಃ, ತಸ್ಯ ವೈಷಮ್ಯಂ-ಕದಾಚಿದಸ್ಯ ಪೂರ್ವಂ ಪಾದಯೋಃ ಸನ್ತಾಪಮೋಕ್ಷಃ ಕದಾಚಿತ್ತ್ರಿಕೇ ಕದಾಚಿಚ್ಛಿರಸಿ ಸನ್ತಾಪಸ್ಯ ಮುಕ್ತಿರಿತಿ| ತಥಾ, ಕ್ಷೋಭಮೃದುತಯೋರ್ವೈಷಮ್ಯಂ-ಕದಾಚಿತ್ತೀವ್ರಃ ಸನ್ತಾಪಃ ಕದಾಚಿನ್ಮೃದುರಿತಿ| ವೇದನಾ ಜ್ವರಸ್ಯ ತಾಸ್ತಾಃ, ತಾಸಾಂ ವೈಷಮ್ಯಂ-ನ ಯುಗಪತ್ಸರ್ವಾಙ್ಗೀಣೋ ವೇದನೋಪಲಮ್ಭಃ, ಅಪಿ ತು ಕ್ವಚಿತ್ ಕದಾಚಿತ್ ಕಸ್ಮಿಂಶ್ಚಿದಙ್ಗ ಇತಿ| ತಥಾ, ಜ್ವರಸ್ಯ ಯ ಊಷ್ಮಾ-ಸನ್ತಾಪಃ, ತಸ್ಯಾಪಿ ವೈಷಮ್ಯಾತ್ ಕದಾಚಿಚ್ಛಿರಸ್ಯಸ್ಯ ಸನ್ತಾಪ ಉಪಲಭ್ಯತೇ ಕದಾಚಿತ್ ಪಾದಾದ್ಯನ್ಯತಮೇಽಙ್ಗೇ| ತತ್ರತತ್ರಾಙ್ಗೇ-ಬಾಹುಶಿರಃಪ್ರಭೃತೌ, ತಾಸ್ತಾ ವೇದನಾಃ-ಪಾದಯೋಃ ಸುಪ್ತತಾದ್ಯಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಃ, ಚಲಾಃ-ಅನವಸ್ಥಿತಾಃ ಸ್ಯುಃ, ವಾಯೋಶ್ಚಲರೂಪತ್ವಾತ್| ತಾ ಏವಾಹ-ಪಾದಯೋರಿತ್ಯಾದಿ| ಪಾದಯೋಃ ಸುಪ್ತಿಃ-ನಿಶ್ಚೇತನತ್ವಮ್, ನಖಕ್ಷತಾದಿಕಮಪಿ ನ ಚೇತಯೇತಾಂ ತಾವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ್ತಮ್ಭಃ-ಸ್ತಬ್ಧತಾ, ತಯೋರೇವ| ಪಿಣ್ಡಿಕಯೋರುದ್ವೇಷ್ಟನಂ-ಉದ್ವೇಷ್ಟಃ| ಶ್ರಮಃ-ಖೇದಃ| ಸನ್ಧೀನಾಂ ವಿಚ್ಛೇದನಮಿವ| ಊರ್ವೋಃ ಸಾದಃ-ಸ್ವಕ್ರಿಯಾಯಾಮಸಮರ್ಥತ್ವಮ್| ಕಟ್ಯಾ ಗ್ರಹಃ-ಸ್ತಮ್ಭ ಇವ| ಪೃಷ್ಠಂ ಕ್ಷೋದಮಿವ-ಸಂಕ್ಷುಣ್ಣತಾಮಿವ, ಆಪ್ನೋತಿ, ಸಂಕ್ಷುಣ್ಣಸಸ್ಯಾದಿವತ್| ನಿಷ್ಪೀಡ್ಯತ ಇವೋದರಂ-ಪಿಣ್ಯಾಕಾದಿವತ್| ಛಿದ್ಯನ್ತ ಇವಾಸ್ಥೀನಿ-ಕರಪತ್ರಾದಿನಾ ಕಾಷ್ಠಾದಿವತ್| ಅತಿಶಯೇನ ಪಾರ್ಶ್ವಗಾನ್ಯಸ್ಥೀನಿ ಛಿದ್ಯನ್ತ ಇವ| ತಥಾ, ಹೃದಯಸ್ಯ ಗ್ರಹಣಮ್| ವಕ್ಷಸಃ-ಉರಸಃ, ಪ್ರಾಜನೇನೇವ-ಪ್ರತೋದೇನೇವ, ತೋದೋ-ವ್ಯಥನಮ್| ಸ್ಕನ್ಧಯೋರ್ಮನ್ಥನಂ-ಅರಣೇರಿವ| ಬಾಹ್ವೋರ್ಭೇದೋ-ವಿದಾರಣಮಿವ| ಅಂಸಯೋಃ ಪೀಡನಂ-ತೈಲಾದಿಪೀಡನಕಾಷ್ಠೈರಿವ| ಹನ್ವೋರ್ಭಕ್ಷಣೇಽಸಾಮರ್ಥ್ಯಮ್| ತಥಾ, ಜೃಮ್ಭಣಾದೀನಿ ಸ್ಯುಃ| ವಿರಸಾಸ್ಯತಾ-ಅವ್ಯಕ್ತರಸತ್ವಂ, ಮುಖಸ್ಯ ಭವತಿ, ಯೇನ ಮಧುರಾದ್ಯನ್ಯತಮಂ ರಸಂ ನ ನಿಶ್ಚಿನೋತಿ| ಅಥವಾ ಕಷಾಯರಸತ್ವಂ ವಕ್ತ್ರಸ್ಯ| ಮಲಾನಾಂ-ಮೂತ್ರಪುರೀಷಾದೀನಾಂ, ಅಪ್ರವರ್ತನಂ-ಅವಿಸರ್ಗಃ| ರೂಕ್ಷತ್ವಮರುಣತ್ವಂ ಚ ತ್ವಗಾದೀನಾಂ ಭವತಿ, ರೋಗಸ್ವಭಾವಾತ್| ತಥಾ, ಪ್ರಸೇಕಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ| ಅಥ, ಅರೋಚಕಾಶ್ರದ್ಧಯೋಃ ಕೋ ವಿಶೇಷಃ| ಬ್ರೂಮಃ| ಅರೋಚಕೇನ ವಕ್ತ್ರಸ್ಥಮಪಿ ನ ಭುಙ್ಕ್ತೇ| ಅಶ್ರದ್ಧಯಾ ತು ಕೇವಲಂ ನಾಭಿಲಷತಿ ಮುಖಸ್ಥಂ ತು ಭಕ್ಷಯತ್ಯೇವೇತಿ ವಿಶೇಷಃ| ವಿಷಾದಿತಾ-ವಿಷಣ್ಣತ್ವಂ ದುಃಖಿತತ್ವಮ್| ರೋಮಾದೀನಾಂ ಹರ್ಷೋ, ವೇಪಥ್ವಾದಯಶ್ಚ ವಾತಜ್ವರೇ ಸ್ಯುಃ| ಸ೦-ಪಿತ್ತಜ್ವರೇ ಯುಗಪತ್-ತುಲ್ಯಕಾಲಂ, ಅಙ್ಗಾನಾಂ ವ್ಯಾಪ್ತಿಃ-ಶಿರಃ-ಪ್ರಭೃತೀನ್ಯಙ್ಗಾನಿ ಸನ್ತಾಪೇನೈಕಕಾಲಂ ವ್ಯಾಪ್ಯನ್ತೇ| ನ ತು ವಾತಜ್ವರ ಇವಾಗಮಾದೀನಾಂ ವೈಷಮ್ಯಮಿತಿ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗ್ರಹಣೇನ ದ್ಯೋತಯತಿ| ಪ್ರಲಾಪಃ-ಅಸಮ್ಬದ್ಧವಚನಸ್ಯೋಕ್ತಿಃ| ಕಟುವಕ್ತ್ರತಾ-ಕಟುಕರಸತ್ವಮಾಸ್ಯೇ| ತಥಾ, ನಾಸಾಯಾಮಾಸ್ಯೇ ಚ ಪಾಕಃ| ತಥಾ, ಶೀತೇಚ್ಛಾದಯೋಽತ್ರ ಭವನ್ತಿ| ಮಣ್ಡಲಾಕಾರಾ ನಿರ್ಮುಖಾಃ ಪಿಟಿಕಾಃ ಕೋಠಾ ಇತ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ| ನನು, ದೋಷಾಸ್ತ್ರಯೋಽಪಿ ಜ್ವರಂ ನಿವರ್ತಯನ್ತೀತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಪಿತ್ತಜ್ವರೇ ಚ ಪಿತ್ತೇನ ಯುಕ್ತಸ್ಯ ಕಾಯಾಗ್ನೇರ್ಭೂಯೋ ವೃದ್ಧ್ಯಾ ಭಾವ್ಯಮ್, ನಾಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯೇನ, "ವೃದ್ಧಿಃ ಸಮಾನೈಃ ಸರ್ವೇಷಾಂ" (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧|೧೪) ಇತಿ ವಚನಾತ್| ಏವಂ ಚಾಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾಭಾವಾತ್ ಜ್ವರಸ್ಯ ಸಮ್ಭವೇಽಪ್ಯುಪಪತ್ತಿರಯುಕ್ತಾ| ನೈವಮ್| ಸ್ವಸ್ಥಾನಾಚ್ಚಾಲನೇನಾಗ್ನೇರ್ಮಾನ್ದ್ಯಾಪತ್ತೇಃ| ಸ್ಥಾನವಶಾದ್ವಾಽನ್ಯಥಾತ್ವಸ್ಯಾಪಿ ಕ್ರಿಯಾಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ ದೃಷ್ಟಮ್| ತಥಾ ಚಾಷ್ಟಾಙ್ಗಸಙ್ಗ್ರಹೇ (?) (ಚರಕೇ) ಶೋಷನಿದಾನೇ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಚ. ನಿ. ಅ. ೬|೫)- "ಯೋಂಽಶಃ [ ತಸ್ಯ ] ಶರೀರಸನ್ಧೀನಾವಿಶತಿ ತೇನ [ ಅಸ್ಯ ] ಜೃಮ್ಭಾ ಜ್ವರಶ್ಚೋಪಜಾಯತೇ|" ಇತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಮಾತ್ಸ ಏವಾಗ್ನಿಃ ಕ್ವಚಿದೇವ ದೇಶೇ ಪುಕ್ತಂ ಶಕ್ತೋ ಭವತಿ, ನ ಸರ್ವತ್ರ| ಉಷ್ಣಗುಣೇನ ತು ಪಿತ್ತೇನ ಯುಕ್ತಃ ಪಕ್ತಾ ಭವತ್ಯೇವೋಷ್ಣತರಃ| ಅತ ಏವ ಸನ್ತಾಪಾದೀನಧಿಕತರಾನ್ ಕರೋತೀತಿ ನ ಕಿಞ್ಚಿದತ್ರಾನುಪಪನ್ನಮ್|

Adhikarana kaPajvaralakShaNam (21-22) · Śloka 22

ಕಫಜ್ವರಲಕ್ಷಣಮಾಹ ವಿಶೇಷಾದರುಚಿರ್ಜಾಡ್ಯಂ ಸ್ರೋತೋರೋಧೋಽಲ್ಪವೇಗತಾ| ಪ್ರಸೇಕೋ ಮುಖಮಾಧುರ್ಯಂ ಹೃಲ್ಲೇಪಶ್ವಾಸಪೀನಸಾಃ||೨೧|| ಹೃಲ್ಲಾಸಶ್ಛರ್ದನಂ ಕಾಸಃ ಸ್ತಮ್ಭಃ ಶ್ವೈತ್ಯಂ ತ್ವಗಾದಿಷು| ಅಙ್ಗೇಷು ಶೀತಪಿಟಿಕಾಸ್ತನ್ದ್ರೋದರ್ದಃ ಕಫೋದ್ಭವೇ||೨೨||

ಸ೦-ಸರ್ವಜ್ವರೇಽರುಚಿರ್ಭವತ್ಯೇವ, ಅತಿಶಯೇನ ತು ಕಫಜೇ| ತಥಾ, ಜಾಡ್ಯಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ| ತ್ವಗಾದಿಷ್ವಿತ್ಯಾದಿಶಬ್ದ ಆಸ್ಯಾಕ್ಷಿನಖಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಾಯ| [ ತ್ವಗಾದಿಷು ಶ್ವೈತ್ಯಂ-ಶ್ವೇತತಾ| ಅಙ್ಗೇಷು-ಶಿರಃಪಾಣ್ಯಾದಿಷು, ಶೀತಪಿಟಿಕಾಃ-ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿಟಿಕಾಃ| ನಿದ್ರಾರ್ತಸ್ಯೇವ ವಿಷಯಾಗ್ರಹಣಂ-ತನ್ದ್ರಾ| ] ಉದರ್ದಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಂ ಉಕ್ತಮ್-"ಶೀತಪಾನೀಯಸಂಸ್ಪರ್ಶಾಚ್ಛೀತಕಾಲೇ ವಿಶೇಷತಃ| ಶ್ವಯಥುಃ ಶಿಶಿರಾರ್ತಾನಾಮುದರ್ದಃ ಕಫಸಮ್ಭವಃ||" ಇತಿ|

Adhikarana jvarANAM kAlasaMprAptiH (23) · Śloka 23

ಏವಂ ತ್ರಯಾಣಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಪೃಥಕ್ ಲಿಙ್ಗಾನ್ಯಭಿಧಾಯ ಸಾಮಾನ್ಯಲಿಙ್ಗಾನ್ಯಧುನಾ ಕಥಯತಿ ಕಾಲೇ ಯಥಾಸ್ವಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ವೃದ್ಧಿರೇವ ವಾ| |೨೩|

ಸ೦-ಕಾಲಃ-ಪೂರ್ವಾಹ್ಣಾದಿಕೋ ವರ್ಷಾದಿಕೋ ವಾ ಯೋ ವಾತಾದೇಃ, ತಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ, ಯಥಾಸ್ವಂ-ಯಥಾಯಥಂ ವಾತಾದಿಜ್ವರಾಣಾಮಪ್ರವೃತ್ತಾನಾಂ, ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ-ಉತ್ಪತ್ತಿಃ, ಉತ್ಪನ್ನಾನಾಮಾಧಿಕ್ಯಂ ವಾ ಸ್ಯಾತ್, ತದಾ ವಾತಾದಿಜ್ವರೋಽಯಮಿತ್ಯವಬುಧ್ಯೇತ|

Adhikarana jvarANAM upaSayAnupaSayau (23) · Śloka 23

ಇದಾನೀಂ ಸಾಮಾನ್ಯೇನಾನ್ಯದಪಿ ಲಿಙ್ಗದ್ವಯಮಾಹ | ನಿದಾನೋಕ್ತಾನುಪಶಯೋ ವಿಪರೀತೋಪಶಾಯಿತಾ|೨೩|

ಸ೦-ನಿದಾನಾನಿ ಚ ತಾನ್ಯುಕ್ತಾನಿ ಚ,- ತಿಕ್ತೋಷಣಾದೀನಿ ವಾತಾದಿಜ್ವರಕಾರಣಾನಿ, ತೈರನುಪಶಯೋ ಯಸ್ಮಿನ್ ಜ್ವರೇ ಸ ಏವಮ್| ರೋಗವೃದ್ಧ್ಯಾ ಹಿ ರೋಗಿಣೋ ದುಃಖಾವಹತ್ವಮ್| ನನು, ನಿದಾನಾನುಪಶಯ ಇತ್ಯೇತಾವದಸ್ತು| ಕಿಮುಕ್ತಗ್ರಹಣೇನ ? ಉಚ್ಯತೇ| ಉಕ್ತಗ್ರಹಣಂ ಸ್ವನಿದಾನಗ್ರಹಣಾರ್ಥಮ್| ಉಕ್ತಗ್ರಹಣಮನ್ತರೇಣ ಯಾನಿಕಾನಿಚಿನ್ನಿದಾನಾನಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತಶ್ವಾಸಾದೀನಾಂ, ತೇಷಾಮನುಪಶಯ ಇತ್ಯೇವಂ ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾತ್| ಉಕ್ತಶಬ್ದೋಚ್ಚಾರಣಸಾಮರ್ಥ್ಯಾತ್ತು ಯಾನ್ಯೇವ ವಾತಜ್ವರ ಉಕ್ತಾನಿ ತಾನ್ಯೇವ ತತ್ರ ಜ್ವರೇ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ, ನೇತರಾಣಿ| ಏವಂ ಪಿತ್ತಕಫಾದಿಜ್ವರಾದಿಷು| ತಸ್ಮಾದುಕ್ತಗ್ರಹಣಂ ಕರ್ತವ್ಯಮ್| ವಿಪರೀತೋಪಶಾಯಿತೇತಿ| ಉಪಶೇತೇಽವಶ್ಯಮಿತ್ಯುಪಶಾಯಿ, ವಿಪರೀತೈರುಪಶಾಯಿ-ವಿಪರೀತೋಪಶಾಯಿ, ತಸ್ಯ ಭಾವೋ ವಿಪರೀತೋಪಶಾಯಿತಾ,-ಸುಖಾನುಬನ್ಧಿ ಆರೋಗ್ಯಲಕ್ಷಣಾ| ಕಸ್ಮಾದ್ವಿಪರೀತೈಃ ? ಪ್ರಕೃತತ್ವಾನ್ನಿದಾನಸ್ಯೈವ| ಏವಂ ಜ್ವರನಿದಾನಪ್ರತಿಪಕ್ಷಭೂತೈಃ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಜ್ವರಾಣಾಮುಪಶಯಃ ಸುಖಾನುಬನ್ಧೋ ವಿಪರೀತೋಪಶಾಯಿತೇತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್| ನನು, "ನಿದಾನೋಕ್ತಾನುಪಶಯಃ" ಇತೀದಮೇವಾಸ್ತು, ಕಿಂ "ವಿಪರೀತೋಪಶಾಯಿತಾ" ಇತ್ಯನೇನ ? ಯಸ್ಯ ಹಿ ನಿದಾನೋಕ್ತಾನುಪಶಯಃ, ತಸ್ಯಾವಶ್ಯಂ ವಿಪರೀತೋಪಶಾಯಿತಯಾ ಭಾವ್ಯಮ್| ನೈವಮ್| ಅನೈಕಾನ್ತಿಕತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಹಿ,- ಅತೀಸಾರಾದಿಷು ನಿದಾನೋಕ್ತಾನುಪಶಯ ಉಪಲಭ್ಯತೇ| ನ ಚ ಸಾಮಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ವಿಪರೀತಂ ಸಙ್ಗ್ರಾಹ್ಯುಪಶೇತೇ| ಅಪಿ ಚ ಮದ್ಯೋತ್ಥಾನಾಂ ವಿಕಾರಾಣಾಂ ಮದ್ಯಮೇವ ಪ್ರಸಾಧಕಮಿತ್ಯುಕ್ತಮ್| ನ ಚೈವಂ "ವಿಪರೀತೋಪಶಾಯಿತಾ" ಇತಿ ಘಟತೇ| ತಸ್ಮಾನ್ನ್ಯಾಯ್ಯಮುಭಯೋರುಪಾದಾನಮ್| ಏವಂ ಹಿ ಲಕ್ಷಣಂ ಸಮ್ಯಗುಕ್ತಂ ಭವತಿ|

Adhikarana saMsargajvaralakShaNam (23) · Śloka 23

| ಯಥಾಸ್ವಂ ಲಿಙ್ಗಸಂಸರ್ಗೇ ಜ್ವರಃ ಸಂಸರ್ಗಜಃ|೨೩|

ಸ೦-ಯದ್ಯತ್ಸ್ವಂ ಯಥಾಸ್ವಂ, ಯಾನಿ ಯಸ್ಯ ಜ್ವರಸ್ಯ ಸ್ವಾನಿ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ವಾತಜ್ವರಸ್ಯ ಪಿತ್ತಜ್ವರಸ್ಯ ಶ್ಲೇಷ್ಮಜ್ವರಸ್ಯ ವಾ, ತೇಷಾಂ ಸಂಸರ್ಗೋ ಲಿಙ್ಗಸಂಸರ್ಗಃ,-ಸಂಸೃಷ್ಟಲಿಙ್ಗತ್ವಂ, ತಸ್ಮಿನ್ಸತಿ ಸಂಸರ್ಗಜೋ ಜ್ವರೋ ವೇದ್ಯಃ| ಅತ್ರಾಪಿ "ಕಾಲೇ ಯಥಾಸ್ವಂ" ಇತ್ಯಾದಿ ಸರ್ವಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಬೋಧ್ಯಮ್|

Adhikarana vAtapittajvaralakShaNam (23-24) · Śloka 24

ನ ಚೈತಾವದೇವ ಸಂಸರ್ಗಲಕ್ಷಣಮಿತ್ಯಾಹ | ಅಪಿ ಚ||೨೩|| ಶಿರೋರ್ತಿಮೂರ್ಚ್ಛಾವಮಿದಾಹಮೋಹಕಣ್ಠಾಸ್ಯಶೋಷಾರತಿಪರ್ವಭೇದಾಃ| ಉನ್ನಿದ್ರತಾತೃಡ್ಭ್ರಮರೋಮಹರ್ಷಾ ಜೃಮ್ಭಾತಿವಾಕ್ತ್ವಂ ಚ ಚಲಾತ್ಸಪಿತ್ತಾತ್||೨೪||

ಸ೦-ಚಲಾತ್ಸಪಿತ್ತಾತ್-ವಾತಪಿತ್ತಸಂಸರ್ಗಜೇ, ಶಿರೋರ್ತ್ಯಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ| ಕಣ್ಠಾಸ್ಯಯೋಃ ಶೋಷೇಣ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ವಾತಜ್ವರೇ ಶಿರೋರ್ತ್ಯಾದೀನಿ ಪ್ರಾಯೋ ದೃಷ್ಟಾನಿ, ಕಾನಿಚಿತ್ತು ಪಿತ್ತಜ್ವರೇ ದೃಷ್ಟಾನಿ, ತಾನಿ ಚ ವಾತಪಿತ್ತಜ್ವರೇ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ| ತಥಾ, ಅನ್ಯಾನ್ಯಪ್ಯಧಿಕಾನ್ಯತ್ರ ವಾತಪಿತ್ತಜ್ವರೇ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ, ಯಾನಿ ನ ಕೇವಲೇ ವಾತಜ್ವರೇ ನಾಪಿ ಪಿತ್ತಜ್ವರೇ ದೃಷ್ಟಾನಿ| ಏವಮನ್ಯಯೋಃ ಸಂಸರ್ಗಜ್ವರಯೋರ್ಯೋಜ್ಯಮ್| ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತಮ್|

Adhikarana vAtaSleShmajvaralakShaNam (25) · Śloka 25

ಇದಾನೀಂ ಕಫಾನಿಲಸಂಸರ್ಗಲಕ್ಷಣಮಾಹ ತಾಪಹಾನ್ಯರುಚಿಪರ್ವಶಿರೋರುಕ್ ಪೀನಸಶ್ವಸನಕಾಸವಿಬನ್ಧಾಃ| ಶೀತಜಾಡ್ಯತಿಮಿರಭ್ರಮತನ್ದ್ರಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಾತಜನಿತಜ್ವರಲಿಙ್ಗಮ್||೨೫||

ಸ೦-ತಾಪಹಾನ್ಯಾದಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಾತಕೃತಸ್ಯ ಜ್ವರಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಮ್| ತಾಪಹಾನಿಃ-ತಾಪಭಾವಃ| ವಿಬನ್ಧೋ-ಮೂತ್ರಪುರೀಷಾದೀನಾಮಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ಸ್ವಾಗತಾವೃತ್ತಮ್|

Adhikarana pittaSleShmajvaralakShaNam (26) · Śloka 26

ಅಧುನಾ ಕಫಪಿತ್ತಸಂಸರ್ಗಜ್ವರಂ ಲಕ್ಷಯತಿ ಶೀತಸ್ತಮ್ಭಸ್ವೇದದಾಹಾವ್ಯವಸ್ಥಾ ತೃಷ್ಣಾಕಾಸಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ಮೋಹಸ್ತನ್ದ್ರಾಲಿಪ್ತತಿಕ್ತಾಸ್ಯತಾ ಚ ಜ್ಞೇಯಂ ರೂಪಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಜ್ವರಸ್ಯ||೨೬||

ಸ೦-ಶೀತಾದೀನಾಮವ್ಯವಸ್ಥಾ-ಅನಿಯಮಃ| ತಥಾ, ತೃಷ್ಣಾಪ್ರವೃತ್ತ್ಯಾದಿಕಂ ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಜ್ವರಸ್ಯ ರೂಪಂ ಜ್ಞೇಯಂ-ವೇದ್ಯಮ್| ಶಾಲಿನೀವೃತ್ತಮ್| ಅಥ, ದ್ವಿದೋಷಜಾನಾಂ ಜ್ವರಾಣಾಂ ಕಿಮಾಗಮಾಪಗಮವೈಷಮ್ಯಾದೀನಾಂ ಕ್ರಮೇಣೋತ್ಪತ್ತಿಃ ? ಯುಗಪತ್ಸರ್ವಶರೀರಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾ ವಾ ? ಇತ್ಯತ್ರ ಸಂಶಯಃ| ತತ್ರ ಸಂಸರ್ಗಜತ್ವಾದೇಕಕಾಲಂ ದ್ವಯೋರಪಿ ಪಕ್ಷಯೋಃ ಸಮ್ಭವೋ ಯುಕ್ತಃ| ಕಿನ್ತ್ವೇತಯೋಃ ಪಕ್ಷಯೋರ್ವಿರೋಧಾದ್ಯುಗಪದಸಮ್ಭವ ಇತಿ| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ಯದಿ ಸಂಸರ್ಗಜೇ ಜ್ವರೇ ಬಲವಾನ್ ವಾಯುಃ ಸ್ಯಾತ್ ತದಾ ಆಗಮಾಪಗಮವೈಷಮ್ಯಾದಿನಾ ಕ್ರಮೇಣ, ಅಥ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಬಲೀಯಸ್ತ್ವಂ ತದಾ ಯುಗಪತ್ಸರ್ವಶರೀರವ್ಯಾಪ್ತಿಕ್ರಮೇಣ ಜ್ವರೋ ಭವತಿ| ಸಮೌ ಯದಾ ದ್ವಾವಪಿ ಭವತಃ, ತದಾಽಪಿ ಯಸ್ಯ ದೇಶಕಾಲಾದಿನಾ ಬಲಲಾಭಸ್ತದಾ ತಸ್ಯೈವೋತ್ಪತ್ತಿಕ್ರಮೇಣ ಜ್ವರೋ ಭವತಿ| ಸನ್ನಿಪಾತೇ ತು ಯುಗಪದೇವ ಶರೀರವ್ಯಾಪ್ತಿಕ್ ೨ಃ|

Adhikarana sannipAtajvaralakShaNam (27-33) · Śloka 33

ಅಥ ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ ಸರ್ವಜೋ ಲಕ್ಷಣೈಃ ಸರ್ವೈರ್ದಾಹೋಽತ್ರ ಚ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ| ತದ್ವಚ್ಛೀತಂ ಮಹಾನಿದ್ರಾ ದಿವಾ ಜಾಗರಣಂ ನಿಶಿ||೨೭|| ಸದಾ ವಾ ನೈವ ವಾ ನಿದ್ರಾ ಮಹಾಸ್ವೇದೋಽತಿ ನೈವ ವಾ| ಗೀತನರ್ತನಹಾಸ್ಯಾದಿವಿಕೃತೇಹಾಪ್ರವರ್ತನಮ್||೨೮|| ಸಾಶ್ರುಣೀ ಕಲುಷೇ ರಕ್ತೇ ಭುಗ್ನೇ ಲುಲಿತಪಕ್ಷ್ಮಣೀ| ಅಕ್ಷಿಣೀ ಪಿಣ್ಡಿಕಾಪಾರ್ಶ್ವಮೂರ್ದ್ಧಪರ್ವಾಸ್ಥಿರುಗ್ಭ್ರಮಃ||೨೯|| ಸಸ್ವನೌ ಸರುಜೌ ಕರ್ಣೌ ಕಣ್ಠಃ ಶೂಕೈರಿವಾಚಿತಃ| ಪರಿದಗ್ಧಾ ಖರಾ ಜಿಹ್ವಾ ಗುರುಃ ಸ್ರಸ್ತಾಙ್ಗಸನ್ಧಿತಾ||೩೦|| ರಕ್ತಪಿತ್ತಕಫಷ್ಠೀವೋ ಲೋಲನಂ ಶಿರಸೋಽತಿರುಕ್| ಕೋಠಾನಾಂ ಶ್ಯಾವರಕ್ತಾನಾಂ ಮಣ್ಡಲಾನಾಂ ಚ ದರ್ಶನಮ್||೩೧|| ಹೃದ್ವ್ಯಥಾ ಮಲಸಂಸಙ್ಗಃ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ವಾಽಲ್ಪಶೋಽತಿ ವಾ| ಸ್ನಿಗ್ಧಾಸ್ಯತಾ ಬಲಭ್ರಂಶಃ ಸ್ವರಸಾದಃ ಪ್ರಲಾಪಿತಾ||೩೨|| ದೋಷಪಾಕಶ್ಚಿರಾತ್ತನ್ದ್ರಾ ಪ್ರತತಂ ಕಣ್ಠಕೂಜನಮ್| |೩೩|

ಸ೦-ಸರ್ವೇಭ್ಯೋ ಜಾತೋ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಸಮುತ್ಥಃ-ಸರ್ವಜಃ, ಸರ್ವೈರ್ಲಕ್ಷಣೈರ್ಯುತೋ ಭವತಿ| ಯಥಾ,-ಅತ್ರ ಚ-ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರೇ, ದಾಹೋ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ, ತದ್ವತ್-ದಾಹವತ್ ಪುನಃ ಪುನಃ, ಶೀತಂ ಭವತಿ| ಅಹನಿ ಮಹತೀ ನಿದ್ರಾ| ರಾತ್ರೌ ತು ಜಾಗರಣಮ್| ಸದಾ ವಾ-ದಿವಸೇ ನಿಶಿ ಚ, ನೈವ ವೇತಿ ದ್ವಯೋರಪಿ ನಕ್ತಂದಿವಸಯೋರ್ನಿದ್ರಾ ನ ಭವತಿ| ತಥಾ, ಬಹುಸ್ವೇದೋಽತಿಶಯೇನ ನೈವ ವಾ ಸ್ವೇದಃ| ತಥಾ,ಗೀತಾದಿಕಾಯಾ ವಿಕೃತಾಯಾ ಈಹಾಯಾಃ- ಚೇಷ್ಟಾಯಾಃ, ಪ್ರವರ್ತನಮ್| ತಥಾ, ನಯನೇ ಸಾಸ್ರೇ ಭವತಃ| ತಥಾ, ಕಲುಷೇ ರಕ್ತೇ ತಥಾ ಕುಟಿಲೇ| ತಥಾ, ಲುಲಿತೇ ಪಕ್ಷ್ಮಣೀ ಯಯೋಸ್ತ ಏವಮ್| ತಥಾ, ಪಿಣ್ಡಿಕಾದಿರುಕ್| ಭ್ರಮೋ-ಮೋಹಃ| ಕರ್ಣೌ ಸಶಬ್ದೌ ಸರುಜೌ-ಸಪೀಡೌ, ಚ| ಕಣ್ಠಃ ಶೂಕೈಃ-ಕಿಂಶಾರುಭಿರಿವ, ವ್ಯಾಪ್ತಃ| ಜಿಹ್ವಾ ಪರಿದಗ್ಧಾ, ತಥಾ ಖರಾ-ಅಮೃದುಃ, ತಥಾ ಗುರುಃ| ತಥಾ, ಸ್ರಸ್ತಾಙ್ಗಸನ್ಧಿತ್ವಮ್| ರಕ್ತಾದಿಷ್ಠೀವನಮ್| ಮೂರ್ಧ್ನೋ ಲೋಲನಂ-ಚಲನಮ್| ತಥಾ, ಅತಿರುಕ್| ಕೋಠಾನಾಂ ಶ್ಯಾವರಕ್ತಾನಾಂ ಮಣ್ಡಲಾನಾಂ ಚ ದರ್ಶನಮ್| ನೈವ ವೇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ತಥಾ, ಹೃದಿ ಪೀಡಾ| ಮಲಾನಾಂ-ಮೂತ್ರಪುರೀಷಾದೀನಾಂ, [ ಸಂಸಙ್ಗಃ- ] ಅಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ಅಲ್ಪಶೋ ವಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿರತಿಶಯೇನಾಥವಾ| ತಥಾ, ಸ್ನಿಗ್ಧಾಸ್ಯತಾದಿ ಭವತಿ|

Adhikarana sannipAtajvarasya nAmAni (33) · Śloka 33

ಅಥಾಸ್ಯ ಸನ್ನಿಪಾತಸ್ಯ ನಾಮದ್ವಯಮಾಹ | ಸನ್ನಿಪಾತಮಭಿನ್ಯಾಸಂ ತಂ ಬ್ರೂಯಾಚ್ಚ ಹೃತೌಜಸಮ್||೩೩||

ಸ೦-ತಂ ಸನ್ನಿಪಾತಮಭಿನ್ಯಾಸಂ ಹೃತೌಜಸಂ ಚ ಬ್ರೂಯಾತ್| ತತ್ರ "ಓಜಸ್ತು ತೇಜೋ ಧಾತೂನಾಂ" (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೧|೩೭) ಇತ್ಯಾದ್ಯೋಜೋಲಕ್ಷಣಮ್| ಹೃತಮೋಜೋ ಯೇನ ಸ ಹೃತೌಜಾಃ, ತಂ ಹೃತೌಜಸಮ್|

Adhikarana asAdhyasannipAtajvaralakShaNam (34) · Śloka 34

ದೋಷೇ ವಿಬದ್ಧೇ ನಷ್ಟೇಽಗ್ನೌ ಸರ್ವಸಮ್ಪೂರ್ಣಲಕ್ಷಣಃ| ಅಸಾಧ್ಯಃ|೩೪|

ಸ೦- [ ನನು, ] ದೋಷೇ ವಿಬದ್ಧ ಇತ್ಯೇಕವಚನಮಯುಕ್ತಮ್| ದೋಷಾಣಾಂ ಹ್ಯತ್ರ ಚ ಬಹುತ್ವಾದ್ಬಹುವಚನಂ ನ್ಯಾಯ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ಜಾತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಾದದೋಷಃ| ಜಾತ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮೇಕಸ್ಯ ಬಹುತ್ವಸಿದ್ಧೇರ್ದೋಷ ಇತ್ಯುಕ್ತೇ ಬಹುತ್ವಂ ಗಮ್ಯತೇ| ಯಥಾ-ನಿಷ್ಪನ್ನೋ ಯವ ಇತಿ| ತಸ್ಮಾದ್ದೋಷೇ ವಿಬದ್ಧ ಇತಿ ಯುಕ್ತಮ್| ನಷ್ಟೇಽಗ್ನಾವಿತ್ಯಸತ್| ಸರ್ವಜ್ವರೇಷ್ವೇವ ಹ್ಯಗ್ನಿನಾಶಸ್ಯ ಪ್ರಾಗಭಿಧಾನಾತ್| ತಸ್ಮಾದಯುಕ್ತಮೇತದುಚ್ಯತೇ| ನ| ವಿಶೇಷಾಭಿಪ್ರಾಯಾತ್| ಕಾಮಂ ಸರ್ವಜ್ವರೇಷ್ವಗ್ನಿನಾಶ ಉಕ್ತಃ| ಅಸ್ಮಿಂಸ್ತು ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕೇ ವಿಶೇಷೇಣಾಗ್ನಿನಾಶ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ| ದೋಷೇ-ವಾತಪಿತ್ತಕಫಮೂತ್ರಪುರೀಷಾದಿಕೇ, ವಿಬದ್ಧೇ-ಅಪ್ರವೃತ್ತಿಶೀಲೇ, ಅಗ್ನೌ ನಷ್ಟೇ ಸತಿ, ಸರ್ವಸಮ್ಪೂರ್ಣಲಕ್ಷಣಃ ಸನ್ನಿಪಾತೋಽಸಾಧ್ಯಃ-ಸಾಧಯಿತುಮಶಕ್ಯಃ|

Adhikarana kRucCrasAdhyasannipAtajvaralakShaNam (34) · Śloka 34

| ಸೋಽನ್ಯಥಾ ಕೃಚ್ಛ್ರೋ ಭವೇದ್ವೈಕಲ್ಯದೋಽಪಿ ವಾ||೩೪||

ಸ೦-ಅನ್ಯಥಾ-ಅಸಮ್ಪೂರ್ಣಲಕ್ಷಣತ್ವೇನ, ಸಃ-ಜ್ವರಃ, ಕೃಚ್ಛ್ರೋ ಭವೇತ್ ವೈಕಲ್ಯದೋ ವಾ ಭವೇತ್|

Adhikarana amiSrIBUtadoShajasannipAtajvaraH (35-36) · Śloka 36

ಕಿಮೇಷ ಏವ ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಪ್ರಕಾರಃ ಸಮ್ಭವತಿ ? ಉತಾನ್ಯೋಽಪಿ ಸಮ್ಭವತಿ ? ಇತ್ಯಾಹ ಅನ್ಯಚ್ಚ ಸನ್ನಿಪಾತೋತ್ಥೋ ಯತ್ರ ಪಿತ್ತಂ ಪೃಥಕ್ ಸ್ಥಿತಮ್| ತ್ವಚಿ ಕೋಷ್ಠೇಽಥವಾ ದಾಹಂ ವಿದಧಾತಿ ಪುರೋಽನು ವಾ||೩೫|| ತದ್ವದ್ವಾತಕಫೌ ಶೀತಂ, ದಾಹಾದಿರ್ದುಸ್ತರಸ್ತಯೋಃ| |೩೬|

ಸ೦-ಅನ್ಯಶಬ್ದಾರ್ಥೋಽನ್ಯದಿತ್ಯಯಂ ನಿಪಾತಃ| ಅಪರೋಽಯಂ ಸನ್ನಿಪಾತೋತ್ಥೋ ಜ್ವರಃ| ಯತ್ರ ಸನ್ನಿಪಾತೇ ಪಿತ್ತಂ ವಾತಕಫಾಭ್ಯಾಂ ಪೃಥಕ್-ಭಿನ್ನಂ, ಸ್ಥಿತಂ ಸತ್ ತ್ವಚ್ಯಥವಾ ಕದಾಚಿತ್ ಕೋಷ್ಠೇ ದಾಹಂ ಕರೋತಿ| ಕಥಮ್ ? ಪುರೋಽನು ವಾ,-ಪೂರ್ವಂ ಪಶ್ಚಾದ್ವಾ| ಅಥವೇತಿ ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಾಭಿಧಾಯಿಪದಸಮೀಪೇ ಶ್ರೂಯಮಾಣಂ ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷೇ ವಿಕಲ್ಪಂ ಕರೋತಿ| ಪುರೋಽನುವೇತ್ಯತ್ರ ಕಾಲವಿಶೇಷಾಭಿಧಾಯಿಪದಸಮೀಪೇ ಶ್ರೂಯಮಾಣಂ ಕಾಲಂ ವಿಕಲ್ಪಯತಿ| ತತ್ರ ಚಾಯಂ ವಿಶೇಷಃ-ತ್ವಚಿ ಸ್ಥಿತಂ ಬಹಿರಧಿಕಂ ದಾಹಂ ಕರೋತಿ, ಅನ್ತರಲ್ಪಮ್| ಕೋಷ್ಠೇ ತು ಸ್ಥಿತಮನ್ತರಧಿಕಮ್, ಬಹಿಃ ಸ್ವಲ್ಪಮಿತಿ| ತದಿತ್ಯನೇನ ಪಿತ್ತಂ ಪರಾಮೃಶ್ಯತೇ| [ತದ್ವತ್- ] ಪಿತ್ತೇನ ತುಲ್ಯಮ್| ಯಥಾ,-ಪಿತ್ತಂ ಪೃಥಕ್ ಸ್ಥಿತಂ ತ್ವಚಿ ಕೋಷ್ಠೇಽಥವಾ ದಾಹಂ ಕರೋತಿ ಪುರೋಽನು ವಾ, ತಥೈವ ವಾತಕಫೌ ತ್ವಚಿ ಕೋಷ್ಠೇಽಥವಾ ಪುರೋಽನು ವಾ ಶೀತಂ ವಿದಧತಃ, ಇತಿ ದ್ವಿವಿಧೋಽಯಂ ಸನ್ನಿಪಾತಃ| ತಯೋಃ-ಶೀತಾದಿದಾಹಾದ್ಯೋಃ ಸನ್ನಿಪಾತಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ, ಯೋ ದಾಹಾದಿಃ ಸನ್ನಿಪಾತಃ ಸ ದುಸ್ತರಃ-ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೇಚಿತ್ತು ಶೀತಾದಿಃ ಶೀತಾರ್ತೋ ದಾಹಾದಿರ್ದಾಹಾರ್ತ ಇತಿ ದ್ವಿಧಾ (ಚತುರ್ಧಾ) ಸನ್ನಿಪಾತಂ ಸಮಗಿರನ್|

Adhikarana SItAdisannipAtajvaralakShaNam (36-37) · Śloka 37

ನನು, ಅಸ್ಮಿನ್ ಶೀತಾದೌ ದಾಹಾದೌ ಚ ಜ್ವರೇ ಕೋ ವಿಶೇಷಃ ? ಇತ್ಯಾಹ | ಶೀತಾದೌ ತತ್ರ ಪಿತ್ತೇನ ಕಫೇ ಸ್ಯನ್ದಿತಶೋಷಿತೇ||೩೬|| ಶೀತೇ ಶಾನ್ತೇಽಮ್ಲಕೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಮದಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಚ ಜಾಯತೇ| |೩೭|

ಸ೦-ಶೀತಾದೌ ತತ್ರ-ತಸ್ಮಿನ್ ಸನ್ನಿಪಾತೇ, ಪಿತ್ತೇನ ಕರ್ತ್ರಾ ಕಫೇ ಸ್ಯನ್ದಿತೇ-ಸ್ರಾವಿತೇ, ಶೋಷಿತೇ ಚ ಗ್ರೀಷ್ಮ ಇವ ಖರದಿನಕರಕರತಾಪೇನ ಹಿಮ ಇವ, ತಥಾ ಶೀತೇ ಶಾನ್ತೇ ಚಾರ್ಥಾದ್ದಾಹ ಉಪಜಾಯತೇ| ಅಮ್ಲಕಾದಯಶ್ಚ ಚತ್ವಾರಃ ಸ್ಯುಃ| ಪಿತ್ತೇನೇತಿ ಕರ್ತರಿ ತೃತೀಯಾ| ಅತ ಏವ ಚ ಬಲವತ್ತ್ವೇನ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್ ಕಫಂ ಸ್ರಾವಯತಿ ಶೋಷಯತಿ ಚೇತಿ| ಅಮ್ಲೋದ್ಗಿರಣಂ-ಅಮ್ಲಕಃ|

Adhikarana dAhAdisannipAtajvaralakShaNam (37) · Śloka 37

| ದಾಹಾದೌ ಪುನರನ್ತೇ ಸ್ಯುಸ್ತನ್ದ್ರಾಷ್ಠೀವವಮಿಕ್ಲಮಾಃ||೩೭||

ಸ೦-ದಾಹ ಆದಿರ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಸ ದಾಹಾದಿಃ| ಶೀತಾವಸಾನ ಇತ್ಯರ್ಥಾದ್ಗಮ್ಯತೇ| ದಾಹಾದೌ ಚ ಸನ್ನಿಪಾತೇಽಸ್ಯ ದಾಹಸ್ಯಾನ್ತೇ-ಅವಸಾನೇ, ತನ್ದ್ರಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ| ದಾಹಕಾರಿಪಿತ್ತಸ್ಯನ್ದಿತೇನೈವ ಕಫೇನ ಶಮಿತೇ ಪಿತ್ತೇ ಕಫೋದ್ರೇಕಾದೇವ ಕಫಜಾಸ್ತನ್ದ್ರಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ|

Adhikarana AgantujvaraBedAH (38) · Śloka 38

ಆಗನ್ತುರಭಿಘಾತಾಭಿಷಙ್ಗಶಾಪಾಭಿಚಾರತಃ| ಚತುರ್ಧಾ|೩೮|

ಸ೦-ಆಗನ್ತುಜ್ವರಶ್ಚತುರ್ಧಾ ಭವತಿ, ಅಭಿಘಾತಜೋಽಭಿಷಙ್ಗಜೋಽಭಿಶಾಪಜೋಽಭಿಚಾರಜಶ್ಚ|

Adhikarana abhighAtajAgantujvarabhedau (38-39) · Śloka 39

| ಅತ್ರ ಕ್ಷತಚ್ಛೇದದಾಹಾದ್ಯೈರಭಿಘಾತಜಃ||೩೮|| ಶ್ರಮಾಚ್ಚ| |೩೯|

ಸ೦-ಅತ್ರ-ಅಸ್ಮಿನ್ನಾಗನ್ತೌ ಜ್ವರೇ, ಅಭಿಘಾತಜೋ ಯೋ ಜ್ವರಃ ಸ ಕ್ಷತಚ್ಛೇದಾದ್ಯೈಃ-ಶಸ್ತ್ರಪ್ರಹಾರಾದ್ಯೈಃ, ಜಾಯತೇ| ತಥಾ, ಶ್ರಮಾಚ್ಚ-ಅಧ್ವಾದಿಕೃತಾದಾಯಾಸಾಚ್ಚ|

Adhikarana tasya dvividhasya lakShaNam (39) · Śloka 39

ತಸ್ಮಿನ್ಪವನಃ ಪ್ರಾಯೋ ರಕ್ತಂ ಪ್ರದೂಷಯನ್| ಸವ್ಯಥಾಶೋಫವೈವರ್ಣ್ಯಂ, ಸರುಜಂ ಕುರುತೇ ಜ್ವರಮ್||೩೯||

ಸ೦-ತಸ್ಮಿನ್-ಅಭಿಘಾತಜೇ ಜ್ವರೇ, ಪ್ರಾಯೋ-ಬಾಹುಲ್ಯೇನ, ಪವನೋ-ವಾಯುಃ, ಜ್ವರಂ ಕುರುತೇ| ಕಿಂ ಕುರ್ವನ್ ? ರಕ್ತಂ ಪ್ರದೂಷಯನ್| ಕೀದೃಶಂ ಜ್ವರಮ್ ? ಸವ್ಯಥೇತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯಥಾದಿಯುಕ್ತಂ ತಥಾ ಸರುಜಮ್| ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಂ ಕ್ವಚಿದಭಿಘಾತಜೇಽನ್ಯೋಽಪಿ ದೋಷಃ ಕುಪ್ಯತಿ, ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ತು ವಾಯುರಿತಿ ದ್ಯೋತಯತಿ|

Adhikarana abhiSha~ggajAgantujvarabhedAH (40) · Śloka 40

ಗ್ರಹಾವೇಶೌಷಧಿವಿಷಕ್ರೋಧಾಭಿಶೋಕಕಾಮಜಃ| ಅಭಿಷಙ್ಗಾತ್|೪೦|

ಸ೦-ಗ್ರಹಾದಿಜೋ ಜ್ವರೋಽಭಿಷಙ್ಗಾದ್ಭವತಿ|

Adhikarana grahAveSajalakShaNam (40) · Śloka 40

ಇದಾನೀಂ ಗ್ರಹೋತ್ಪನ್ನಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಮಾಹ | ಗ್ರಹೇಣಾಸ್ಮಿನ್ನಕಸ್ಮಾದ್ಧಾಸರೋದನೇ||೪೦||

ಸ೦-ಗ್ರಹೇಣ-ದೇವದಾನವಾದಿನಾಽಷ್ಟಾದಶಭೇದಭಿನ್ನೇನ, ಯೋ ಜ್ವರೋ ಭವತಿ, ಅಸ್ಮಿನ್-ಜ್ವರೇ, ಅಕಸ್ಮಾತ್-ನಿರ್ನಿಮಿತ್ತಮೇವ, ಹಾಸರೋದನೇ ಭವತಃ|

Adhikarana oShadhijalakShaNam (41) · Śloka 41

ಓಷಧೀಗನ್ಧಜೇ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಶಿರೋರುಗ್ವಮಥುಃ ಕ್ಷವಃ| |೪೧|

ಸ೦-ವಿಷೌಷಧೀಪುಷ್ಪಗನ್ಧೇನ ವಾಯುನೋಪನೀತೇನ ಯೋ ಜ್ವರಸ್ತಸ್ಮಿನ್ ಮೂರ್ಚ್ಛಾದಯೋ ಜಾಯನ್ತೇ|

Adhikarana viShajalakShaNam (41) · Śloka 41

| ವಿಷಾನ್ಮೂರ್ಚ್ಛಾತಿಸಾರಾಸ್ಯಶ್ಯಾವತಾದಾಹಹೃದ್ಗದಾಃ||೪೧||

ಸ೦-ವಿಷಾಜ್ಜಾತೇ ತಸ್ಮಿನ್ ಜ್ವರೇ ಮೂರ್ಚ್ಛಾದಯೋ ಜಾಯನ್ತೇ| ಆಸ್ಯಶ್ಯಾವತಾ-ಕೃಷ್ಣಮುಖತ್ವಮ್| ಹೃದ್ಗದೋ-ಹೃದಯೇ ಪೀಡಾ|

Adhikarana krodhajalakShaNam (42) · Śloka 42

ಕ್ರೋಧಾತ್ಕಮ್ಪಃ ಶಿರೋರುಕ್ ಚ| |೪೨|

ಸ೦-ಕ್ರೋಧಾತ್-ಕೋಪಾತ್, ಸಞ್ಜಾತೇ ಜ್ವರೇ ಕಮ್ಪೋ-ವೇಪಥುರ್ಜಾಯತೇ| ತಥಾ, ಶಿರೋರುಕ್-ಶಿರೋರ್ತಿಶ್ಚ|

Adhikarana bhayashokajalakShaNam (42) · Śloka 42

ಪ್ರಲಾಪೋ ಭಯಶೋಕಜೇ| |೪೨|

ಸ೦-ಭಯಶೋಕಜೇ ಜ್ವರೇ ಪ್ರಲಾಪಃ|

Adhikarana kAmajalakShaNam (42) · Śloka 42

| ಕಾಮಾದ್ಭ್ರಮೋಽರುಚಿರ್ದಾಹೋ ಹ್ರೀನಿದ್ರಾಧೀಧೃತಿಕ್ಷಯಃ||೪೨||

ಸ೦-ಕಾಮಾದುದ್ಭೂತೇ ಜ್ವರೇ ಭ್ರಮಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ| ಹ್ರೀಃ-ಲಜ್ಜಾ, ನಿದ್ರಾ-ಸ್ವಪ್ನಃ, ಧೀಃ-ಬುದ್ಧಿಃ, ಧೃತಿಃ-ಧೈರ್ಯಮ್, ತೇಷಾಂ [ ಕ್ಷಯೋ ]-ವಿಘಾತಃ|

Adhikarana abhiSha~ggajAnAM doShAnubandhaH (43) · Śloka 43

ಗ್ರಹಾದೌ ಸನ್ನಿಪಾತಸ್ಯ ಭಯಾದೌ ಮರುತಸ್ತ್ರಯೇ| ಕೋಪಃ ಕೋಪೇಽಪಿ ಪಿತ್ತಸ್ಯ|೪೩|

ಸ೦-ಗ್ರಹಾದೌ ತ್ರಯೇ-ಜ್ವರೇ ಗ್ರಹಾವೇಶೌಷಧಿವಿಷಜೇ, ಸನ್ನಿಪಾತಸ್ಯ ಕೋಪಃ| ಭಯಾದೌ ತ್ರಯೇ-ಭೀಶೋಕಕಾಮಜೇ ಜ್ವರೇ, ಮಾರುತಸ್ಯ ಕೋಪಃ| ಕೋಪೇ ಪಿತ್ತಸ್ಯ [ ಕೋಪಃ ]| ಅಪಿಶಬ್ದಾದ್ವಾತಸ್ಯಾಪಿ ಕೋಪ ಇತಿ|

Adhikarana shApAbhicArajayorlakShaNam (43-44) · Śloka 44

| ಯೌ ತು ಶಾಪಾಭಿಚಾರಜೌ||೪೩|| ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರೌ ಘೋರೌ ತಾವಸಹ್ಯತಮೌ ಮತೌ| |೪೪|

ಸ೦-ತಮಶಬ್ದೇನೈತದ್ದರ್ಶಯತಿ,-ಅನ್ಯೇಽಪಿ ಯೇ ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಾಸ್ತೇಽಪ್ಯಸಹ್ಯಾಃ-ಸೋಢುಮಶಕ್ಯಾಃ, ಏತೌ ಪುನಃ ಶಾಪಾಭಿಚಾರಜಾವತಿಶಯೇನ ಸೋಢುಮಶಕ್ಯಾವಿತಿ|

Adhikarana abhicArajasya visheShaH (44-45) · Śloka 45

| ತತ್ರಾಭಿಚಾರಿಕೈರ್ಮನ್ತ್ರೈರ್ಹೂಯಮಾನಸ್ಯ ತಪ್ಯತೇ||೪೪|| ಪೂರ್ವಂ ಚೇತಸ್ತತೋ ದೇಹಸ್ತತೋ ವಿಸ್ಫೋಟತೃಡ್ಭ್ರಮೈಃ| ಸದಾಹಮೂರ್ಚ್ಛೈರ್ಗ್ರಸ್ತಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಹಂ ವರ್ದ್ಧತೇ ಜ್ವರಃ||೪೫||

ಸ೦-ಅಭಿಚಾರಿಕೈರ್ಮನ್ತ್ರೈಃ-ಅಥರ್ವವೇದಾದ್ಯುಪದಿಷ್ಟೈಃ, ಹೂಯಮಾನಸ್ಯ ಪುಂಸಃ, ಯನ್ನಾಮೋದ್ದೇಶೇನ ಹವಿಃಪ್ರಕ್ಷೇಪಃ ಸ ಹೂಯಮಾನ ಉಚ್ಯತೇ, ಅಭಿಚಾರಮಧಿಕೃತ್ಯ ಪ್ರಣೀತ ಇತಿ "ಪ್ರಾಗ್ವಹತೇಷ್ಠಕ್" ಇತಿ ಠಕ್| ಹೂಯಮಾನಸ್ಯ ಪುಂಸಃ ಪ್ರಥಮಂ ಚೇತಸ್ತಪ್ಯತೇ-ಸದುಃಖಂ ಜಾಯತೇ| ತತಃ-ಅನನ್ತರಂ, ದೇಹಃ-ಶರೀರಮ್, ತಪ್ಯತೇ-ಸಜ್ವರಂ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ತತಃ-ಅನನ್ತರಂ, ವಿಸ್ಫೋಟತೃಡ್ಭ್ರಮೈರ್ದಾಹಮೂರ್ಚ್ಛಾಯುತೈರ್ಗ್ರಸ್ತಸ್ಯ-ಆಕ್ರಾನ್ತಸ್ಯ, ಪ್ರತ್ಯಹಂ ಜ್ವರೋ ವರ್ದ್ಧತೇ-ಜ್ವರಸ್ಯಾಧಿಕ್ಯಂ ಭವತಿ| ತನವಃ ಸ್ಫೋಟಾ ಏವ ವಿಸ್ಫೋಟಾ ಭಣ್ಯನ್ತೇ|

Adhikarana aShTavidhajvaropasaMhAraH (46) · Śloka 46

ಇತಿ ಜ್ವರೋಽಷ್ಟಧಾ ದೃಷ್ಟಃ| |೪೬|

ಸ೦-ಇತಿ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ನಿಜಃ ಸಪ್ತಪ್ರಕಾರ ಆಗನ್ತುಶ್ಚೇತಿ, ಅಷ್ಟಪ್ರಕಾರೋ ಜ್ವರೋ ದೃಷ್ಟಃ, ಮುನೀನ್ದ್ರೈರಿತಿ ಶೇಷಃ|

Adhikarana aShTAnAM jvarANAM pratyekaM dvaividhyaShaTkam (46-47) · Śloka 47

ಸಮಾಸಾದ್ದ್ವಿವಿಧಸ್ತು ಸಃ| ಶಾರೀರೋ ಮಾನಸಃ ಸೌಮ್ಯಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೋಽನ್ತರ್ಬಹಿರಾಶ್ರಯಃ||೪೬|| ಪ್ರಾಕೃತೋ ವೈಕೃತಃ ಸಾಧ್ಯೋಽಸಾಧ್ಯಃ ಸಾಮೋ ನಿರಾಮಕಃ| |೪೭|

ಸ೦-ತುರ್ವಿಶೇಷೇ| ಸಮಾಸಾತ್-ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಾತ್, ತು-ಪುನಃ, ಸಃ-ಜ್ವರೋ, ದ್ವಿವಿಧಃ| ತದೇವ ದ್ವೈವಿಧ್ಯಮಾಹ-ಶಾರೀರೋ ಮಾನಸ ಇತ್ಯೇಕಂ ದ್ವಿಕಮ್| ಸೌಮ್ಯಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣ ಇತಿ ದ್ವಿತೀಯಮ್| ಅನ್ತರಾಶ್ರಯೋ ಬಹಿರಾಶ್ರಯ ಇತಿ ತೃತೀಯಮ್| ಪ್ರಾಕೃತೋ ವೈಕೃತ ಇತಿ ಚತುರ್ಥಮ್| ಸಾಧ್ಯೋಽಸಾಧ್ಯ ಇತಿ ಪಞ್ಚಮಮ್| ಸಾಮೋ ನಿರಾಮ ಇತಿ ಷಷ್ಠಮ್| ಇತಿ ದ್ವೈವಿಧ್ಯಮೇಷಾಂ ದ್ವಿಕಾನಾಮ್|

Adhikarana shArIrasya lakShaNam, mAnasasya lakShaNam (47) · Śloka 47

ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯೇತಾನೇವ ಜ್ವರಾನ್ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ | ಪೂರ್ವಂ ಶರೀರೇ ಶಾರೀರೇ ತಾಪೋ, ಮನಸಿ ಮಾನಸೇ||೪೭||

ಸ೦-ಶಾರೀರೇ ಜ್ವರೇ ಪ್ರಥಮಂ ಶರೀರೇ ತಾಪೋ ಭವತಿ, ಪಶ್ಚಾನ್ಮನಸೀತಿ ಪೂರ್ವಶಬ್ದಸ್ಯ ಸಮ್ಬನ್ಧಿಶಬ್ದತ್ವಾದ್ಗಮ್ಯತೇ| ಏವಂ ಮಾನಸೇ ಜ್ವರೇ ಪೂರ್ವಂ ಮನಸಿ ತಾಪೋ-ದುಃಖಮ್, ಪಶ್ಚಾದ್ದೇಹೇ ತಾಪಃ-ಪೀಡಾವಿಶೇಷೋ ಜಾಯತೇ|

Adhikarana saumyasya lakShaNam (96)) · Śloka 48

ಇದಾನೀಂ ಸೌಮ್ಯತೀಕ್ಷ್ಣೌ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ- ಪವನೇ ಯೋಗವಾಹಿತ್ವಾಚ್ಛೀತಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಯುತೇ ಭವೇತ್| |೪೮|

ಸ೦-ಪವನೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಯುತೇ ಯೋಗವಾಹಿತ್ವಾದ್ಧೇತೋಃ ಶೀತಂ ಭವೇತ್| ತಸ್ಮಾದ್ವಾತ ಶ್ಲೇಷ್ಮಜ್ವರಃ ಸೌಮ್ಯ ಇತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಹಿ "ಸೋಮಃ" ಇತಿ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಮ್ (ಹೃ. ಶಾ. ಅ. ೩|೯೬)|

Adhikarana tIkShNasya lakShaNam (48) · Śloka 48

ತೀಕ್ಷ್ಣಮಿದಾನೀಂ ವಕ್ತಿ | ದಾಹಃ ಪಿತ್ತಯುತೇ, ಮಿಶ್ರಂ ಮಿಶ್ರೇ|೪೮|

ಸ೦-ದಾಹಃ ಪಿತ್ತಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಪವನೇ ಯೋಗವಾಹಿತ್ವಾದ್ಭವೇತ್| ಇತ್ಯೇವಂ ಮಿಶ್ರೇ-ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಯುತೇ ಪವನೇ, ಯೋಗವಾಹಿತ್ವಾಚ್ಚ ಪವನಸ್ಯ ಮಿಶ್ರಂ-ದಾಹಶೀತಂ ಭವೇತ್, ಮುಹುರ್ದಾಹೋ ಮುಹುಃ ಶೀತಮಿತಿ| ತದಯಂ ಸೌಮ್ಯತೀಕ್ಷ್ಣವ್ಯಾಮಿಶ್ರಸ್ತೃತೀಯೋ ಜ್ವರ ಇತಿ ವೇದ್ಯಮ್| ಸೌಮ್ಯಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣ ಇತಿ ದ್ವೈವಿಧ್ಯಕಥನಂ ತು ಸಮಾಸಾದಿತಿ ಮನ್ತವ್ಯಮ್| ಯೋಗಂ ವಹತಿ ತಚ್ಛೀಲೋ ಯೋಗವಾಹಿ, ಯೇನ ಯೇನ ಯುಕ್ತೋ ಭವತಿ ತಸ್ಯ ತಸ್ಯ ಸ್ವಭಾವಂ ಭಜತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏವಂ ಚ ಸತಿ ಸ್ವಯಂ ನೋಷ್ಣೋ ನ ಚ ಶೀತೋ ವಾಯುರಿತ್ಯಭ್ಯುಪಗತಮ್| ತದೇವಮಿಹ ಯೋಗವಾಹಿತ್ವಾತ್ ಕಫೇನ ಯುಕ್ತೇ ವಾಯೌ ಶೀತಂ ಭವೇದಿತ್ಯುಕ್ತಮ್, ಅಸೌ ವಾಯುಃ ಶೀತಂ ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಿತ್ತಯುಕ್ತೇಽಸ್ಮಿನ್ ದಾಹೋ ಭವೇತ್, ಅಸೌ ದಾಹಂ ಕರೋತೀತಿ| ಏವಂ ಸ್ವಯಂ ನೋಷ್ಣೋ ನ ಶೀತ ಇತ್ಯವತಿಷ್ಠತೇ| "ತತ್ರ ರೂಕ್ಷೋ ಲಘುಃ ಶೀತಃ " ಇತ್ಯತ್ರ ಚ ಶೀತ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ತದಿಮೇ ವಚಸೀ ಪರಸ್ಪರಂ ವ್ಯಾಜಘ್ನಾತೇ| ನೈವಮ್| "ತತ್ರ ರೂಕ್ಷೋ ಲಘು ಶೀತಃ ಖರಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶ್ಚಲೋಽನಿಲಃ|" (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧|೧೧) ಇತ್ಯತ್ರೈವಾಯಮರ್ಥಸ್ತಥಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತೋ ಯಥಾ ನ ಪೂರ್ವಾಪರವ್ಯಾಹತತ್ವಂ ಭವೇತ್| ತೇನೇಹ ಪುನರ್ನ ಪ್ರತನ್ಯತೇ|

Adhikarana antarAshrayasya lakShaNam (48-49) · Śloka 49

| ಅನ್ತಃಸಂಶ್ರಯೇ ಪುನಃ||೪೮|| ಜ್ವರೇಽಧಿಕಂ ವಿಕಾರಾಃ ಸ್ಯುರನ್ತಃ ಕ್ಷೋಭೋ ಮಲಗ್ರಹಃ| |೪೯|

ಸ೦-ಅನ್ತರಾಶ್ರಯೇ ತು ಜ್ವರೇಽಧಿಕಂ ಕೃತ್ವಾಽನ್ತರ್ವಿಕಾರಾಃ ಸ್ಯುಃ, ನ ಬಹಿರೇವ| ತಥಾ, ಕ್ಷೋಭಃ-ತೀವ್ರದಾಹತ್ವಮ್| ಮಲಾನಾಂ-ಮೂತ್ರಪುರೀಷಾದೀನಾಂ, ಗ್ರಹೋ-ವಿಬನ್ಧಃ|

Adhikarana bahirAshrayasya lakShaNam (49) · Śloka 49

| ಬಹಿರೇವ ಬಹಿರ್ವರ್ಗೇ ತಾಪೋಽಪಿ ಚ ಸುಸಾಧ್ಯತಾ||೪೯||

ಸ೦-ಬಹಿರ್ವರ್ಗೇ ತು ಬಹಿರೇವ ತಾಪಃ, ನ ತ್ವನ್ತರೇ| ಅಪಿಚೇತ್ಯನ್ತಃ-ಕ್ಷೋಭಮಲಗ್ರಹಾವಪ್ಯತ್ರ ನ ಸ್ತ ಇತಿ ಸಮುಚ್ಚಿನೋತಿ| ತತ್ರ ಚ ಬಹಿರ್ವೇಗೇಽತ ಏವ ಸುಸಾಧ್ಯತಾ-ಸುಖಸಾಧ್ಯತ್ವಂ, ಭವತಿ| ಅನ್ತರಾಶ್ರಯೇ ತು ದುಃಸಾಧ್ಯತೇತ್ಯರ್ಥಾದುಕ್ತಂ ಭವತಿ|

Adhikarana prAkRutasya lakShaNam, vaikRutasya lakShaNam (50) · Śloka 50

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಪ್ರಾಕೃತವೈಕೃತೌ ಲಕ್ಷಯತಿ - - - - ವರ್ಷಾಶರದ್ವಸನ್ತೇಷು ವಾತಾದ್ಯೈಃ ಪ್ರಾಕೃತಃ ಕ್ರಮಾತ್| ವೈಕೃತೋಽನ್ಯಃ ಸ ದುಃಸಾಧ್ಯಃ ಪ್ರಾಯಶ್ಚ ಪ್ರಾಕೃತೋಽನಿಲಾತ್||೫೦||

ಸ೦- ವರ್ಷಾದಿಷು ತ್ರಿಷು ಋತುಷು ಯಥಾಕ್ರಮಂ ವಾತಾದ್ಯೈಸ್ತ್ರಿಭಿರ್ದೋಷೈರ್ಯೋ ಜ್ವರೋ ಜಾಯತೇ ಸ ಪ್ರಾಕೃತಃ| ವರ್ಷಾಸು ವಾತಜ್ವರಃ ಪ್ರಾಕೃತಃ, ಶರದಿ ಪಿತ್ತಜ್ವರೋ, ವಸನ್ತೇ ಕಫಜ್ವರಃ, ಇತಿ ಪರಿಭಾಷ್ಯತೇ| ಅತ ಏವ ವಾತಪ್ರಕೃತೇನ ಯೋ ಜ್ವರಃ, ಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತೇಃ ಪಿತ್ತೇನ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಕೃತೇಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೇತಿ, ಸ ಪ್ರಕೃತಿಭವತ್ವೇನ ಪ್ರಾಕೃತ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ವೈಕೃತೋಽನ್ಯ ಇತಿ| ಯೋ ಜ್ವರೋ ವರ್ಷಾದಿಭ್ಯ ಋತುಭ್ಯೋಽನ್ಯತ್ರ ಕಾಲೇ ಜಾತೋ ವರ್ಷಾದಿಷ್ವಪಿ ವಾ ನ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ವಾತಾದ್ಯೈರ್ಜನಿತಃ, ಸ ಯಥೋಕ್ತಪ್ರಾಕೃತಲಕ್ಷಣಾದನ್ಯಃ, ಸ ವೈಕೃತ ಉಚ್ಯತೇ| ಸ ಚ ದುಃಸಾಧ್ಯಃ-ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಃ| ಪ್ರಾಕೃತಸ್ತು ಸುಸಾಧ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಾದ್ಗಮ್ಯತೇ| ಪ್ರಾಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಾಯೋ-ಬಾಹುಲ್ಯೇನ, ಪ್ರಾಕೃತೋಽಪಿ ಯೋ ಜ್ವರೋಽನಿಲಾಜ್ಜಾಯತೇ ಸೋಽಪಿ ದುಃಸಾಧ್ಯಃ| ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣೇನೈತದ್ ದ್ಯೋತಯತಿ| ಕದಾಚಿದ್ದೈವಾನುಕೂಲತ್ವಾತ್ಸುಸಾಧ್ಯ ಏವ ಭವತಿ| ನನು, ವರ್ಷಾಸ್ವ(ಶರದ್ಯ)ಪಿ ಪ್ರಾಕೃತೋಽಪಿ ಜ್ವರೋ ಯಥಾ ವಿಕೃತಿವಿಜ್ಞಾನೀಯೇ ಕಥಿತಸ್ತಥಾಽಸಾಧ್ಯ ಏವ| "ಜ್ವರೋ ನಿಹನ್ತಿ ಬಲವಾನ್" (ಹೃ. ಶಾ. ಅ. ೫|೭೧) ಇತ್ಯಾದಿ| ತದೇತತ್ಪೂರ್ವಾಪರವ್ಯಾಹತಮಿವ ದೃಶ್ಯತೇ| ನೈವಮ್| ಅನಯೋರ್ವಚಸೋಃ ಸಾಮಾನ್ಯವಿಶೇಷರೂಪತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಚೇಹ ಸಾಮಾನ್ಯೇನೋಕ್ತಮ್, ವಿಕೃತಿವಿಜ್ಞಾನೀಯೇ ತು ವಿಶೇಷೇಣೇತಿ| ಏತದೇವ ಚ ಸ್ಫುಟೀಕರ್ತುಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಶ್ಲೋ. ೫೩)- "ವಿಕೃತಿಜ್ಞಾನೇ ಪ್ರಾಗಸಾಧ್ಯ ಉದಾಹೃತಃ|" ಇತಿ|

Adhikarana viruddhAviruddhopakramaj~jAnArthaM prAkRutAnAM saMprAptiH (51-52) · Śloka 52

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ವರ್ಷಾಸು ಪ್ರಾಕೃತಸ್ಯ ಜ್ವರಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪಂ ನಿರೂಪಯತಿ - - - - - ವರ್ಷಾಸು ಮಾರುತೋ ದುಷ್ಟಃ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾನ್ವಿತೋ ಜ್ವರಮ್| ಕುರ್ಯಾತ್ ಪಿತ್ತಂ ಚ ಶರದಿ ತಸ್ಯ ಚಾನುಬಲಂ ಕಫಃ||೫೧|| ತತ್ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ವಿಸರ್ಗಾಚ್ಚ ತತ್ರ ನಾನಶನಾದ್ಭಯಮ್| ಕಫೋ ವಸನ್ತೇ ತಮಪಿ ವಾತಪಿತ್ತಂ ಭವೇದನು||೫೨||

ಸ೦-ಪ್ರಾವೃಷಿ ಪವನಃ [ ದುಷ್ಟಃ- ] ಕುಪಿತಃ, ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಯುತೋ ಜ್ವರಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಪ್ರಾವೃಷಿ ಪ್ರಾಕೃತೋ ಜ್ವರೋ ವಾತಪ್ರಧಾನಃ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣೌ ತ್ವನುಬಲತ್ವೇನ ವಾತಸ್ಯ ಸ್ಥಿತೌ, ನ ತು ಸನ್ನಿಪಾತ ಇವ ಸ್ವಯಂ ಜ್ವರಕಾರಕಾವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಾಮ್ಪ್ರತಂ ಶರದಿ ಪ್ರಾಕೃತಸ್ಯ ಜ್ವರಸ್ಯ ದೋಷಬಲಾಬಲಂ ಲಕ್ಷಯತಿ-ಪಿತ್ತಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತಂ ಶರದಿ [ ದುಷ್ಟಂ ] ಪ್ರಾಕೃತಂ ಜ್ವರಂ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯನುವರ್ತತೇ| ಪ್ರಾವೃಟ್ಸಞ್ಚಿತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ತದಾ ಕೋಪಸದ್ಭಾವಾತ್| ತಸ್ಯ ಚ ಪಿತ್ತಸ್ಯಾನುಬಲಂ-ಅನುಬನ್ಧಿ ಬಲಂ, ಕಫಃ| ಅನುಬಲಮಿವಾನುಬಲಮ್| ಯಥಾ,-ಕಸ್ಯಚಿತ್ ಸ್ವತನ್ತ್ರಸ್ಯ ರಾಜ್ಞೋ ಗಜತುರಗರಥಪುರುಷಾದಿಬಲವತೋ ವೈರಿಭಿಃ ಸಹ ಯುಧ್ಯಮಾನಸ್ಯ ಪಶ್ಚಾದನ್ಯದ್ಬಲಂ ತಚ್ಛಕ್ತೇರನುಬೃಂಹಣಾರ್ಥಮಾಗಚ್ಛತಿ, ಏವಂ ಸ್ವತನ್ತ್ರಸ್ಯ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಜ್ವರಂ ಕುರ್ವತೋ ಬಲೋಪಬೃಂಹಣಂ ಶರದಿ ಕಫಃ ಕರೋತಿ| ತತ್ಪ್ರಕೃತ್ಯೇತಿ ತಚ್ಛಬ್ದೇನ ವರ್ಷಾಶರದುದ್ಭೂತೌ ಮಾರುತಜ್ವರಪಿತ್ತಜ್ವರೌ ಪರಾಮೃಶ್ಯೇತೇ| ತಯೋಃ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ತತ್ಪ್ರಕೃತಿಃ, ತಯಾ ತತ್ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ,- ತತ್ಸ್ವಭಾವೇನ, ತತ್ರ-ಪ್ರಾಕೃತೇ ಜ್ವರೇ, ಅನಶನಾತ್-ಲಙ್ಘನಾತ್, ಭಯಂ ನ 'ಭವತಿ' ಇತಿ ಶೇಷಃ| ವಿಸರ್ಗಾಚ್ಚ ವರ್ಷಾಶರದುಪಲಕ್ಷಿತೋ ಹಿ ಕಾಲೋ ವಿಸರ್ಗಃ ಸೌಮ್ಯಸ್ವಭಾವಃ, ಅಸ್ಮಾಚ್ಚ ಕಾರಣಾತ್ತಸ್ಮಿನ್ಕಾಲೇ ಜ್ವರ ಉತ್ಪನ್ನೇ ಲಙ್ಘನಾತ್ ಪ್ರತ್ಯವಾಯಶಙ್ಕಾ ತಥಾ ನ ಭವತಿ, ಯಥಾಽನ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ಜ್ವರ ಆದಾನಕಾಲಸ್ವಭಾವಾದ್ವಾತಪಿತ್ತಾನುಬಲತ್ವಾಚ್ಚಾನಶನಾದ್ಭಯಂ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ವಸನ್ತಕಾಲೇ ಕಫೋ ದುಷ್ಟೋ ಜ್ವರಂ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ವರ್ತತೇ| ತಂ ಚ ಕಫಮನು ವಾತಪಿತ್ತಂ ಭವೇತ್, ವಾತಪಿತ್ತೇ ತಸ್ಯಾನುಬಲೇ ಭವತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ನನು, ಅತ್ರ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಫಸ್ಯ ಕರ್ತೃತ್ವಮುಚ್ಯತೇ| ಕಫಶ್ಚ ಸೌಮ್ಯಸ್ವಭಾವಃ| ತಸ್ಮಾದತ್ರ ನಾನಶನಾದ್ಭಯಮಿತಿ| ತಚ್ಚಾಯುಕ್ತಮ್| ತಥಾಹಿ-ವರ್ಷಾಶರದೋಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾನುಬಲತ್ವಂ ಕಾಲಶ್ಚ ವಿಸರ್ಗಾಖ್ಯ ಇತಿ ಕಾರಣದ್ವಯಸದ್ಭಾವಾದ್ಧಾತ್ವಪಚಯೋ ನ ಸಮ್ಭಾವ್ಯತ ಏವ| ವಸನ್ತೇ ತು ಕಾಲಸ್ಯಾಗ್ನೇಯತ್ವಾದ್ವಾತಪಿತ್ತಾನುಬಲತ್ವಾಚ್ಚಾವಶ್ಯಂಭಾವೀ ಧಾತ್ವಪಚಯ ಏವ| ತಸ್ಮಾದ್ವಸನ್ತೇಽನಶನಾದ್ಭಯಂ ಶಙ್ಕ್ಯತೇ| ಕೇಚಿತ್ತು ಜ್ವರಸ್ಯಾಮಾಶಯಸಮುತ್ಥತ್ವಾತ್ ಕಫೋತ್ಥತ್ವಾಚ್ಚಾತ್ರಾಪಿ ಕಿಞ್ಚಿನ್ಮಾತ್ರಮನಶನಾದ್ಭಯಂ ನಾಶಙ್ಕ್ಯತ ಏವೇತ್ಯಾಹುಃ|

Adhikarana sAdhyalakShaNam (53) · Śloka 53

ಅಥ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯಜ್ವರಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಮಾಹ - - - - ಬಲವತ್ಸ್ವಲ್ಪದೋಷೇಷು ಜ್ವರಃ ಸಾಧ್ಯೋಽನುಪದ್ರವಃ| |೫೩|

ಸ೦-ಬಲವಸ್ತು ನರೇಷು ಯೌವನಾದಿಸಮ್ಪತ್ತ್ಯಾ ತಥಾಽಲ್ಪದೋಷೇಷು ಯೋ ಜ್ವರೋ ಜಾಯತೇ, ಉಪದ್ರವೇಣ-ಕಾಸಾದಿನಾ ರಹಿತಃ, ಸ ಸಾಧ್ಯಃ-ಸಾಧಯಿತುಂ ಶಕ್ಯಃ|

Adhikarana asAdhyalakShaNam (53) · Śloka 53

| ಸರ್ವಥಾ ವಿಕೃತಿಜ್ಞಾನೇ ಪ್ರಾಗಸಾಧ್ಯ ಉದಾಹೃತಃ||೫೩||

ಸ೦-ಸರ್ವಥೇತಿ ಯಾದೃಶಸ್ಯಾತುರಸ್ಯ ಯಾದೃಶೋ ಜ್ವರೋಽಸಾಧ್ಯೋ ಭವತಿ ತಾದೃಶೋ, ವಿಕೃತಿವಿಜ್ಞಾನೀಯೇ ಶಾರೀರೇ (ಅ. ೫|೭೧)- "ಜ್ವರೋ ನಿಹನ್ತಿ ಬಲವಾನ್" ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗ್ರನ್ಥೇನ ಪ್ರಾಕ್-ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಃ|

Adhikarana sAmajvaralakShaNam (54) · Śloka 54

ಅಧುನಾ ಸಾಮನಿರಾಮೌ ಜ್ವರೋ ಲಕ್ಷಯತಿ - - - - ಜ್ವರೋಪದ್ರವತೀಕ್ಷ್ಣತ್ವಮಗ್ಲಾನಿರ್ಬಹುಮೂತ್ರತಾ| ನ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ನ ವಿಡ್ಜೀರ್ಣಾ ನ ಕ್ಷುತ್ಸಾಮಜ್ವರಾಕೃತಿಃ||೫೪||

ಸ೦-ಜ್ವರಸ್ಯೋಪದ್ರವಾಃ-ಪ್ರಲಾಪಭ್ರಮಾದಯಃ, ತೇಷಾಂ ತೀಕ್ಷ್ಣತ್ವಂ-ತೀವ್ರತಾ| ತಥಾ, ಬಹುಮೂತ್ರತ್ವಮ್| ತಥಾ, ನ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ-ನ ಪುರೀಷಸ್ಯ ಪ್ರವರ್ತನಮ್| ವಿಟ್ಪ್ರವೃತ್ತಾವಪಿ ಹಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿಶಬ್ದಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ಯಥಾಽನನ್ತರಮಧುನೈವಾಧೀತಮ್ (ಶ್ಲೋ. ೩೨)- "ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ವಾಽಲ್ಪಶೋಽತಿ ವಾ|" ಇತಿ| ಅಥ ಚೇದ್ವಿಟ್ ಪ್ರವರ್ತತೇ ಸಾ ನ ಜೀರ್ಣಾ-ಪಕ್ವಾ ನ ಭವತಿ| ತಥಾ, ನ ಕ್ಷುತ್-ನ ಬುಭುಕ್ಷಾ| ಇಯಮಶೇಷಾ ಲಿಙ್ಗಸಂಹತಿಃ ಸಾಮಜ್ವರಾಕೃತಿಃ-ಸಾಮಜ್ವರಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್| ಸಹಾಮೇನ ವರ್ತತೇ ಯೋ ಜ್ವರಃ ಸ ಸಾಮಜ್ವರಃ, ತಸ್ಯಾಕೃತಿಃ| "ಊಷ್ಮಣೋಽಲ್ಪಬಲತ್ವೇನ" (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೩|೨೫) ಇತ್ಯಾದ್ಯಾಮಲಕ್ಷಣಮ್|

Adhikarana pacyamAnajvaralakShaNam (55) · Śloka 55

ಜ್ವರವೇಗೋಽಧಿಕಂ ತೃಷ್ಣಾ ಪ್ರಲಾಪಃ ಶ್ವಸನಂ ಭ್ರಮಃ| ಮಲಪ್ರವೃತ್ತಿರುತ್ಕ್ಲೇಶಃ ಪಚ್ಯಮಾನಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್||೫೫||

ಸ೦-ಅತಿಶಯೇನ ಜ್ವರವೇಗಸ್ತೃಷ್ಣಾದಯಶ್ಚೇತಿ ಪಚ್ಯಮಾನಜ್ವರಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್| ಪಚ್ಯಮಾನಜ್ವರಸ್ಯ ಚ ದ್ವಿಕೇಷ್ವನಿರ್ದಿಷ್ಟಸ್ಯಾಪೀಹ ಕಥನಮತಾ(ಮಾಮಾ)ನ್ತರೀಯಕತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಹಿ-ಯಾವತ್ಪಚ್ಯಮಾನಾವಸ್ಥಾ ನ ಭವತಿ ತಾವತ್ಕಥಂ ನಿರಾಮಾವಸ್ಥಾ ಸ್ಯಾತ್ ? ತಸ್ಮಾದ್ಯುಕ್ತಃ ಪಚ್ಯಮಾನಜ್ವರಸ್ಯ ನಿರ್ದೇಶಃ|

Adhikarana nirAmajvaralakShaNam (56) · Śloka 56

ಜೀರ್ಣತಾಽಽಮವಿಪರ್ಯಾಸಾತ್ಸಪ್ತರಾತ್ರಂ ಚ ಲಙ್ಘನಾತ್| |೫೬|

ಸ೦-ಆಮಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ಸಾಮಜ್ವರಲಕ್ಷಣಮುಪಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ತೇನ ಸಾಮಜ್ವರೋಕ್ತಲಕ್ಷಣವಿಪರ್ಯಾಸಾತ್ ಜ್ವರಸ್ಯ ಜೀರ್ಣತಾ ವೇದ್ಯೇತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್| ಯಥಾ-ಜ್ವರೋಪದ್ರವಮೃದುತ್ವಂ ಗ್ಲಾನಿರಲ್ಪಮೂತ್ರತಾ ಪಕ್ವವಿಟ್ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಕ್ಷುದುಪಗಮನಮಿತಿ, ಏವಂರೂಪೋ ವಿಪರ್ಯಾಸಃ| ತಥಾ, "ಜ್ವರವೇಗೋಽಧಿಕಂ" ಇತ್ಯಾದಿಪಚ್ಯಮಾನಜ್ವರಾಕೃತೇಶ್ಚ ವಿಪರ್ಯಾಸಾತ್ ಜೀರ್ಣತಾ-ಪಕ್ವತಾ, ಲಕ್ಷಯಿತವ್ಯಾ| ತಥಾ ಹಿ-ಪಚ್ಯಮಾನತಾಯಾಮಪಿ ಸಾಮತಾ ಸಮ್ಭಾವ್ಯತ ಏವ| ತಥಾ, ಸಪ್ತರಾತ್ರಂ ಚ ಲಙ್ಘನಾತ್| ಸಪ್ತರಾತ್ರಮಿತಿ ಸಪ್ತಾನಾಂ ರಾತ್ರೀಣಾಂ ಸಮಾಹಾರ ಇತ್ಯಚ್ ಸಮಾಸಾನ್ತಃ, ಅತ್ಯನ್ತಸಂಯೋಗೇ ದ್ವಿತೀಯಾ| ತೇನಾಯಮರ್ಥಃ,-ಸಪ್ತರಾತ್ರೀರ್ಲಙ್ಘಯಿತ್ವಾ-ಅತಿವಾಹ್ಯ, ತತೋಽನನ್ತರಂ ಯಃ ಕಾಲೋಽಷ್ಟಮದಿನಾದಿಸ್ತದಾ ಜ್ವರಸ್ಯ ಜೀರ್ಣತಾ-ನಿರಾಮತೇತಿ| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩|೨೭೨)- "ಸಪ್ತಾಹೇನ ತು ಪಚ್ಯನ್ತೇ ಸಪ್ತಧಾತುಗತಾ ಮಲಾಃ| ನಿರಾಮಶ್ಚಾಪ್ಯತಃ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ಜ್ವರಃ ಪ್ರಾಯೋಽಷ್ಟಮೇಽಹನಿ||" ಇತಿ| ನನು, ಏವಂಸತಿ ಸಪ್ತರಾತ್ರಾತಿಪ್ರವೃತ್ತಿರೇವ ನಿರಾಮಜ್ವರಲಿಙ್ಗಮಸ್ತು, "ಜೀರ್ಣತಾಽಽಮವಿಪರ್ಯಾಸಾತ್" ಇತ್ಯನೇನ ನಾರ್ಥಃ| ಅಸ್ತ್ಯೇವೈತತ್| ಕಿನ್ತು ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರೇ ಬಹುನಾ ಕಾಲೇನ ಮಲಪಾಕೋ ಭವತಿ| ತಸ್ಮಾತ್ತಲ್ಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ "ಜೀರ್ಣತಾಽಽಮವಿಪರ್ಯಾಸಾತ್" ಇತ್ಯಪ್ಯುಕ್ತಮ್| ಯದ್ಯೇವಂ "ಜೀರ್ಣತಾಽಽಮವಿಪರ್ಯಾಸಾತ್" ಇತ್ಯಸ್ತು, ಕಿಂ "ಸಪ್ತರಾತ್ರಂ ಚ ಲಙ್ಘನಾತ್" ಇತ್ಯನೇನ ? ಅಪಿ ಚ ತ್ರಿದೋಷಜೇ ಜ್ವರೇ ಸಪ್ತರಾತ್ರಾತಿಕ್ರಮಲಕ್ಷಣಂ ಲಿಙ್ಗಂ ನೋಪಯುಜ್ಯತೇ| ತತ್ರ ಹ್ಯೇವಂ ಪಠ್ಯತೇ (ಶ್ಲೋ. ೬೧)- "ವಾತಪಿತ್ತಕಫೈಃ ಸಪ್ತ ದಶ ದ್ವಾದಶ" ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಯಾವತ್ "ಶುಧ್ದ್ಯಶುಧ್ದ್ಯೌ ಜ್ವರಃ ಕಾಲಂ ದೀರ್ಘಮಪ್ಯನುವರ್ತತೇ||" ಇತಿ| ತಸ್ಮಾತ್ "ಸಪ್ತರಾತ್ರಂ ಚ ಲಙ್ಘನಾತ್" ಇತ್ಯವಾಚ್ಯಮ್| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ಅಲ್ಪದೋಷೋ ಯೋ ಜ್ವರಸ್ತಸ್ಯಾಮವಿಪರ್ಯಾಸಾತ್ ಸಪ್ತಾಹಾದರ್ವಾಗಪಿ ಜೀರ್ಣತೋಚ್ಯತೇ| ಯಸ್ತು ಬಹುದೋಷೋ ಜ್ವರಸ್ತಸ್ಯ ತು ಕೃತಸಪ್ತಲಙ್ಘನಸ್ಯ ಜೀರ್ಣತೋಚ್ಯತೇ| ಇತಿ ಲಕ್ಷಣದ್ವಯೇನ ಪ್ರತ್ಯಪಾದಿ| ಅತ ಏವ ಚ ತತ್ರ ಪಥ್ಯಮನುಜಜ್ಞೇ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ (ಹೃ. ಚಿ. ಅ. ೧|೩೮)- "ಇತ್ಯಯಂ ಷಡಹೋ ನೇಯೋ ಬಲಂ ದೋಷಂ ಚ ರಕ್ಷತಾ| ತತಃ ಪಕ್ವೇಷು ದೋಷೇಷು ಲಙ್ಘನಾದ್ಯೈಃ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ|| ಕಷಾಯೋ ದೋಷಶೇಷಸ್ಯ" ಇತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಮಾದೇತಯೋರ್ಲಕ್ಷಣಯೋರ್ದ್ವಯೋರಪ್ಯುಪಾದಾನಂ ನ್ಯಾಯ್ಯಮಿತಿ ಸ್ಥಿತಮ್| ಖರನಾದೇನಾಪ್ಯೇವಮವಾದಿ-"ನ ಚ ನಿಃಸಪ್ತತೈವೇಹ ನಿರಾಮಜ್ವರಕಾರಣಮ್| ಚಿರಾದಪಿ ಹಿ ಪಚ್ಯನ್ತೇ ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರೇ ಮಲಾಃ|| ಸಪ್ತರಾತ್ರಾತಿವೃತ್ತಿಶ್ಚ ಕ್ಷಾಮತಾದಿ ಚ ಲಕ್ಷಣಮ್| ತಸ್ಮಾತ್ತದುಭಯಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ನಿರಾಮಂ ಜ್ವರಮಾದಿಶೇತ್||" ಇತಿ| ಜೀರ್ಣಃ ಪಕ್ವಃ ಪುರಾಣ ಇತಿ ಪರ್ಯಾಯಾಃ|

Adhikarana uktAnAM jvarANAM pRuthak pa~jcavidhatvam (56-57) · Śloka 57

| ಜ್ವರಃ ಪಞ್ಚವಿಧಃ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ಮಲಕಾಲಬಲಾಬಲಾತ್||೫೬|| ಪ್ರಾಯಶಃ ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಭೂಯಸಾ ತೂಪದಿಶ್ಯತೇ| ಸನ್ತತಃ ಸತತೋಽನ್ಯೇದ್ಯುಸ್ತೃತೀಯಕಚತುರ್ಥಕೌ||೫೭||

ಸ೦-ಪಞ್ಚಪ್ರಕಾರೋ ಜ್ವರೋ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಃ ಸನ್ತತಾದಿಭಿರ್ಭೇದೈಃ ಪ್ರೋಕ್ತೋ, 'ಮುನೀನ್ದ್ರೈಃ' ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಕುತಃ ? ಮಲೇತ್ಯಾದಿ| ಮಲೋ-ವಾತಾದಿಃ| ಕಾಲಃ-ಪೂರ್ವಾಹ್ಣಾದಿಃ| ಬಲಂ ಚ ಬಲಂ ಚ ಬಲಮಿತ್ಯೇಕಶೇಷಃ, ಬಲಂ ಚಾಬಲಂ ಚ ಬಲಾಬಲಮ್, ಕಾಲೇ ಬಲಾಬಲಂ ಕಾಲಬಲಾಬಲಮ್, ಸಪ್ತಮೀತಿ ಯೋಗವಿಭಾಗಾತ್ ಸಮಾಸಃ, ಮಲಾನಾಂ ಕಾಲಬಲಾಬಲಂ ಮಲಕಾಲಬಲಾಬಲಮ್, ತಸ್ಮಾತ್| ದ್ವಿಬಲಶಬ್ದೋಽತ್ರ ನಿರ್ದಿಷ್ಟೋ ದ್ವಿವಿಧಸಮ್ಬನ್ಧಾರ್ಥಃ| ಕೋಽಸೌ ದ್ವಿವಿಧಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ ? ಇತಿ ಚೇತ್ ಬ್ರೂಮಃ| ಜ್ವರಃ ಪಞ್ಚವಿಧಃ ಕಥಿತೋ ಮಲಕಾಲಬಲಾತ್ ತಥಾ ಮಲಕಾಲಬಲಾಬಲಾತ್| ತದಯಮತ್ರಾರ್ಥಃ,-ಸನ್ತತೋ ಜ್ವರೋ ಮಲಕಾಲಬಲಾದುಕ್ತಃ| ತಥಾ ಚಾನನ್ತರಮೇವ ಸನ್ತತಲಕ್ಷಣಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಶ್ಲೋ. ೫೮-೫೯)- "ಮಲಾಬಲಿನೋ ಗುರವಃ ಸ್ತಬ್ಧಾಃ ಸನ್ತತಂ ನಿಷ್ಪ್ರತಿದ್ವನ್ದ್ವಾ ಜ್ವರಂ ಕುರ್ಯುಃ|" ಇತಿ| ತಸ್ಮಾದ್ಬಲವನ್ತ ಏವ ದೋಷಾಃ ಸನ್ತತಂ ಜ್ವರಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ವಿಷಮಜ್ವರಾಶ್ಚತ್ವಾರೋ ಮಲಕಾಲಬಲಾಬಲಾದ್ಭವನ್ತಿ| ತಥಾ ಚ ವಿಷಮಜ್ವರಲಕ್ಷಣೇಽಧುನೈವಾಧ್ಯೇಷ್ಯತೇ (ಶ್ಲೋ. ೬೪)- "ಅಲ್ಪೋಽಪಿ ದೋಷೋ ದೂಷ್ಯಾದೇರ್ಲಬ್ಧ್ವಾಽನ್ಯತಮತೋ ಬಲಮ್| ಸವಿಪಕ್ಷೋ ಜ್ವರಂ ಕುರ್ಯಾದ್ವಿಷಮಂ ಕ್ಷಯವೃದ್ಧಿಭಾಕ್||" ಇತಿ| ತಸ್ಮಾಚ್ಚತುಷ್ಪ್ರಕಾರೋಽಪಿ ವಿಷಮಜ್ವರೋ ಮಲಕಾಲಬಲಾಬಲಾದ್ಭವತಿ| ಖರನಾದೇನಾಪ್ಯುಕ್ತಮ್-"ಬಲಿಭಿಃ ಸರ್ವಗೈಃ ಸಾಮೈ ರಸಸ್ರೋತೋವಿಸಾರಿಭಿಃ| ನಿಷ್ಪ್ರತ್ಯನೀಕೈರ್ದೋಷೈರ್ಯಃ ಸನ್ತತೋ ಜಾಯತೇ ಜ್ವರಃ||" ಇತ್ಯಾದಿ| ತಥಾ ತತ್ರೈವ ವಿಷಮಜ್ವರೇ ಗದಿತಮ್-"ವ್ಯಾಧಿಕ್ಲಿಷ್ಟಸ್ಯ' ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಯಾವತ್ "ಬಲಾಬಲವಿಶೇಷಸ್ತು ದೋಷಾಣಾಂ ಸಮ್ಪ್ರವರ್ತತೇ|" ಇತಿ| ತಥಾ ತತ್ರೈವ ಚೋಕ್ತಮ್-"ಭುವ್ಯುತ್ಕ್ರಮ್ಯ ಯಥಾಕಾಲಂ ಬೀಜಂ ಕಾಲೇ ಪ್ರಸೂಯತೇ| ತಥಾ ಕಾಲಕ್ರಮಾದ್ದೋಷಃ ಕಾಲೇ ಜ್ವರಕಾರೋ ಭವೇತ್||" ಇತಿ| ಪ್ರಾಯಶ ಇತ್ಯಾದಿ| ಬಾಹುಲ್ಯೇನಾಯಂ ಸನ್ತತಾದಿಜ್ವರಃ ಸನ್ನಿಪಾತಾದ್ಭವತಿ| [ ನನು, ] ಅತ್ರ ಸನ್ನಿಪಾತೇನೇತ್ಯಸಾಧು| ನ ಹ್ಯನ್ಯಃ ಕಶ್ಚಿತ್ಸನ್ತತಾದಿವ್ಯತಿರಿಕ್ತೋ ಜ್ವರೋಽಸ್ತಿ ಯಮೇಕದೋಷಜಂ ದ್ವಿದೋಷಜಂ ವಾ ಪರಿಕಲ್ಪಯೇದಿತಿ, ತಸ್ಮಾದಸದೇತತ್| ಉಚ್ಯತೇ| ಸಮರ್ಯಾದಯಾ ದೋಷಗತ್ಯಾ ಯೇ ಸನ್ತತಾದಯೋ ಜ್ವರಾ ಉತ್ಪದ್ಯನ್ತೇ, ತ ಏಕದೋಷಜಾದಯ ಉಪಪದ್ಯನ್ತೇ| ಯೇ ಪುನರ್ವಿಷಮಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಸಮುತ್ಪನ್ನಾಃ ಸನ್ತತಾದಯಸ್ತೇ ಸನ್ನಿಪಾತೇನ| ಇತಿ ಪ್ರಾಯಶಃ ಸನ್ನಿಪಾತೇನೇತಿ ನ್ಯಾಯ್ಯಮೇತತ್| ನನು, ಏವಂ ಸತಿ ವಾತಿಕೋಽಯಂ ಪೈತ್ತಿಕೋಽಯಂ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕೋಽಯಮಯಂ ದ್ವಾನ್ದ್ವಿಕ ಇತಿ ಕಥಂ ವ್ಯಪದೇಶಃ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಭುಯಸೇತಿ| ಸನ್ನಿಪಾತೋದ್ಭವೇಽಪ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಸನ್ತತಾದೌ ಭೂಯಾನ್-ಅಧಿಕೋ ದೋಷಃ, ತದ್ದೋಷೋಪಲಕ್ಷಿತಾಂ ಸಂಜ್ಞಾಮಾಸಾದಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ, ವಾತಜ್ವರೋಽಯಂ ಪಿತ್ತಜ್ವರೋಽಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ತುರವಧಾರಣೇ, ಭೂಯಸೈವ ದೋಷೇಣ ವ್ಯಪದೇಶೋ ನಾನ್ಯೇನಾಪಿ| ತತಶ್ಚೈವಂ ಸನ್ನಿಪಾತೋತ್ಥಃ ಸನ್ತತಾದಿಜ್ವರ ಇತಿ ಸ್ಥಿತಮ್| ಅತ ಏವ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರ ಏವಂ ಜಗಾದ-"ಸನ್ತತೋ ಮಾರುತಾತ್ಪ್ರಾಯಃ ಪಿತ್ತಾತ್ ಪ್ರಾಯಸ್ತೃತೀಯಕಃ| ಅನ್ಯೇದ್ಯುಶ್ಚ ಕಫಾತ್ಪ್ರಾಯಃ ಸನ್ನಿಪಾತಾಚ್ಚತುರ್ಥಕಃ|| ಸನ್ನಿಪಾತಕೃತತ್ವಾತ್ತು ದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಶ್ಚತುರ್ಥಕಃ|" ಇತಿ| ತಥಾ ಚ-"ಪೃಷ್ಠೇಽನಿಲಕಫೋದ್ಭೂತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತೋದ್ಭವಸ್ತ್ರಿಕೇ| ಶಿರಸ್ಯನಿಲಸಮ್ಭೂತೋ ಗೃಹ್ಣಾತೀಹ ತೃತೀಯಕಃ|| ಚತುರ್ಥಕಸ್ತು ಶ್ಲೇಷ್ಮೋತ್ಥಃ ಪ್ರತಿಗೃಹ್ಣಾತಿ ಜಙ್ಘಯೋಃ| ವಾತಿಕಃ ಶಿರಸೋಽಭ್ಯೇತಿ ದ್ವಿಧೈವಾಯಂ ಸ್ವಭಾವತಃ|| ಪ್ರಸ್ಕನ್ಧತಸ್ತು ವಿಜ್ಞೇಯೋ ವಿಪರೀತಶ್ಚತುರ್ಥಕಃ|" ಇತಿ| ಅಥ ತದೇವ ಪಞ್ಚವಿಧತ್ವಮಾಹ-ಸನ್ತತಃ ಸತತೋಽನ್ಯೇದ್ಯುಸ್ತೃತೀಯಕಚತುರ್ಥಕಾವಿತಿ| ನನು, ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಜ್ವರ ಇತ್ಯನುಪಪನ್ನಮ್, ಷಷ್ಠಸ್ಯ ಚತುರ್ಥಕವಿಪರ್ಯಯಸ್ಯ ಚ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣತ್ವಾತ್| ಅತ್ರ ಬ್ರೂಮಃ| ಚತುರ್ಥಕಾನ್ತರ್ಗತತ್ವಾದದೋಷಃ| ಪ್ಲೀಹೋದರೇ ಯಕೃದುದರವತ್| ತಥಾ ಹಿ-ಅಷ್ಟಾವುದರಾಣೀತಿ, ಪ್ಲೀಹೋದರೇ ಚ ಯಥಾ ಯಕೃದುದರಸ್ಯಾನ್ತರ್ಭಾವಾದಷ್ಟಧಾತ್ವಮ್, ಏವಂ ಜ್ವರೇ ಚತುರ್ಥಕ ಏವ ಚತುರ್ಥಕವಿಪರ್ಯಯಸ್ಯಾನ್ತರ್ಭಾವಾತ್ ಪಞ್ಚಧಾತ್ವಮೇವ ಜ್ವರಸ್ಯ ಸಾಧು|

Adhikarana santatajvaralakShaNam (58-59) · Śloka 59

ಅಥ ಮಹಾರಮ್ಭತ್ವೇನ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್ ಸನ್ತತಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮೇವ ಲಕ್ಷಯತಿ - - - - - - ಧಾತುಮೂತ್ರಶಕೃದ್ವಾಹಿಸ್ರೋತಸಾಂ ವ್ಯಾಪಿನೋ ಮಲಾಃ| ತಾಪಯನ್ತಸ್ತನುಂ ಸರ್ವಾಂ ತುಲ್ಯದೂಷ್ಯಾದಿವರ್ದ್ಧಿತಾಃ||೫೮|| ಬಲಿನೋ ಗುರವಃ ಸ್ತಬ್ಧಾ ವಿಶೇಷೇಣ ರಸಾಶ್ರಿತಾಃ| ಸನ್ತತಂ ನಿಷ್ಪ್ರತಿದ್ವನ್ದ್ವಾ ಜ್ವರಂ ಕುರ್ಯುಃ ಸುದುಃಸಹಮ್||೫೯||

ಸ೦-ಮಲಾ ಜ್ವರಂ ಕುರ್ಯುಃ-ಉತ್ಪಾದಯೇಯುಃ| ಕೀದೃಶಾಃ ? ಧಾತ್ವಾದಿಸ್ರೋತಸಾಂ ವ್ಯಾಪಿನಃ| ಧಾತವಶ್ಚ ಮೂತ್ರಂ ಚ ಶಕೃಚ್ಚ ತಾನಿ ವಹನ್ತಿ ನಿತ್ಯಂ ಯಾನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ತೇಷಾಂ| ಮಲಾ ಇತ್ಯನೇನೈತದ್ದ್ಯೋತಯತಿ| ಯದೈವ ವಾತಾದಯೋ ಮಲಿನೀಕರಣಸ್ವಭಾವಾಃ ಸ್ಯುಸ್ತದಾ ಸನ್ತತಂ ಜ್ವರಂ ಕುರ್ಯುಃ, ನ ತು ದೋಷರೂಪಾ ಧಾತುರೂಪಾ ವಾ| ತಥಾ, ಸರ್ವಾಂ-ಅಶೇಷಾಂ, ತನುಂ ತಾಪಯನ್ತಃ-ಸನ್ತಾಪಾದಿನಾ ಪೀಡಯನ್ತಃ, ನ ಪುನಃ ಸನ್ತಾಪಮಾತ್ರಮುತ್ಪಾದಯನ್ತಃ| ತಥಾ, ತುಲ್ಯೈಃ-ಸಮಾನೈಃ, ದೂಷ್ಯಾದಿಭಿರ್ವರ್ದ್ಧಿತಾಃ-ವೃದ್ಧಿಂ ನೀತಾಃ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ದೇಶರ್ತುಪ್ರಕೃತಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ದೂಷ್ಯಾಃ-ರಸಾದಿಧಾತವಃ| ತೇ ಚ ತ್ರಯಾಣಾಮಪಿ ದೋಷಾಣಾಂ ಯಥಾಯಥಂ ತುಲ್ಯತ್ವಾದ್ವರ್ದ್ಧನಹೇತವಃ| ದೇಶರ್ತುಪ್ರಕೃತಯಸ್ತು ತುಲ್ಯಕಾಲಂ ಮಲೈಃ ಸರ್ವೈರತುಲ್ಯಾ ಅಪಿ ಭವನ್ತಿ| ಪ್ರಾಯೇಣೈಕೈಕಸ್ಯ ಮಲಸ್ಯ ಚೈಕೈಕೋ ದೇಶೋ ವಾ ಋತುರ್ವಾ ಪ್ರಕೃತಿರ್ವಾ ತುಲ್ಯಾ ಭವತಿ| ಅತಃ "ತುಲ್ಯದೂಷ್ಯಾದಿವರ್ದ್ಧಿತಾಃ" ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ತಥಾ ಚ, ಧನ್ವದೇಶೋ ವಾತಸ್ಯೈವ ವೃದ್ಧಿಹೇತುಃ, ತುಲ್ಯತ್ವಾತ್; ಕಫಸ್ಯ ತ್ವತುಲ್ಯತ್ವಾತ್ಕ್ಷಪಣಹೇತುಃ| ಆನುಪಸ್ತುಲ್ಯತ್ವಾತ್ ಕಫಸ್ಯ ವೃದ್ಧಿಹೇತುಃ, ವಾತಸ್ಯ ತ್ವಸಮಾನತ್ವಾತ್ಕ್ಷಪಣಹೇತುಃ| ಋತಾವಪ್ಯೇವಂ ಚಿನ್ತ್ಯಮ್| ಪ್ರಕೃತಿಸ್ತ್ರಯಾಣಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ತುಲ್ಯಕಾಲಂ ವೃದ್ಧಿಹೇತುರ್ನ ಸಮ್ಭವತಿ, ವಿಷಮದೋಷಜನಿತತ್ವಾತ್| ಯೇ ತ್ವೇವಮವೋಚನ್,-ಸಮಾಖ್ಯಾ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ತುಲ್ಯತ್ವಾದೇಷಾಂ ಮಲಾನಾಮತ್ರ ಜ್ವರೇ ವರ್ದ್ಧನಹೇತುರಿತಿ| ತೇಽಪಿ ಮೈವಂ ವೋಚನ್ತೇ(ವಚನ್ತ್ವಿ)ತಿ ವಚನೀಯಾಃ| ಯತೋ ರೋಗಜನನೋನ್ಮುಖಾನಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ನಾಸೌ ವೃದ್ಧಿಹೇತುಃ, ಆರೋಗ್ಯಲಕ್ಷಣತ್ವಾತ್| ಕಿಮ್ಭೂತಾ ದೋಷಾಃ ? ಬಲಿನಃ, ಪ್ರತಿಪಕ್ಷೈರಖಣ್ಡಿತಶಕ್ತಿತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಗುರವಃ, ಸಾಮತ್ವಾತ್| ಸ್ತಬ್ಧಾಃ-ನಿಶ್ಚಲಾಃ, ಊರ್ಧ್ವಮಧಶ್ಚಾನಿಃಸರಣಾತ್| ವಿಶೇಷೇಣ ರಸಾಶ್ರಿತಾಃ| ವಿಶೇಷಗ್ರಹಣಂ ಮಲಾನಾಂ ಸರ್ವಧಾತ್ವಾಶ್ರಿತತ್ವಂ ದ್ಯೋತಯತಿ| ಸಕಲಧಾತುಸಮಾಶ್ರಿತಾ ಅಪಿ ಭವನ್ತಿ| ಅತಿಶಯೇನ ರಸಾಖ್ಯಂ ಧಾತುಮಾಶ್ರಿತ್ಯೈತೇ ಸನ್ತತಂ ಕುರ್ಯುಃ| ತಥಾ, ನಿಷ್ಪ್ರತಿದ್ವನ್ದ್ವಾಃ-ಪ್ರತ್ಯನೀಕರಹಿತಾಃ| ಕೀದೃಶಂ ಜ್ವರಮ್ ? ಸುಷ್ಠು ದುಃಖೇನ-ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ, ಸೋಢುಂ ಶಕ್ಯತ ಇತಿ ಸುದುಃಸಹಮ್|

Adhikarana santatasyAvadhiH (60-63) · Śloka 63

ಮಲಂ ಜ್ವರೋಷ್ಮಾ ಧಾತೂನ್ವಾ ಸ ಶೀಘ್ರಂ ಕ್ಷಪಯೇತ್ತತಃ| ಸರ್ವಾಕಾರಂ ರಸಾದೀನಾಂ ಶುದ್ಧ್ಯಾಽಶುದ್ಧ್ಯಾಽಪಿ ವಾ ಕ್ರಮಾತ್||೬೦|| ವಾತಪಿತ್ತಕಫೈಃ ಸಪ್ತ ದಶ ದ್ವಾದಶ ವಾಸರಾನ್| ಪ್ರಾಯೋಽನುಯಾತಿ ಮರ್ಯಾದಾಂ ಮೋಕ್ಷಾಯ ಚ ವಧಾಯ ಚ||೬೧|| ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಸ್ಯ ಮತಂ, ಹಾರೀತಸ್ಯ ಪುನಃ ಸ್ಮೃತಿಃ| ದ್ವಿಗುಣಾ ಸಪ್ತಮೀ ಯಾವನ್ನವಮ್ಯೇಕಾದಶೀ ತಥಾ||೬೨|| ಏಷಾ ತ್ರಿದೋಷಮರ್ಯಾದಾ ಮೋಕ್ಷಾಯ ಚ ವಧಾಯ ಚ| ಶುದ್ಧ್ಯಶುದ್ಧೌ ಜ್ವರಃ ಕಾಲಂ ದೀರ್ಘಮಪ್ಯನುವರ್ತತೇ||೬೩||

ಸ೦-ಜ್ವರಸ್ಯೋಷ್ಮಾ-ಅನಲಧರ್ಮಃ ಸಕಲವಸ್ತುಕ್ಷಪಣಸ್ವಭಾವಃ, ಸ ಕದಾಚಿತ್ತಥಾಭೂತಾದದೃಷ್ಟವಶಾದಸ್ಮಿನ್ ಜ್ವರೇ ಧಾತುಮಲಯೋರೇಕಲೋಲೀಭೂತಯೋರ್ಮಲಂ-ವಾತವಿಡಾದಿಕಂ, ಕ್ಷಪಯೇತ್| ತಥಾಭೂತಾದದೃಷ್ಟಸಾಮರ್ಥ್ಯಾದ್ಧಾತೂನ್ವಾ-ರಸಾದೀನ್, ಕ್ಷಪಯೇತ್| ಶೀಘ್ರಂ-ಆಶ್ವೇವ, ನ ತು ಚಿರೇಣ ಕಾಲೇನ ಅತ್ರ ಚ ಮಲಕ್ಷಪಣೋದ್ಯತೋಽಯಂ ಜ್ವರೋಷ್ಮಾ ನ ಧಾತುಕ್ಷಪಣೋದ್ಯತ ಇತಿ ನಿರಾಮಲಕ್ಷಣೇನ ವಿಜ್ಞಾಯತೇ| ತತ್ರ ಚೈತನ್ನಿರಾಮಲಕ್ಷಣಮ್-'ಅಸಂರೋಧಸ್ನೋತಸ್ತ್ವಂ ಸಪ್ರಾಣತ್ವಮಙ್ಗಲಾಘವಂ ವಾತಾನುಲೋಮನತ್ವಂ ವಾಗ್ದೇಹಮನಶ್ಚೇಷ್ಟಾಸ್ವನಾಲಸ್ಯಮಗ್ನಿದೀಪ್ತತ್ವಂ ವಿಶದಾಸ್ಯತ್ವಂ ಮೂತ್ರಪುರೀಷಾದಿಮಲಪ್ರವರ್ತನತ್ವಂ ಕ್ಷುದುಪಗಮೋ ನಿರ್ಗ್ಲಾನಿತಾ' ಇತ್ಯೇವಂ ಕಿಞ್ಚಿದುತ್ಪದ್ಯಮಾನಮುಪಲಭ್ಯ ನಿಶ್ಚೀಯತೇ ಜ್ವರೋಷ್ಮಣೋ ಮಲಕ್ಷಪಣೋದ್ಯತತ್ವಮ್| ಏತಲ್ಲಕ್ಷಣವಿಪರ್ಯಯೇಣ ದೋಷೋಪಕ್ರಮಣೀಯೋಕ್ತೇನ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೩|೨೩) - "ಸ್ರೋತೋರೋಧ" ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಸಾಮಲಕ್ಷಣಮವಗಮ್ಯ ನಿಶ್ಚೀಯತೇ, ಯಥಾಽಯಂ ಜ್ವರೋಷ್ಮಾ ಧಾತುಕ್ಷಪಣೋದ್ಯತ ಇತಿ| ಸ ಇತ್ಯನುವರ್ತತೇ| ತತಃ-ತಸ್ಮಾನ್ಮಲಧಾತುಕ್ಷಪಣಾತ್ ಕಾರಣಾತ್, ರಸಾದೀನಾಂ-ಧಾತುಮೂತ್ರಶಕೃದ್ದೋಷಾಣಾಂ ದ್ವಾದಶಾನಾಮ್ಪ್ಯೇಕಲೋಲೀಭೂತಾನಾಂ, ಸರ್ವಾಕಾರಂ-ನಿಃಶೇಷಂ ಕೃತ್ವಾ, ಶುದ್ಧ್ಯಾ-ಜ್ವರೋಷ್ಮಣಾ ನಿಷ್ಪಾದಿತಯಾ ನಿರ್ಮಲತಯಾ, ವಾತಪಿತ್ತಕಫೈರ್ಭೂಯಿಷ್ಠೈರೇಕೈಕಶ ಉತ್ಪನ್ನಃ ಸ ಸನ್ತತೋ ಜ್ವರಃ ಪ್ರಾಯೋ ಮೋಕ್ಷಾಯ-ಜ್ವರಮುಕ್ತಯೇ, ಮರ್ಯಾದಾಂ-ಅವಧಿಂ, ಸಪ್ತ ದಶ ದ್ವಾದಶ ವಾಸರಾನನುಯಾತಿ-ಅನುವರ್ತತೇ| ವಾಸರಾನಿತಿ "ಅತ್ಯನ್ತಸಂಯೋಗೇ" ದ್ವಿತೀಯಾ| ಸರ್ವ ಆಕಾರೋ ಯಸ್ಮಿನ್ ಶೋಧನೇ ತತ್ಸರ್ವಾಕಾರಂ-ನಿಃಶೇಷರೂಪಮ್| "ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಣಾನಾಂ ನಪುಂಸಕತ್ವಂ ದ್ವಿತೀಯಾ ಚ" ಇತಿ ದ್ವಿತೀಯಾ| ಕ್ರಮಾತ್-ಯಥಾಕ್ರಮಮ್, ತೇನ ವಾತಭೂಯಿಷ್ಠಃ ಸನ್ತತೋ ಜ್ವರಃ ಸಪ್ತ ವಾಸರಾನ್, ಪಿತ್ತಭೂಯಿಷ್ಠೋ ದಶವಾಸರಾನ್ , ಕಫಭೂಯಿಷ್ಠೋ ದ್ವಾದಶವಾಸರಾನ್, ಇತ್ಯವತಿಷ್ಠತೇ| ತಥಾ, ರಸಾದೀನಾಂ-ಏಕಲೋಲೀಭೂತಾನಾಂ ಕೇವಲಂ ಜ್ವರೋಷ್ಮಕ್ಷಪಣಮಾತ್ರಮನುಭವತಾಂ, ಅಶುಧ್ದ್ಯಾ-ಸಮಲತಯಾ, ಏಷಾಮೇಷ ಜ್ವರೋಷ್ಮಾ ವಾತಪಿತ್ತಕಫೈರೇಕೈಕಶ ಉತ್ಪನ್ನಃ ಪ್ರಾಯೋ ವಧಾಯ ಮರ್ಯಾದಾಂ ಸಪ್ತ ದಶ ದ್ವಾದಶ ವಾಸರಾನನುಯಾತಿ| ಪ್ರಾಯೋ-ಬಾಹುಲ್ಯೇನ, ಏಷಾ ಮರ್ಯಾದಾ| ಕದಾಚಿಚ್ಚ ವಾತಜ್ವರಾದಿರುಕ್ತೇಭ್ಯಃ ಸಪ್ತಾದಿ ವಾಸರೇಭ್ಯೋಽಧಿಕಾನಿ ದಿನಾನ್ಯನುವೃತ್ತ್ಯ ಮೋಕ್ಷಾಯ ವಧಾಯ ವಾ ಭವತಿ, ಕದಾಚಿತ್ ನ್ಯೂನಾನ್ಯಪೀತಿ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಚೋಕ್ತಮ್-"ಪಿತ್ತಕಫಾನಿಲವೃಧ್ದ್ಯಾ ದಶದಿವಸದ್ವಾದಶಾಹಸಪ್ತಾಹಾತ್| ಹನ್ತಿ ವಿಮುಞ್ಚತಿ ವಾಽಽಶು ಜ್ವರೋಷ್ಮಣಾ ಧಾತುಮಲಪಾಕಾತ್||" ಇತಿ| ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಸ್ಯ ಮತಂ-ಜ್ಞಾನಮ್| ಹಾರೀತಸ್ಯ ಪುನರೇವಂ ಸ್ಮೃತಿಃ-ಸ್ಮರಣಮ್, ನಿತ್ಯತ್ವಾದಾಯುರ್ವೇದಸ್ಯ| ದ್ವಿಗುಣಾ ಸಪ್ತಮೀ-ಚತುರ್ದಶದಿನಾನಿ ಯಾವದ್ವಾತಜ್ವರಃ ಸನ್ತತಃ, ಪಿತ್ತಜ್ವರೋ ದ್ವಿಗುಣಾ ನವಮೀ-ಅಷ್ಟಾದಶದಿನಾನಿ, ಕಫಜ್ವರೋ ದ್ವಿಗುಣೈಕಾದಶೀ-ದ್ವಾವಿಂಶತಿರ್ದಿವಸಾಃ| "ಏಷಾ ತ್ರಿದೋಷಮರ್ಯಾದಾ ಮೋಕ್ಷಾಯ ಚ ವಧಾಯ ಚ|" ಇತಿ "ಸರ್ವಾಕಾರಂ ರಸಾದೀನಾಂ ಶುದ್ಧ್ಯಾಽಶುದ್ಧ್ಯಾಽಪಿ ವಾ ಕ್ರಮಾತ್|" ಇತ್ಯತ್ರಾಪ್ಯನುವರ್ತನೀಯಮ್| ತ್ರಯಶ್ಚ ತೇ ದೋಷಾಶ್ಚ ತ್ರಿದೋಷಾಃ, ತೇಷಾಂ ಮರ್ಯಾದಾ-ಅವಧಿಃ, ತ್ರಿದೋಷಮರ್ಯಾದಾ| ದ್ವಯಮಪಿ ಚೈತತ್ ತನ್ತ್ರಕೃದ್ವಚಃ ಪ್ರಮಾಣಮ್, ತಥಾದೃಷ್ಟತ್ವಾತ್| ಇದಾನೀಂ ಯಥಾಪರಿಭಾಷಿತಾತ್ ದ್ವಿವಿಧಾದಪಿ ಮರ್ಯಾದಾಪ್ರಕಾರಾದಧಿಕತರಂ ಕಾಲಂ ಯಥಾಽಸ್ಯ ಜ್ವರಸ್ಯಾನುವೃತ್ತಿರ್ಭವತಿ ತಥಾ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ-ಶುಧ್ದ್ಯಶುದ್ಧಾವಿತಿ| ಶುದ್ಧಿಸಹಿತಾ ಅಶುದ್ಧಿಃ ಶುದ್ಧ್ಯಶುದ್ಧಿಃ| ಶಾಕಪಾರ್ಥಿವಾದಿತ್ವಾತ್ಸಮಾಸಃ| ತಸ್ಯಾಂ ಸತ್ಯಾಂ ಜ್ವರಃ ಸನ್ತತಾಖ್ಯೋ ದೀರ್ಘಮಪಿ ಕಾಲಮನುವರ್ತತೇ-ಅನುಬಧ್ನಾತಿ| ಕದಾಚಿದ್ರಸಾಖ್ಯೋ ಧಾತುರ್ಮಲರಹಿತೋ ಜ್ವರೋಷ್ಮಣಾ ಕ್ಷಪಿತಮಲೋ ಭವತಿ, ಕದಾಚಿದ್ರಕ್ತಾದ್ಯನ್ಯತಮಃ, ಕದಾಚಿದ್ರಕ್ತಾದಯಃ ಸರ್ವೇ ನ ರಸಃ, ಕದಾಚಿದ್ರಕ್ತಾದಯಃ ಸರ್ವೇ ಕಿಞ್ಚಿನ್ಮಲರಹಿತಾ ನ ರಸಸ್ತಥಾಭೂತಃ, ಕದಾಚಿತ್ಕಿಞ್ಚಿನ್ಮಲರಹಿತೋ ರಕ್ತಾದ್ಯನ್ಯತಮಃ, ಏವಂಪ್ರಕಾರಾ ಶುದ್ಧಿಸಹಿತಾ ಅಶುದ್ಧಿರುಚ್ಯತೇ| ತಸ್ಯಾಂ ಸತ್ಯಾಂ ಸನ್ತತಾಖ್ಯೋ ಜ್ವರೋ ದೀರ್ಘಕಾಲಮನುವರ್ತತೇ|

Adhikarana satatAdicatuShTayasAmAnyalakShaNam (64-65) · Śloka 65

ಏವಂ ಸನ್ತತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಖ್ಯಾಯ ಸತತಕಾದೀನಾಂ ವಿಷಮಜ್ವರಸಂಜ್ಞಾನಿಮಿತ್ತಂ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ - - - - ಕೃಶಾನಾಂ ವ್ಯಾಧಿಮುಕ್ತಾನಾಂ ಮಿಥ್ಯಾಹಾರಾದಿಸೇವಿನಾಮ್| ಅಲ್ಪೋಽಪಿ ದೋಷೋ ದೂಷ್ಯಾದೇರ್ಲಬ್ಧ್ವಾಽನ್ಯತಮತೋ ಬಲಮ್||೬೪|| ಸವಿಪಕ್ಷೋ ಜ್ವರಂ ಕುರ್ಯಾದ್ವಿಷಮಂ ಕ್ಷಯವೃದ್ಧಿಭಾಕ್| |೬೫|

ಸ೦-ಈದೃಶಾನಾಂ ಪುಂಸಾಮಲ್ಪೋಽಪಿ-ಹೀನಬಲೋಽಪಿ, ಅಪಿಶಬ್ದಾನ್ಮಹಾಬಲೋಽಪಿ, ದೋಷೋ-ವಾತಾದ್ಯನ್ಯತಮೋ, ಜ್ವರಂ ವಿಷಮಸಂಜ್ಞಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಕಿಂ ಕೃತ್ವಾ ? ದೂಷ್ಯಾದೇರನ್ಯತಮತೋ ಬಲಂ ಲಬ್ಧಾ| ಆದಿಶಬ್ದೋ ದೇಶರ್ತ್ವೋರ್ಗ್ರಹಣಾಯ| ಅನ್ಯತಮಗ್ರಹಣಂ ಚೋಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಮ್| ತೇನ ಕದಾಚಿದ್ದೂಷ್ಯಾದೇರೇಕಸ್ಮಾದ್ರಸಾದೇಃ ಕದಾಚಿದ್ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ರಸರಕ್ತಾದ್ಯನ್ಯತಮಾಭ್ಯಾಂ ಕದಾಚಿದ್ದೂಷ್ಯದೇಶಾಭ್ಯಾಂ ಕದಾಚಿದ್ದೂಷ್ಯದೇಶರ್ತುಭ್ಯೋ ಬಲಂ ಲಬ್ಧ್ವೇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಕಿಮ್ಭೂತೋ ದೋಷಃ ? ಸವಿಪಕ್ಷಃ,-ಸಹ ವಿಪಕ್ಷೇಣ-ಪ್ರತ್ಯನೀಕೇನ ದೂಷ್ಯಾದ್ಯನ್ಯತಮೇನ, ವರ್ತತೇ ಸವಿಪಕ್ಷಃ| ತಥಾ ಚ ಕಿಮ್ಭೂತಃ ? ಕ್ಷಯಶ್ಚ ವೃದ್ಧಿಶ್ಚ, ತೇ ಭಜತೇ-ಸೇವತೇ, ಕ್ಷಯವೃದ್ಧಿಭಾಕ್| ಸನ್ತತೋ ಹಿ ಜ್ವರೋ ನಿಷ್ಪ್ರತ್ಯನೀಕ ಇತಿ ಸನ್ತತಾದಸ್ಯ ಭೇದಃ| ಮಿಥ್ಯಾಹಾರಾದಿಸೇವಿನಾಮಿತ್ಯತ್ರಾದಿಶಬ್ದೇನ ವಿಹಾರೌಷಧಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ|

Adhikarana doShasya pravRuttinivRuttI (65-66) · Śloka 66

| ದೋಷಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ ತೇಷಾಂ ಸ್ವೇ ಕಾಲೇ ಜ್ವರಯನ್ ಬಲೀ||೬೫|| ನಿವರ್ತತೇ ಪುನಶ್ಚೈಷ ಪ್ರತ್ಯನೀಕಬಲಾಬಲಃ| |೬೬|

ಸ೦-ತೇಷಾಂ-ಕೃಶಾದೀನಾಂ, ದೋಷೋ-ವಾತಾದ್ಯನ್ಯತಮಃ, ಸ್ವೇ ಕಾಲೇ-ಯೋ ಯಸ್ಯಾತ್ಮೀಯಃ ಕಾಲೋ ವೃದ್ಧಿಹೇತುರ್ವಯೋಹೋರಾತ್ರಿಭುಕ್ತಲಕ್ಷಣಸ್ತಸ್ಮಿನ್ ಸ್ವೇ ಕಾಲೇ, ದೋಷಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ,- ಸ್ವೀಯಂ ಕರ್ಮ ದರ್ಶಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಿಂ ಕುರ್ವನ್ ? ಜ್ವರಯನ್-ಸನ್ತಾಪಮುತ್ಪಾದಯನ್| ಕೀದೃಶೋ ದೋಷಃ ? ಬಲೀ-ಬಲವಾನ್ ಸನ್ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ಪುನಶ್ಚೈಷಃ-ವಿಷಮಜ್ವರಾರಮ್ಭೀ ದೋಷಃ ಸತತಕಾದೇರುತ್ಪಾದಕೋ, ನಿವರ್ತತೇ-ಸ್ವವ್ಯಾಪಾರಾದ್ವಿರಮತಿ| ಕಿಮ್ಭೂತಃ ? ಪ್ರತ್ಯನೀಕಸ್ಯ ಬಲಂ ಪ್ರತ್ಯನೀಕಬಲಂ, ತೇನಾಬಲಃ| ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ,-ಯದ್ಯಸೌ ದೋಷೋ ದೂಷ್ಯಾದೀನಾಂ ಸಪಕ್ಷಾಣಾಮನ್ಯತಮಸ್ಮಾದ್ಬಲಂ ಲಭತೇ ತದಾಽಸೌ ಸ್ವವ್ಯಾಪಾರೇ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ಯದಾ ತು ತಸ್ಯ ವಿಪಕ್ಷಾ ಭವನ್ತಿ ತದಾತೇಷಾಂ ವಿಪಕ್ಷಾಣಾಮನ್ಯತಮಸ್ಯ ಬಲೇನಾಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯ ಬಲಂ ಹೀಯತೇ| ತದಾನೀಂ ಚ ಪ್ರತ್ಯನೀಕಬಲಾಬಲತ್ವಾದಸೌ ದೋಷೋ ನಿವರ್ತತೇ, ವಟಾದಿಬೀಜವತ್| ಯಥಾ,-ವಟಾದಿಬೀಜಂ ಜಲಾದಿಸಾಮಗ್ರೀತೋ ಬಲಮಾಸಾದ್ಯ ವಿಶಿಷ್ಟೇ ಕಾಲೇ ರೋಹತಿ-ಅಙ್ಕುರಾದಿಕಮುದ್ಭಾವಯತಿ ತತೋ ಜಲಾದಿವಿರಹಾದ್ಭೂಮಾವೇವಾವತಿಷ್ಠತೇ, ನ ತು ಸ್ವಕಾರ್ಯಮುದ್ಭಾವಯತಿ, ತಥೈವೈಷೋಽಪಿ ವಿಷಮಜ್ವರಸ್ಯ ಕರ್ತಾ ದೋಷಃ ಸ್ವಪಕ್ಷತೋ ದೂಷ್ಯಾದೇರ್ಬಲಂ ಲಬ್ಧ್ವಾ ಸ್ವವ್ಯಾಪಾರಂ ಕುರುತೇ| ಯದಾ ತು ವಿಪಕ್ಷಬಲೇನಾಸೌ ಪ್ರತಿಹತಶಕ್ತಿಸ್ತದಾ ಸ್ವವ್ಯಾಪಾರಂ ನ ಕುರುತೇ, ದೇಹ ಏವ ನಿಲೀಯ ತಿಷ್ಠತಿ|

Adhikarana viShamajvarasya santatanivRuttirnAsti (66-67) · Śloka 67

| ಕ್ಷೀಣೇ ದೋಷೇ ಜ್ವರಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮೋ ರಸಾದಿಷ್ವೇವ ಲೀಯತೇ||೬೬|| ಲೀನತ್ವಾತ್ಕಾರ್ಶ್ಯವೈವರ್ಣ್ಯಜಾಡ್ಯಾದೀನಾದಧಾತಿ ಸಃ| |೬೭|

ಸ೦-ದೋಷೇ-ವಿಷಮಜ್ವರಕಾರಿಣಿ, ಕ್ಷೀಣೇ ಸತಿ, ಸತತಕಾದಿಜ್ವರಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮೋ ಭೂತ್ವಾ ರಸಾದಿಷ್ವೇವ ಧಾತುಷು ಲೀಯತೇ-ಲಯಂ ಯಾತಿ| ಕಥಂ ಪುನರೇತದವಗಮ್ಯತೇ ? ಯದಸೌ ಲೀನೋ ನ ಪುನರ್ವಿನಷ್ಟ ಏವ, ಇತ್ಯತ್ರ ಹೇತುಮಾಹ-ಲೀನತ್ವಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಸ ತು ಲೀನೋ ಜ್ವರೋ ಲೀನತ್ವಾತ್ ಕಾರ್ಶ್ಯಾದೀನ್ ಕರೋತಿ| ಅತ ಏವಾಸೌ ನ ವಿನಷ್ಟ ಏವೇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಯತಃ ಕಾರ್ಶ್ಯಾದ್ಯುದ್ಗಮ ಉಪಲಭ್ಯತೇ| ನಿರನ್ವಯವಿನಷ್ಟಾದ್ಧಿ ತದ್ಧೇತುಕಾರ್ಶ್ಯಾದ್ಯನುಪಲಬ್ಧಿರೇವ| ತಸ್ಮಾಲ್ಲೀನೋ ದೋಷೋ ವಿಷಮಜ್ವರೇಷು ಭವತೀತಿ ಸ್ಥಿತಮ್|

Adhikarana santatAdInAM santatatvAdau yuktiH (67-69) · Śloka 69

ನನು, ತುಲ್ಯೇಽಪಿ ವಾತಾದಿದೋಷಪ್ರಕೋಪೇ ಸನ್ತತಜ್ವರ ಏವಾಶುಸಕಲಕಾಯವ್ಯಾಪ್ತಿಃ, ಸತತಕಾದಿಷು ತು ಚಿರೇಣ ವಿಚ್ಛಿದ್ಯ ಭವತೀತ್ಯತ್ರ ಯುಕ್ತಿಃ ಕಾ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - | ಆಸನ್ನವಿವೃತಾಸ್ಯತ್ವಾತ್ಸ್ರೋತಸಾಂ ರಸವಾಹಿನಾಮ್||೬೭|| ಆಶು ಸರ್ವಸ್ಯ ವಪುಷೋ ವ್ಯಾಪ್ತಿರ್ದೋಷೇಣ ಜಾಯತೇ| ಸನ್ತತಃ ಸತತಸ್ತೇನ, ವಿಪರೀತೋ ವಿಪರ್ಯಯಾತ್||೬೮|| ವಿಷಮೋ ವಿಷಮಾರಮ್ಭಕ್ರಿಯಾಕಾಲೋಽನುಷಙ್ಗವಾನ್| |೬೯|

ಸ೦-ಆಸನ್ನಂ ವಿವೃತಂ ಚಾಸ್ಯಂ-ಮುಖಂ, ಯೇಷಾಂ ರಸವಾಹಿನಾಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ ತಾನ್ಯೇವಮ್| ತೇಷಾಂ ಭಾವ ಆಸನ್ನವಿವೃತಾಸ್ಯತ್ವಮ್| ತಸ್ಮಾದ್ಧೇತೋಸ್ತತ್ರ ಪ್ರವಿಷ್ಟೇನ ದೋಷೇಣ ಶೀಘ್ರಂ ಸರ್ವಸ್ಯ ವಪುಷಃ-ಶರೀರಸ್ಯ, ವ್ಯಾಪ್ತಿರ್ಜಾಯತೇ| ತೇನ-ಕಾರಣೇನ ದೋಷೇಣಾಶು ಸರ್ವಶರೀರವ್ಯಾಪ್ತಿಲಕ್ಷಣೇನ, ಸನ್ತತಾಖ್ಯೋ ಜ್ವರಃ ಸತತೋ-ನಿರನ್ತರೋ, ಭವತಿ| ವಿಪರೀತಃ ಪ್ರಕೃತತ್ವಾತ್ಸನ್ತತೇನ ವಿಷಮೋ-ವಿಷಮಸಂಜ್ಞಃ, ಸತತಾದಿಜ್ವರೋ ವಿಪರೀತೋ ಭವತಿ-ನ ನಿರನ್ತರಂ ಜ್ವರಯತಿ| ಕಸ್ಮಾದ್ವಿಪರೀತಃ ? ವಿಪರ್ಯಯಾತ್| ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ,-ಸ್ಥೂಲಾನ್ಯಾಸನ್ನಾನಿ ವಿವೃತಾಸ್ಯಾನಿ ಚ ರಸವಾಹೀನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ| ದೂರತರಾಣಿ ಸಂವೃತಾಸ್ಯಾನಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮತರಾಣಿ ಚ ರಕ್ತವಾಹೀನಿ| ತೈರ್ದೋಷಶ್ಚಿರೇಣ ತಥಾ ಅಸಾಕಲ್ಯೇನ ಕಾಯಂ ವ್ಯಾಪ್ನುವನ್ ವಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲಂ ಜ್ವರಂ ಕರೋತಿ| ಅತ ಏವಾಹ (ಶ್ಲೋ. ೭೦)- "ಅಹೋರಾತ್ರಸ್ಯ ಸ ದ್ವಿಃ ಸ್ಯಾತ್" ಇತ್ಯಾದಿ| ತತೋ ದೂರತರಾಣಿ ಸಂವೃತತರಾಸ್ಯಾನಿ ಚ ಮಾಂಸವಾಹೀನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ| ತಾನಿ ಚಿರತರೇಣ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ದೋಷಃ| ನ ಚೈತೈಃ ಸ್ರೋತೋಭಿಃ ಸಾಕಲ್ಯೇನ ಯುಗಪದ್ದೇಹಮನುವ್ಯಾಪ್ನೋತಿ| ಅತೋಽನೇನ ಕಾರಣೇನಾಸಾವನ್ಯಸ್ಮಿನ್ ದಿನೇ ಜ್ವರಂ ನಿರ್ವರ್ತಯತ್ಯನ್ಯೇದ್ಯುಃಸಂಜ್ಞಮ್| ತೇನಾಸೌ ಸತತಾದಪಿ ವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟೋ ಭವತಿ| ತತೋಽಪಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮತರಾಣಿ ಸಂವೃತತರಮುಖಾನಿ ಚ ಮೇದೋವಹಾನಿ| ತಾನಿ ಚಿರತರೇಣ ದೋಷಃ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ನ ಚ ತೈರಶೇಷದೇಹಂ ವ್ಯಾಪ್ನೋತಿ| ಅತೋಽಸಾವನೇನ ಕಾರಣೇನ ಯಥಾಕ್ರಮಮನ್ಯದಿನಮೇಕಂ ಹಿತ್ವಾ ತೃತೀಯೇಽಹ್ನಿ ತೃತೀಯಕೋ ಭವತಿ| ತತೋಽಪ್ಯನೇನೈವ ವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟತಮೇನ ಕ್ರಮೇಣ ದಿನದ್ವಯಂ ಹಿತ್ವಾ ಚತುರ್ಥಕೋ ಭವತಿ| ಏವಂ ಚತುರ್ಥಕವಿಪರ್ಯಯಶ್ಚ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇಽಪ್ಯಾಖ್ಯತ್ (ನಿ. ಅ. ೨)- "ಸೂಕ್ಷ್ಮಸೂಕ್ಷ್ಮತರಾಸ್ಯೇಷು ದೂರದೂರತರೇಷು ಚ| ದೋಷೋ ರಕ್ತಾದಿಮಾರ್ಗೇಷು ಶನೈರಲ್ಪಶ್ಚಿರೇಣ ಯತ್|| ಯಾತಿ ದೇಹಂ ಚ ನಾಶೇಷಂ ಭೂಯಿಷ್ಠಂ ಭೇಷಜೇಽಪಿ ಚ| ಕ್ರಮೋಽಯಂ ತೇನ ವಿಚ್ಛಿನ್ನಸನ್ತಾಪೋ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ ಜ್ವರಃ||" ಇತಿ| ಅಧುನಾ ವಿಷಮಜ್ವರಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯನ್ನಾಹ-ವಿಷಮ ಇತಿ| ವಿಷಮೋ-ವಿಷಮಸಂಜ್ಞೋ ಜ್ವರೋ, ವಿಷಮಾರಮ್ಭಕ್ರಿಯಾಕಾಲೋ ಭವತಿ| ಆರಮ್ಭಶ್ಚ ಕ್ರಿಯಾ ಚ ಕಾಲಶ್ಚ ಆರಮ್ಭಕ್ರಿಯಾಕಾಲಾಃ| ವಿಷಮಾ ಆರಮ್ಭಕ್ರಿಯಾಕಾಲಾ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್| ತತ್ರ ವಿಷಮ ಆರಮ್ಭೋ ಯಥಾ,-ಕಶ್ಚಿತ್ಪೂರ್ವಂ ಮೂರ್ಧಾನಮಾರಭ್ಯಾಗಚ್ಛತಿ, ಕಶ್ಚಿತ್ಪೃಷ್ಠಮ್, ಕಶ್ಚಿಜ್ಜಙ್ಘಾಭ್ಯಾಮಿತಿ| ವಿಷಮಕ್ರಿಯೋ ಯಥಾ,-ಕಶ್ಚಿಚ್ಛೀತಕೃತ್, ಕಶ್ಚಿದ್ದಾಹಕೃದಿತಿ| ವಿಷಮಕಾಲಶ್ಚ ಯಥಾ,- ಕಶ್ಚಿತ್ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ಸಮಾಗಚ್ಛತಿ, ಕಶ್ಚಿನ್ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ, ಕಶ್ಚಿದಪರಾಹ್ಣೇ, ಕಶ್ಚಿನ್ನಿಶೀಥೇ, ಇತಿ| ತಥಾ, ಅನುಷಙ್ಗವಾನ್-ದೀರ್ಘಕಾಲಾನುಬನ್ಧೀ|

Adhikarana satatalakShaNam (69-70) · Śloka 70

| ದೋಷೋ ರಕ್ತಾಶ್ರಯಃ ಪ್ರಾಯಃ ಕರೋತಿ ಸತತಂ ಜ್ವರಮ್||೬೯|| ಅಹೋರಾತ್ರಸ್ಯ ಸ ದ್ವಿಃ ಸ್ಯಾತ್| |೭೦|

ಸ೦-ಪ್ರಾಯೋ-ಬಾಹುಲ್ಯೇನ, ರಕ್ತಾಶ್ರಯೋ ದೋಷಃ ಸತತಂ ಜ್ವರಂ ವಿದಧಾತಿ| ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಾತ್ ರಸಾದ್ಯಾಶ್ರಯತ್ವಮಸ್ಯ ಸೂಚಯತಿ| ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವೋ ಜ್ವರಃ ಸರ್ವಧಾತುವ್ಯಾಪೀ| ಭೂಯಾಂಸ್ತು ಧಾತುರ್ವ್ಯಪದಿಶ್ಯತೇ| ಅತ ಏವ ಸನ್ತತೇ ಪಪಾಠ (ಶ್ಲೋ. ೫೯) - "ವಿಶೇಷೇಣ ರಸಾಶ್ರಿತಾಃ|" ಇತಿ| ತಸ್ಮಾದ್ವಿಶೇಷೇಣ ರಕ್ತಾಶ್ರಯಃ ಸತತ ಇತ್ಯವೇಹಿ| ಸಃ-ಸತತಃ, ಅಹೋರಾತ್ರಸ್ಯ ಮಧ್ಯೇ ದ್ವಿಃ ಸ್ಯಾತ್-ದ್ವೌ ಕಾಲಾವನುವರ್ತತೇ| ಅಹರ್ಯುಕ್ತಾ ರಾತ್ರಿರಹೋರಾತ್ರಃ| "ಅಹಃಸರ್ವೈಕದೇಶ" ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಅಚ್ ಸಮಾಸಾನ್ತಃ| "ರಾತ್ರಾಹ್ನಾಹಾಃ ಪುಂಸಿ" ಇತಿ ಪುಂಸ್ತ್ವಮ್| ದ್ವೌ ವಾರೌ ದ್ವಿಃ| "ದ್ವಿತ್ರಿಚತುರ್ಭ್ಯಃ ಸುಚ್" ಇತಿ ಸುಚ್| ಅತ್ರ ಚ ನಾಯಂ ನಿಯಮಃ, ಯದಹ್ನ್ಯೇಕವಾರಂ ರಾತ್ರಾವೇಕವಾರಮಿತಿ, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ? ಕದಾಚಿದಹ್ನ್ಯೇವ ವಾರದ್ವಯಂ, ಕದಾಚಿದ್ರಾತ್ರಾವೇವ ವಾರದ್ವಯಂ, ಕದಾಚಿದ್ದ್ವಯೋರಪಿ ವಾರದ್ವಯಮಿತಿ ಪ್ರತೀಹಿ|

Adhikarana anyedyurlakShaNam (70) · Śloka 70

ಸಕೃದನ್ಯೇದ್ಯುರಾಶ್ರಿತಃ| ತಸ್ಮಿನ್ಮಾಂಸವಹಾ ನಾಡೀಃ|೭೦|

ಸ೦-ಸಕೃದನ್ಯೇದ್ಯುಃ 'ಅಹೋರಾತ್ರಸ್ಯ ಇತ್ಯನುವರ್ತತೇ| ಅಹೋರಾತ್ರಸ್ಯ ಮಧ್ಯೇಽಯಮನ್ಯೇದ್ಯುರ್ನಾಮ ವಿಷಮಜ್ವರಃ ಸಕೃತ್-ಏಕವಾರಂ ಭವೇತ್| ಕದಾಚಿದಹ್ನ್ಯೇಕವಾರಮುತ್ಪದ್ಯತೇ, ಕದಾಚಿದ್ರಾತ್ರಾವಿತಿ| ತಸ್ಮಿನ್-ಅನ್ಯೇದ್ಯುರ್ಜ್ವರೇ, ಸರ್ವಧಾತ್ವಾಶ್ರಯೋಽಪಿ ದೋಷೋ ವಿಶೇಷೇಣ ಮಾಂಸವಹಾ ನಾಡೀರಾಶ್ರಿತಃ|

Adhikarana tRutIyakalakShaNam (70-71) · Śloka 71

| ಮೇದೋನಾಡೀಸ್ತೃತೀಯಕೇ||೭೦|| ಗ್ರಾಹೀ ಪಿತ್ತಾನಿಲಾನ್ಮೂರ್ಧ್ನಸ್ತ್ರಿಕಸ್ಯ ಕಫಪಿತ್ತತಃ| ಸಪೃಷ್ಠಸ್ಯಾನಿಲಕಫಾತ್ಸ ಚೈಕಾಹಾನ್ತರಃ ಸ್ಮೃತಃ||೭೧||

ಸ೦-ತೃತೀಯಕೇ ಮೇದೋವಹಾ ನಾಡೀರ್ವಿಶೇಷೇಣ ದೋಷ ಆಶ್ರಿತ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಮೇದೋವಹಾ ನಾಡೀರಾಶ್ರಿತ್ಯ ದೋಷಸ್ತೃತೀಯಕಂ ಕುರುತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ ಚ ತ್ರಿವಿಧಃ,-ಪಿತ್ತವಾತಾದಧಿಕಾತ್ ಕಫಪಿತ್ತಾತ್ ವಾತಕಫಾಚ್ಚ| ತತ್ರ ಗ್ರಾಹೀ ಮೂರ್ಧ್ನಃ-ಶಿರಸಃ, ಪಿತ್ತಾನಿಲಾತ್ತೃತೀಯಕೋ ಭವತಿ, ಮೂರ್ಧ್ನಿ ವೇದನಾಸ್ತಾಸ್ತಾ ಜನಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಶ್ಚ ಕಫಪಿತ್ತಾದುತ್ಪದ್ಯತೇ ಸ ತ್ರಿಕಸ್ಯ ಗ್ರಾಹೀ-ತ್ರಿಕೇ ಪೀಡಾಮುತ್ಪಾದಯತಿ| ಯಶ್ಚಾನಿಲಕಫಾಜ್ಜಾಯತೇ ಸ ಪೃಷ್ಠಸಹಿತಸ್ಯ ತ್ರಿಕಸ್ಯ ಗ್ರಾಹೀ-ಪೃಷ್ಠೇ ತ್ರಿಕೇ ಚ ಪೀಡಾಂ ಜನಯತಿ| ಏವಮಯಂ ತ್ರಿಪ್ರಕಾರಸ್ವಭಾವಃ| ಸ ಚ ತೃತೀಯಕ ಏಕಾಹಾನ್ತರ ಇತಿ ಸ್ಮೃತೋ, 'ಮುನಿಭಿಃ' ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಏಕೇನಾಹ್ನಾಽನ್ತರಂ-ವ್ಯವಧಾನಂ, ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್| ಏಕಸ್ಮಿನ್ನಹನಿ ತಿರೋಭೂಯ ಪುನರುದೇತೀತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana caturthakalakShaNam (72-73) · Śloka 73

ಚತುರ್ಥಕೋ ಮಲೇ ಮೇದೋಮಜ್ಜಾಸ್ಥ್ಯನ್ಯತಮಸ್ಥಿತೇ| ಮಜ್ಜಸ್ಥ ಏವೇತ್ಯಪರೇ ಪ್ರಭಾವಂ ಸ ತು ದರ್ಶಯೇತ್||೭೨|| ದ್ವಿಧಾ ಕಫೇನ ಜಂಘಾಭ್ಯಾಂ ಸ ಪೂರ್ವಂ ಶಿರಸೋಽನಿಲಾತ್| |೭೩|

ಸ೦-ಮೇದಶ್ಚ ಮಜ್ಜಾ ಚಾಸ್ಥಿ ಚ ಮೇದೋಮಜ್ಜಾಸ್ಥೀನಿ, ತೇಷಾಮನ್ಯತಮಸ್ಮಿನ್ ಸ್ಥಿತೇ ದೋಷೇ ಕದಾಚಿನ್ಮೇದಸಿ ಸ್ಥಿತೇ ದೋಷೇ ಕದಾಚಿನ್ಮಜ್ಜನಿ ಕದಾಚಿದಸ್ಥನಿ ಸ್ಥಿತೇ ದೋಷೇ ಚತುರ್ಥಕೋ ಜ್ವರೋ ಜಾಯತೇ| ಏಕಂ ದಿನಂ ಜ್ವರಯಿತ್ವಾ ಹ್ಯಹಂ ವಿಮುಚ್ಯ ಪುನರ್ಜ್ವರಯತಿ ಸ ಚತುರ್ಥಕೋ ವೇದ್ಯಃ| ಮಜ್ಜಸ್ಥ ಏವೇತ್ಯಪರೇ-ಅನ್ಯೇ ಪುನರಾಚಾರ್ಯಾ ಏವಂ ಸ್ಮರನ್ತಿ, ಚತುರ್ಥಕೋ ಜ್ವರೋ ಮಜ್ಜಸ್ಥ ಏವ ದೋಷೇ ಜಾಯತೇ| ಸ ಪುನಶ್ಚತುರ್ಥಕಃ ಪ್ರಭಾವಂ ದ್ವಿಧಾ-ದ್ವಿಪ್ರಕಾರಂ, ದರ್ಶಯೇತ್| ಕಫೇನಾಧಿಕೇನ ಯೋ ಜಾಯತೇ ಸ ಪೂರ್ವಂ-ಪ್ರಥಮಂ, ಜಙ್ಘಾಭ್ಯಂ ತತೋಽನ್ಯೇಭ್ಯೋಽಙ್ಗೇಭ್ಯಃ| ಅನಿಲಾದ್ಯೋ ಭವತಿ ಸ ಪೂರ್ವಂ ಶಿರಸೋ ಜಾಯತೇಽನನ್ತರಮಙ್ಗಾನ್ತರೇಭ್ಯಃ|

Adhikarana caturthakaviparyayalakShaNam (73-74) · Śloka 74

| ಅಸ್ಥಿಮಜ್ಜೋಭಯಗತೇ ಚತುರ್ಥಕವಿಪರ್ಯಯಃ||೭೩|| ತ್ರಿಧಾ, ಹ್ಯಹಂ ಜ್ವರಯತಿ ದಿನಮೇಕಂ ತು ಮುಞ್ಚತಿ| |೭೪|

ಸ೦-ಅಸ್ಥಿ ಚ ಮಜ್ಜಾ ಚಾಸ್ಥಿಮಜ್ಜಾನೌ, ಅಸ್ಥಿಮಜ್ಜೋರುಭಯಂ-ದ್ವಯಂ, ತತ್ರ ಗತೋ ಯೋ ಮಲೋ ವಾತಾದ್ಯನ್ಯತಮಸ್ತಸ್ಮಿನ್, ಚತುರ್ಥಕವಿಪರ್ಯಯಃ-ತದ್ವಿಪರೀತಲಕ್ಷಣೋ ವಿಷಮಜ್ವರೋ, ಭವತಿ| ಸ ಚ ತ್ರಿಧಾ-ತ್ರಿಪ್ರಕಾರಃ, ಸನ್ನಿಪಾತೋದ್ಭವತ್ವೇಽಪಿ ಕದಾಚಿದ್ವಾತೇನಾಧಿಕೇನಾಽಥವಾ ಪಿತ್ತೇನ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ವಾ| ತಮೇವ ಚ ಲಕ್ಷಯಿತುಮಾಹ-ಹ್ಯಹಮಿತಿ| ದ್ವಿಧಾತುಸ್ಥಿತದೋಷೋತ್ಪನ್ನತ್ವಾತ್ ದ್ವೇ ದಿನೇ ಜ್ವರಯಿತ್ವಾ ದಿನಮೇಕಂ ವಿಮುಚ್ಯ ಪುನರ್ಹ್ಯಹಂ ಜ್ವರಯತಿ ಸ ಚತುರ್ಥಕವಿಪರ್ಯಯಃ| ಅನೇನೈವ ಲಕ್ಷಣೇನ ಚತುರ್ಥಕಸ್ಯಾಪಿ ಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಸ ಏಕಮಹೋ ಜ್ವರಯಿತ್ವಾ ಹ್ಯಹಂ ವಿಮುಚ್ಯ ಪುನರ್ಜ್ವರಯತಿ| ದ್ವೇ ಅಹ್ನೀ ಸಮಾಹೃತೇ ದ್ವ್ಯಹಃ| "ರಾಜಾಹಃಸಖಿಭ್ಯಷ್ಟಚ್" ಇತಿ ಟಚ್| "ಅಹ್ನಷ್ಟಖೋರೇವ" ಇತಿ ಟಿಲೋಪಃ|

Adhikarana anuktajvaraBeda sa~ggrahaH (74-76) · Śloka 76

ಇದಾನೀಮೇಷಾಂ ವಿಷಮಜ್ವರಾಣಾಮಿಮಂ ಶೇಷಭೂತಂ ಗ್ರನ್ಥಮಾಹ - - - - | ಬಲಾಬಲೇನ ದೋಷಾಣಾಮನ್ನಚೇಷ್ಟಾದಿಜನ್ಮನಾ||೭೪|| ಜ್ವರಃ ಸ್ಯಾನ್ಮನಸಸ್ತದ್ವತ್ಕರ್ಮಣಶ್ಚ ತದಾ ತದಾ| ದೋಷದೂಷ್ಯರ್ತ್ವಹೋರಾತ್ರಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಬಲಾಜ್ಜ್ವರಃ||೭೫|| ಮನಸೋ ವಿಷಯಾಣಾಂ ಚ ಕಾಲಂ ತಂ ತಂ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ| |೭೬|

ಸ೦-ಬಲಂ ಚಾಬಲಂ ಚ ಬಲಾಬಲಂ,-ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾಸಾಮರ್ಥ್ಯಮ್, ಆಸನ್ನವ್ಯಾಧಿಕಾರಣಾನಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ-ವಾತಾದೀನಾಂ, ತದಾ ತದಾ ಬಲಾಬಲೇನ ಜ್ವರಃ ಸ್ಯಾತ್| ಕಿಮ್ಭೂತೇನ ? ಅನ್ನಚೇಷ್ಟಾದಿಜನ್ಮನಾ| ಅದ್ಯತ ಇತ್ಯನ್ನಂ,-ರಕ್ತಶಾಲ್ಯಾದಿ| ಅನ್ನಗ್ರಹಣಮುಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಮ್, ಮಾಂಸರಸಾದ್ಯಪಿ ಹಿ ಪಾನಂ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಚೇಷ್ಟ್ಯತ ಇತಿ ಚೇಷ್ಟಾ,-ಕಾಯವಾಙ್ಮನೋವ್ಯಾಪಾರೋ, ವಿಹಾರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ನಂ ಚ ಚೇಷ್ಟಾ ಚಾನ್ನಚೇಷ್ಟೇ, ತೇ ಆದಿ ಯೇಷಾಂ ಕಾಲದೂಷ್ಯಾದೀನಾಂ ತ ಏವಮ್, ತೇಭ್ಯೋ ಜನ್ಮ ಯಸ್ಯ ಬಲಾಬಲಸ್ಯ, ತೇನಾನ್ನಚೇಷ್ಟಾದ್ಯುತ್ಪನ್ನೇನ ಸತತಕಾದಿರ್ಜ್ವರೋ ಭವೇತ್| ಮನಸಸ್ತದ್ವತ್| ತದ್ವದಿತ್ಯನೇನ ದೋಷಾಣಾಂ ಬಲಾಬಲಮತಿದಿಶ್ಯತೇ| ಯಥಾ ದೋಷಾಣಾಂ ಶಾರೀರಾಣಾಂ ಬಲಾಬಲೇನ ಸತತಕಾದಿಜ್ವರಃ ಸ್ಯಾತ್, ತಥಾ ಮನಸೋಽಪಿ ದೋಷಾಣಾಂ ಬಲಾಬಲೇನ ಜ್ವರಃ ಸ್ಯಾತ್| ಚಶಬ್ದಾತ್ ಕರ್ಮಣೋಽಪಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಸ್ಯ ಬಲಾಬಲೇನ ಸತತಕಾದಿಜ್ವರಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ| ಕಸ್ಯ ಸಮ್ಬನ್ಧಿನಃ ಕರ್ಮಣಃ ? ಪ್ರಕೃತತ್ವಾನ್ಮನಸ ಏವ| ತದೇವಂ ಕರ್ಮಣೋ ವ್ಯಾಪಾರಸ್ಯ ಚಿತ್ತಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಬಲಾಬಲೇನ ತದ್ವಶಾಜ್ಜ್ವರೋಽಸೌ ಭವೇತ್| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಚಕ್ಷತೇ,-ಕರ್ಮಣಃ-ಪುರಾಕೃತಸ್ಯ ಬಲಾಬಲೇನ, ಪುರಾಕೃತಕರ್ಮವಶಾದಿತಿ| ಯತ್ತದೋನಿತ್ಯಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧಾದ್ಯದತ್ರಾನುಕ್ತಮಪಿ ಲಭ್ಯತೇ| ತೇನಾಯಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ,-ಯದಾ ಯದಾಽನ್ನಚೇಷ್ಟಾದಿಜನ್ಮ ದೋಷಾಣಾಂ ಬಲಾಬಲಂ ಸ್ಯಾತ್, ತಥಾ ಮನಸೋ ದೋಷಾಣಾಂ ಬಲಾಬಲಂ ಸ್ಯಾತ್, ತಥಾ ಕರ್ಮಣಃ ಪೂರ್ವಕೃತಸ್ಯ ಬಲಾಬಲಂ ಸ್ಯಾತ್, ತದಾ ತದಾ ಸತತಕಾದಿರ್ಜ್ವರಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ| ಅಪಿಚ ದೋಷಾಣಾಂ ವಾತಾದೀನಾಂ ಬಲೇನ, ತಥಾ ದೂಷ್ಯಾಣಾಂ ರಸಾದೀನಾಂ ತಥಾ ಋತೂನಾಂ ಶಿಶಿರಾದೀನಾಂ ತಥಾಽಹೋರಾತ್ರಸ್ಯ ತಥಾ ಪ್ರಕೃತೀನಾಂ ಬಲೇನ, ಮನಸೋ ಬಲೇನ, ತಥಾ ವಿಷಯಾಣಾಂ ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸಗನ್ಧಾನಾಂ ಬಲೇನ, ಜ್ವರಸ್ತಂ ತಂ-ವಿಶಿಷ್ಟಂ, ಕಾಲಂ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ| ತೇನ ಕದಾಚಿತ್ ಸತತಕೋಽನ್ಯೇದ್ಯುಸ್ತೃತೀಯಕಶ್ಚತುರ್ಥಕೋ ವಾ ಭವತಿ| ತಥಾ ಕದಾಚಿತ್ ಚತುರ್ಥಕೋ ಭೂತ್ವಾ ತೃತೀಯಕೋಽನ್ಯೇದ್ಯುಃ ಸತತಕೋ ವಾ ಭವೇತ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಚ ರಸಾದಿಧಾತುಸ್ಥಜ್ವರಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಮ್| ಯಥಾ (ನಿ. ಅ. ೨)- "ಉತ್ಕ್ಲೇಶೋ ಗೌರವಂ ದೈನ್ಯಂ ಭಙ್ಗೋಽಙ್ಗಾನಾಂ ವಿಜೃಮ್ಭಣಮ್| ಅರೋಚಕೋ ವಮಿಃ ಸಾದಃ ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ ರಸಗೇ ಜ್ವರೇ|| ೧|| ರಕ್ತನಿಷ್ಠೀವನಂ ತೃಷ್ಣಾ ರಕ್ತೋಷ್ಣಪಿಟಿಕೋದ್ಗಮಃ| ದಾಹರಾಗಭ್ರಮಮದಪ್ರಲಾಪಾ ರಕ್ತಸಂಸ್ಥಿತೇ|| ೨|| ತೃಡ್ ಗ್ಲಾನಿಃ ಸೃಷ್ಟವರ್ಚಸ್ತ್ವಮನ್ತರ್ದಾಹೋ ಭ್ರಮಸ್ತಮಃ| ದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಂ ಗಾತ್ರವಿಕ್ಷೇಪೋ ಮಾಂಸಸ್ಥೇ, ಮೇದಸಿ ಸ್ಥಿತೇ|| ೩|| ಸ್ವೇದೋಽತಿತೃಷ್ಣಾ ವಮನಂ ಸ್ವಗನ್ಧಸ್ಯಾಸಹಿಷ್ಣುತಾ| ಪ್ರಲಾಪೋ ಗ್ಲಾನಿರರುಚಿರಸ್ಥಿಸ್ಥೇ ತ್ವಸ್ಥಿಭೇದನಮ್|| ೪|| ದೋಷಪ್ರವೃತ್ತಿರೂರ್ಧ್ವಾಧಃ ಶ್ವಾಸಾಙ್ಗಾಕ್ಷೇಪಕೂಜನಮ್| ಅನ್ತರ್ದಾಹೋ ಬಹಿಃ ಶೈತ್ಯಂ ಶ್ವಾಸೋ ಹಿಧ್ಮಾ ಚ ಮಜ್ಜಗೇ|| ೫|| ತಮಸೋ ದರ್ಶನಂ ಮರ್ಮಚ್ಛೇದನಂ ಸ್ತಬ್ಧಮೇಢ್ರತಾ| ಶುಕ್ರಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಮೃತ್ಯುಶ್ಚ ಜಾಯತೇ ಶುಕ್ರಸಂಶ್ರಯೇ|| ೬|| ಉತ್ತರೋತ್ತರದುಃಸಾಧ್ಯಾಃ ಪಞ್ಚಾತ್ರಾನ್ತ್ಯೌ ತು ವರ್ಜಯೇತ್| ಪ್ರಲಿಮ್ಪನ್ನಿವ ಗಾತ್ರಾಣಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಗೌರವೇಣ ಚ|| ೭|| ಮನ್ದಜ್ವರಪ್ರಲೇಪಸ್ತು ಸಶೀತಃ ಸ್ಯಾತ್ಪ್ರಲೇಪಕಃ| ನಿತ್ಯಂ ಮನ್ದಜ್ವರೋ ರೂಕ್ಷಃ ಶೂನಃ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಸಿಧ್ಯತಿ|| ೮|| ಸ್ತಬ್ಧಾಙ್ಗಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಭೂಯಿಷ್ಠೋ ಭವೇದ್ವಾತಬಲಾಸಕಃ| ಹರಿದ್ರಾಭೇಕವರ್ಣಾಭಸ್ತದ್ವರ್ಣಂ ಯಃ ಪ್ರಮೇಹತಿ|| ೯|| ಸ ವೈ ಹಾರಿದ್ರಕೋ ನಾಮ ಜ್ವರಭೇದೋಽನ್ತಕಃ ಸ್ಮೃತಃ| ಕಫವಾತೌ ಸಮೌ ಯಸ್ಯ ಹೀನಪಿತ್ತಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ|| ೧೦|| ತೀಕ್ಷ್ಣೋ ವಾ ಯದಿ ವಾ ಮನ್ದೋ ಜಾಯತೇ ರಾತ್ರಿಕೋ ಜ್ವರಃ| ದಿವಾಕರಾಪೀತಬಲೇ ವ್ಯಾಯಾಮಾಚ್ಚ ವಿಶೋಷಿತೇ|| ೧೧|| ಶರೀರೇ ನಿಯತಂ ವಾತಾಜ್ಜ್ವರಃ ಸ್ಯಾತ್ಪೂರ್ವರಾತ್ರಿಕಃ| ಆಮಾಶಯೇ ಯದಾ ದುಷ್ಟೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತೇ|| ೧೨|| ತದಾಽರ್ದ್ಧಂ ಶೀತಲಂ ದೇಹೇ ತ್ವರ್ದ್ಧಂ ಚೋಷ್ಣಂ ಪ್ರಜಾಯತೇ| ಕಾಯೇ ಪಿತ್ತಂ ಯದಾ ದುಷ್ಟಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಚಾನ್ತೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ|| ೧೩|| ಉಷ್ಣತ್ವಂ ತೇನ ದೇಹಸ್ಯ ಶೀತತ್ವಂ ಕರಪಾದಯೋಃ|" ಇತಿ| ಖಾರಣಾದಿನಾ ತು ಶುಕ್ರಸ್ಥ ಏವ ದೋಷೇ ವರ್ಜ್ಯತಾ ಪ್ರತ್ಯಪಾದಿ| ತಥಾ ಚ ತದ್ಗ್ರನ್ಥಃ-"ಶುಕ್ರಸ್ಥೇ ಶುಕ್ರವಿಣ್ಮೋಕ್ಷಃ ಶ್ವಸನ್ ಪ್ರಾಣಾನ್ ವಿಮೋಕ್ಷ್ಯತಿ|" ಇತಿ|

Adhikarana jvaramokShalakShaNam (76-78) · Śloka 78

| ಧಾತೂನ್ ಪ್ರಕ್ಷೋಭಯನ್ ದೋಷೋ ಮೋಕ್ಷಕಾಲೇ ವಿಲೀಯತೇ||೭೬|| ತತೋ ನರಃ ಶ್ವಸನ್ ಸ್ವಿದ್ಯನ್ ಕೂಜನ್ ವಮತಿ ಚೇಷ್ಟತೇ| ವೇಪತೇ ಪ್ರಲಪತ್ಯುಷ್ಣೈಃ ಶೀತೈಶ್ಚಾಙ್ಗೈರ್ಹತಪ್ರಭಃ||೭೭|| ವಿಸಂಜ್ಞೋ ಜ್ವರವೇಗಾರ್ತಃ ಸಕ್ರೋಧ ಇವ ವೀಕ್ಷತೇ| ಸದೋಷಶಬ್ದಂ ಚ ಶಕೃದ್ದ್ರವಂ ಸೃಜತಿ ವೇಗವತ್||೭೮||

ಸ೦-ದೋಷೋ-ವಾತಾದ್ಯನ್ಯತಮೋ, ಧಾತೂನ್-ರಸಾದೀನ್, ಪ್ರಕ್ಷೋಭಯನ್-ಚಣ್ಡಪವನೋದ್ಧೂತಮಹಾಜಲಾಶಯಾನಿವ ಕುರ್ವನ್, ಜ್ವರಮೋಕ್ಷಕಾಲೇ ವಿಲೀಯತೇ| ವಿಲೀಯಮಾನದೋಷವಶಾತ್ ನರಃ ಶ್ವಸನ್, ತಥಾ ಸ್ವಿದ್ಯನ್-ರೋಮಕೂಪೇಭ್ಯೋ ಜಲಂ ಸ್ರವನ್, ತಥಾ ಕೂಜನ್-ಅವ್ಯಕ್ತಂ ಶಬ್ದಂ ಕುರ್ವನ್, ವಮತಿ-ಛರ್ದಯತಿ, ತಥಾ ಚೇಷ್ಟತೇ-ಭೂಮಿಶಯ್ಯಾದೌ ಪರಿಲುಣ್ಠತಿ, ವೇಪತೇ-ಕಮ್ಪತೇ ಲತೇವ ಚಲತಿ, ಪ್ರಲಪತಿ-ಅಸಮ್ಬದ್ಧಂ ಬ್ರೂತೇ, ತಥಾ ಹತಪ್ರಭೋ-ನಷ್ಟಕಾನ್ತಿಃ, ಉಷ್ಣೈಃ ಶೀತೈಶ್ಚಾಙ್ಗೈಸ್ತುಲ್ಯಕಾಲಮುಪಲಕ್ಷಿತೋ ಭವತಿ| ಚಶಬ್ದೋಽತ್ರ ತುಲ್ಯಕಾಲಾರ್ಥಃ| ತುಲ್ಯಕಾಲಂ ತಸ್ಯ ಕಾನಿಚಿದುಷ್ಣಾನ್ಯಙ್ಗಾನಿ ಕಾನಿಚಿಚ್ಛೀತಾನಿ| ವಿಗತಾ ಸಂಜ್ಞಾ ಯಸ್ಯಾಸೌ ವಿಸಂಜ್ಞಃ, ತಥಾ ಜ್ವರವೇಗಾರ್ತಃ ಸಕ್ರೋಧ ಇವ ವೀಕ್ಷತೇ-ಸರೋಷ ಇವಾಲೋಕನಂ ಕರೋತಿ, ತಥಾ ಶಕೃತ್-ಪುರೀಷಂ, ವಿಮುಞ್ಚತಿ| ಕಿಮ್ಭೂತಂ ಶಕೃತ್ ? ದೋಷಶ್ಚ ಶಬ್ದಶ್ಚ ದೋಷಶಬ್ದೌ, ಸಹ ತಾಭ್ಯಾಂ ವರ್ತತೇ ಸದೋಷಶಬ್ದಮ್| ದೋಷಶಬ್ದೇನೇಹಾಮೋ ವಿವಕ್ಷಿತಃ, ಸಾಮಂ ಸಸ್ವನಂ ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ದ್ರವಂ-ಅಕಠಿನಮ್| ತಥಾ ವೇಗೋಽಸ್ಯಾಸ್ತೀತಿ ವೇಗವತ್, ಇತಿ ಸವೇಗಂ ಕೃತ್ವಾ ಶಕೃತ್ಸೃಜತಿ|

Adhikarana jvaramuktalakShaNam (2) · Śloka 2

ಇತಿ ಜ್ವರಮೋಕ್ಷಕಾಲಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತ್ವಾ ವಿಗತಜ್ವರಲಕ್ಷಣಮಭಿಧಿತ್ಸುರಾಹ - - ದೇಹೋ ಲಘುರ್ವ್ಯಪಗತಕ್ಲಮಮೋಹತಾಪಃ ಪಾಕೋ ಮುಖೇ ಕರಣಸೌಷ್ಠವಮವ್ಯಥತ್ವಮ್| ಸ್ವೇದಃ ಕ್ಷವಃ ಪ್ರಕೃತಿಯೋಗಿ ಮನೋಽನ್ನಲಿಪ್ಸಾ ಕಣ್ಡೂಶ್ಚ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ವಿಗತಜ್ವರಲಕ್ಷಣಾನಿ||೭೯|| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ತೃತೀಯೇ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಜ್ವರನಿದಾನಂ ನಾಮ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨||

ಸ೦-ತಸ್ಯ ವಿಗತಜ್ವರಸ್ಯ ನರಸ್ಯೈತಾನಿ ಲಕ್ಷಣಾನಿ| ಯಥಾ-ದೇಹೋ ಲಘುರ್ಭವತಿ-ನ ತು ಗಾತ್ರೇ ಗೌರವಮ್| ತಥಾ, ವ್ಯಪಗತಾಃ-ನಷ್ಟಾಃ, ಕ್ಲಮಮೋಹತಾಪಾ ಯಸ್ಯಾಸೌ ವ್ಯಪಗತಕ್ಲಮಮೋಹತಾಪಸ್ತದಾ ಸ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ತಥಾ, ಅಸ್ಯ ಮುಖೇ-ವದನೇ, ಪಾಕಃ| ಕರಣಾನಾಂ-ಚಕ್ಷುರಾದೀನಾಂ, ಸೌಷ್ಠವಂ-ಪಾಟವಂ, ಜಾಯತೇ| ತಥಾ, ಅವ್ಯಥತ್ವಾದಯೋಽಸ್ಯ ಭವನ್ತಿ| ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಯೋಗಃ ಪ್ರಕೃತಿಯೋಗಃ,-ಸ್ವಭಾವೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಪ್ರಕೃತಿಯೋಗೋ ಯಸ್ಯಾಸ್ತಿ ಮನಸಸ್ತತ್ ಪ್ರಕೃತಿಯೋಗಿ| ಯಾದೃಗ್ಯಸ್ಯ ಚಿತ್ತಂ ಪೂರ್ವಂ ರಜೋಬಹುಲಂ ತಮೋಬಹುಲಂ ವಾ ಆಸೀತ್ ತಾದೃಕ್ ತಸ್ಯ ಸಮ್ಪದ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಅನ್ನಲಿಪ್ಸಾ-ಅನ್ನಾಭಿಲಾಷಃ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಚ ನಕ್ಷತ್ರಸಮಾಶ್ರಯಣೇನ ಚ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯಜ್ವರಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಮ್| ಯಥಾ (ನಿ. ಅ. ೧)- "ಆಧಾನಜನ್ಮನಿಧನಪ್ರತ್ಯರಾಖ್ಯವಿಪತ್ಕರೇ| ನಕ್ಷತ್ರೇ ವ್ಯಾಧಿರುತ್ಪನ್ನಃ ಕ್ಲೇಶಾಯ ಮರಣಾಯ ವಾ|| ಜ್ವರಾಸ್ತು ಜಾತಃ ಷಡ್ರಾತ್ರಾದಶ್ವಿನೀಷು ನಿವರ್ತತೇ| ಭರಣೀಷು ತು ಪಞ್ಚಾಹಾತ್ಸಪ್ತಾಹಾತ್ಕೃತ್ತಿಕಾಸು ಚ|| ತ್ರಿಸಪ್ತರಾತ್ರಾದಥವಾ ರೋಹಿಣ್ಯಾಮಷ್ಟರಾತ್ರತಃ| ಏಕಾದಶಾದ್ವಾ ದಿವಸಾನ್ಮೃಗೇ ಷಣ್ಣವರಾತ್ರಯಃ|| ಪಞ್ಚಾಹಾನ್ಮೃತ್ಯುರಾರ್ದ್ರಾಯಾಂ ತ್ರಿಪಕ್ಷೇ ಸಂಶಯೋಽಥವಾ| ಪುನರ್ವಸೌ ಪ್ರವೃತ್ತಸ್ತು ಜ್ವರೋಽಪೈತಿ ತ್ರಯೋದಶಾತ್|| ದಿವಸಾತ್ಸಪ್ತವಿಂಶಾದ್ವಾ ಹ್ಯಹಾತ್ಸಪ್ತಾಹತೋಽಥವಾ|| ಪುಷ್ಯೇ ಶ್ಲೇಷಾಸು ಮರಣಂ ಚಿರೇಣಾಽಪಿ ಮಘಾಸು ಚ|| ಅವಶ್ಯಂ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಮಾಪ್ನೋತಿ ದ್ವಾದಶಾಹಾನ್ಮೃತೋ ನ ಚೇತ್| ಫಲ್ಗುನ್ಯೋಃ ಪೂರ್ವಯೋರ್ಮೃತ್ಯುರನ್ಯಯೋಸ್ತು ದಿನೇಽಷ್ಟಮೇ|| ನವಮೇಽಹ್ನ್ಯೇಕವಿಂಶೇ ವಾ ಜ್ವರಃ ಸೌಮ್ಯತ್ವಮೃಚ್ಛತಿ| ಹಸ್ತೇನ ಸಪ್ತಮೇ ಶಾನ್ತಿಶ್ಚಿತ್ರಾಯಾಮಷ್ಟಮೇಽಥವಾ|| ಪುನಶ್ಚಿತ್ರಾಗಮೇ ಸ್ವಾತೌ ದಶಾಹಾದಥವಾ ತ್ರಿಭಿಃ| ಪಕ್ಷೈರ್ಮೃತ್ಯುಂ ವಿಶಾಖಾಸು ದ್ವಾವಿಂಶೇಽಹನಿ ನಿರ್ದಿಶೇತ್|| ನವಮೇಽಹ್ನಿ ನ ಚೇಚ್ಛಾನ್ತಿರ್ಮೈತ್ರೇ ಮೃತ್ಯುಸ್ತತಃ ಪರಮ್| ಜ್ಯೇಷ್ಠಾಯಾಂ ಪಞ್ಚಮೇ ಮೃತ್ಯುರೂರ್ಧ್ವಂ ವಾ ದ್ವಾದಶಾತ್ಸುಖಮ್|| ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ದಶಾಹಾನ್ಮೂಲೇನ ತ್ರಿಸಪ್ತಾಹೇಽಥವಾ ಗತೇ| ಪೂರ್ವಾಷಾಢಾಸು ನವಮೇ ತತೋಽನ್ಯಾಸು ತು ಮಾಸತಃ|| ಅಷ್ಟಾಭಿರಥವಾ ಮಾಸೈರ್ನವಭಿರ್ವಾ ಭವೇಚ್ಛಿವಮ್| [ಜ್ವರಸ್ತು ಶ್ರವೇಣೇ ಯಾತಿ ಶಾನ್ತಿಮೇಕಾದಶಾಹತಃ|| ] ಆಜ್ಯೇಷ್ಠಾಹಾದ್ಧನಿಷ್ಠಾಸು ದಶಾಹಾದ್ವಾರುಣೇಷು ತು| ಷಡಹೇ ದ್ವಾದಶಾಹೇ ವಾ ಮೃತ್ಯುರ್ಭಾದ್ರಪದಾಸು ಚ|| ಉತ್ತರಾಸು ದ್ವಿಸಪ್ತಾಹಾತ್ ಪ್ರಶಮೋ, ರೇವತೀಷು ಚ| ಚತೂರಾತ್ರೇಽಷ್ಟರಾತ್ರೇ ವಾ ಕ್ಷೇಮಮಿತ್ಯಾಹ ಹಾರಿತಃ||" ಇತಿ| ಜ್ವರ ಇತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಮ್| ಪ್ರಾಯಃ ಸರ್ವೋ ವ್ಯಾಧಿರನಯಾ ದಿಶಾಽನುಸೃತೋ ಬೋಧ್ಯಃ ಕ್ಷಿಪ್ರಚಿರಮೋಕ್ಷಾಯ ಜೀವಿತಾನ್ತಾಯ ವಾ| ಆಧಾನಂ-ಜನ್ಮರ್ಕ್ಷಾದ್ದಶಮಂ ನಕ್ಷತ್ರಮ್| ವಿಪತ್ಕರಂ-ತೃತೀಯಾ ತಾರಾ| ಪ್ರತ್ಯರಂ-ಪಞ್ಚಮೀ| ನಿಧಾನಸಂಜ್ಞಾ-ಸಪ್ತಮೀ ತಾರಾ ಸ್ಮೃತೇತಿ| ಅಥ, ಕಿಂ ನಕ್ಷತ್ರಸಮಾಶ್ರಯೇಣೇನ ಜ್ವರಸ್ಯ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯವಿಭಾಗೋಽಙ್ಗೀಕ್ರಿಯತಾಮುತ ಯಥಾನಿದಾನಂ ಕುಪಿತದೋಷಲಕ್ಷಣೇನ ? ಬ್ರೂಮಃ| ಉಭಯಥಾಽಪಿ| ಯತೋ ನಕ್ಷತ್ರಂ ತ್ರಿವಿಧಮಪಿ ಪ್ರಾಕ್ತನಸ್ಯ ಕರ್ಮಣೋ ದೈವಾಖ್ಯಸ್ಯ ಶುಭರೂಪಸ್ಯಾಶುಭರೂಪಸ್ಯ ಶುಭಾಶುಭರೂಪಸ್ಯ ಚ ಸೌಮ್ಯಕ್ರೂರಮಧ್ಯಸ್ವಭಾವಸೂಚಕಮ್| ತತ್ರ ಸೌಮ್ಯೇನ ನಕ್ಷತ್ರೇಣ ಶುಭಂ, ಕ್ರೂರೇಣಾಶುಭಂ, ಮಧ್ಯಸ್ವಭಾವೇನ ಚ ಶುಭಾಶುಭಮ್| ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ,-ಪುರಾತನಕರ್ಮವಶಾನ್ನಕ್ಷತ್ರೇಣ ಜ್ವರ ಉತ್ಪದ್ಯತೇ, ಐಹಿಕಕರ್ಮವಶಾನ್ಮಿಥ್ಯಾಹಾರಸೇವನಾಖ್ಯಾದ್ಯಥಾನಿದಾನಂ ವಾತಾದಿಕುಪಿತಲಕ್ಷಣೇನ ಚ| ತದನಯೋರ್ಬಲಾಬಲೇನ ಜ್ವರಸ್ಯ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯವಿಭಾಗೋ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪ್ಯಃ| ಪ್ರತ್ಯಪಾದಿ ಚ ಮುನಿಭಿಃ| ಯಥಾ (ಚ.ವಿ.ಅ.೩)- "ಕದಾಚಿತ್ಕರ್ಮಣೋ ಬಲವತ್ತ್ವಂ ಕದಾಚಿತ್ಪುರುಷಕಾರಸ್ಯ" ಇತ್ಯುಭಯಥಾ ಜ್ವರಸ್ಯ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯವಿಭಾಗೋ ನ್ಯಾಯ್ಯಃ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ತೃತೀಯೇ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಜ್ವರನಿದಾನಂ ನಾಮ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೨||