2. jvaranidanādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

സ൦-സര്വരോഗനിദാനാദനന്തരം ജ്വരനിദാനാരമ്ഭേऽയം സമ്ബന്ധഃ| ഉക്തം സര്വരോഗനിദാനമ്| അതോऽനന്തരമവശ്യം കസ്യചിദ്വിശിഷ്ടസ്യ രോഗസ്യ നിദാനം വക്തുമുചിതമ്| രോഗേഷു ച ജ്വരഃ പ്രധാനഃ| തഥാ ച മുനിഃ (ച. സൂ. അ.൨൫|൪൦) - "ജ്വരോ രോഗാണാമ്|" ഇതി| സ്വയമേവ ചാസ്യ പ്രാധാന്യം തന്ത്രകൃത് പ്രതിപാദയിഷ്യതീതി ജ്വരനിദാനമേവാരബ്ധും യുക്തമ്|

Adhikarana jvaranidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

അഥാതോ ജ്വരനിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| ഗദ്യസൂത്രേ|൨|

സ൦-അഥാദിശബ്ദാനാം പൂര്വവദ്വ്യാഖ്യാ|

Adhikarana jvaraparyAyAH, jvaraprabhAvaH (1-2) · Śloka 2

ജ്വരോ രോഗപതിഃ പാപ്മാ മൃത്യുരോജോശനോऽന്തകഃ| ക്രോധോ ദക്ഷാധ്വരധ്വംസീ രുദ്രോര്ധ്വനയനോദ്ഭവഃ||൧|| ജന്മാന്തയോര്മോഹമയഃ സന്താപാത്മാऽപചാരജഃ| വിവിധൈര്നാമഭിഃ ക്രൂരോ നാനായോനിഷു വര്തതേ||൨||

സ൦-രോഗാണാം പതീ രോഗപതിഃ-സര്വരോഗപ്രധാനഃ| പാപ്മാ-പാപസ്വഭാവഃ| തഥാ, മൃത്യുഃ-സര്വപ്രാണിനാം ഹി മരണേനാസാവേവ യോജയതി യഥാ, ന തഥാऽന്യേ രോഗാഃ| സര്വധാത്വാപ്യായകം യദോജസ്തദശനം ഭോജനം യസ്യേത്യോജോശനഃ| അന്തകോമാരണഹേതുസാമാന്യാത്| ക്രോധോ-ഭഗവതോ മഹേശ്വരസ്യ ദക്ഷാപമാനിതസ്യ ലോകാന്നിദിധക്ഷോര്ലലാടാന്നിര്ഗതഃ| അത ഏവാഹ-ദക്ഷാധ്വരധ്വംസീ രുദ്രോര്ധ്വനയനോദ്ഭവ ഇതി| ജന്മാന്തയോര്മോഹമയ ഇതി ജ്വരസ്യ സന്താപാത്മകത്വം ലിങ്ഗമ്, ജന്മാന്തയോശ്ച ക്വചിത്സന്താപാനുപലബ്ധേര്മോഹമയ ഇത്യുക്തമ്, മോഹസ്വഭാവാദേവാന്യജന്മജം കര്മ പ്രാണീ ന സ്മരതി| യശ്ചാപചാരജഃ-തഥാവിധാദാഹാരവിഹാരാദുദ്ഭൂതഃ, സ സന്താപസ്വഭാവഃ, സ ച ക്രൂരോ-ദുശ്ചികിത്സ്യഃ| നാനായോനിഷു-ഹസ്ത്യശ്വഗോപക്ഷ്യാദിഷു ച, വിവിധൈര്നാമഭിര്വര്തതേ| [യഥാ-"-പാകലസ്തദ്യഥേഭാനാമഭിതാപോ ഹയേഷു ച| ഗവാം ഗോകര്ണകശ്ചൈവ പക്ഷിണാം മകരസ്തഥാ|| വാന്താദാനാമലര്കഃ സ്യാദബ്ജേഷ്വിന്ദ്രമദഃ സ്മൃതഃ| ഓഷധീഷു തഥാ ജ്യോതിശ്ചൂര്ണകോ ധാന്യജാതിഷു|| ജലേഷു നീലികാ ഭൂമാ വൂഷോ നൃൗണാം ജ്വരോ മതഃ| 'ൠതേ ദേവമനുഷ്യേഭ്യോ നാന്യോ വിഷഹതേ തു തമ്|| ശേഷാഃ സര്വേ വിപദ്യന്തേ തിര്യഗ്യോന്യോ ജ്വരാര്ദിതാഃ| കര്മണാ ലഭതേ ജന്തുര്ദേവത്വം മാനുഷാദപി|| പുനശ്ചൈവ ച്യുതഃ സ്വര്ഗാന്മാനുഷ്യമഭിപദ്യതേ| തസ്മാത്സ ദേവഭാവാച്ച സഹതേ മാനവോ ജ്വരമ്' (സു. ഉ. അ. ൩൯|൧൧)||" ഇതി| ] യഥാ-ദന്തിശരീരേ പാകലോ നാമ ജ്വരഃ, അശ്വശരീരേऽഭിതാപകഃ, ഗോശരീരേ ഗോകര്ണകഃ, പക്ഷിശരീരേ മകരഃ, ശ്വശരീരേऽലര്കഃ, [ മത്സ്യേഷ്വിന്ദ്രമദഃ, ഓഷധീഷു ജ്യോതിഃ, ധാന്യേഷു ചൂര്ണകഃ, ] അപ്സു നീലികാ, [ ഭൂമാവൂഷഃ, ] മാനുഷേഷു ജ്വരഃ, ഇതി| നനു, യദി രോദ്രോര്ധ്വനയനോദ്ഭവഃ, തര്ഹ്യപചാരജ ഇതി കഥമുക്തമ് ? ബ്രൂമഃ| പൂര്വം കൃതയുഗേ ലലാടജലോചനാദുത്പന്നോ ജ്വരഃ| ത്രേതായുഗേ തു സമ്പ്രാപ്തേ പരിഗ്രഹദോഷാദ്ധര്മസ്യ പാദോऽന്തര്ഹിത ഇത്യപചാരേണാസൌ പ്രഥമം പ്രാണിഷൂദ്ഭൂതോऽപചാരജ ഇത്യുച്യതേ| കലിയുഗേऽപ്യന്നപാനൌഷധാദ്യപചാരേണ ജാത ഇത്യപചാരജ ഉച്യതേ, ഇതി ന കിഞ്ചിദത്രായുക്തമ്|

Adhikarana jvaraBedAH (3) · Śloka 3

സ ചാപചാരജോ ജ്വരഃ കിമേകോ വാऽനേകവിധഃ ? ഇത്യാഹ സ ജായതേऽഷ്ടധാ ദോഷൈഃ പൃഥങ്മിശ്രൈഃ സമാഗതൈഃ| ആഗന്തുശ്ച|൩|

സ൦-സഃ-സന്താപലക്ഷണോ ജ്വരഃ, അഷ്ടധാ-അഷ്ടപ്രകാരഃ, സമ്പദ്യതേ| കഥമ് ? പൃഥഗ്ദോഷൈഃ-വാതപിത്തകഫൈഃ, തഥാ മിശ്രൈഃ-ദ്വാഭ്യാം ദ്വാഭ്യാമ്, തഥാ സമാഗതൈഃ-സന്നിപതിതൈസ്ത്രിഭിഃ, തഥാऽऽഗന്തുകാരണജനിതോ ജ്വരഃ, ഏവം പൃഥഗ്ദോഷൈസ്ത്രയോ മിശ്രൈസ്ത്രയഃ സന്നിപതിതൈരേക ആഗന്തുശ്ചൈക ഇത്യഷ്ടൌ|

Adhikarana jvarasaMprAptiH (3-6) · Śloka 6

സമ്പ്രാപ്തിമസ്യാധുനാ വക്തി | മലാസ്തത്ര സ്വൈഃ സ്വൈര്ദുഷ്ടാഃ പ്രദൂഷണൈഃ||൩|| ആമാശയം പ്രവിശ്യാമമനുഗമ്യ പിധായ ച| സ്രോതാംസി പക്തിസ്ഥാനാച്ച നിരസ്യ ജ്വലനം ബഹിഃ||൪|| സഹ തേനാഭിസര്പന്തസ്തപന്തഃ സകലം വപുഃ| കുര്വന്തോ ഗാത്രമത്യുഷ്ണം ജ്വരം നിര്വര്തയന്തി തേ||൫|| സ്രോതോവിബന്ധാത്പ്രായേണ തതഃ സ്വേദോ ന ജായതേ| |൬|

സ൦-തത്രേതി നിര്ധാരണേ, തേഷ്വഷ്ടസു ജ്വരേഷു മധ്യേ നിജാനാം ജ്വരാണാമുത്പത്തിര്നിര്ധാര്യതേ| മലാഃ-വാതാദയഃ, സ്വൈഃ സ്വൈഃ പ്രദൂഷണൈഃ-കോപനൈഃ, ദുഷ്ടാഃ-കുപിതാഃ, ജ്വരം നിര്വര്തയന്തി-ഉത്പാദയന്തി| തത്ര യഥാ-വാതസ്തിക്താദിഭിഃ, പിത്തം കടുകാദിഭിഃ, കഫഃ സ്വാദ്വാദിഭിഃ, ഏവം സംസര്ഗേ സന്നിപാതേ ച ചിന്ത്യമ്| ആഗന്തുനാ ച കേനചിത് പ്രകുപിതാ ദോഷാ ജ്വരം നിര്വര്തയന്തി| യദ്യപി ചാഗന്തുജ്വരസ്തദ്ധേതുകഃ, തഥാऽപി തത്രാപി വാതാദയ ഏവ ഹേതവഃ| ന ഹി വാതാദീന് വിമുച്യ വ്യാധേഃ സമുദ്ഭവഃ കഥമപി സമ്ഭാവ്യതേ| ഏതാവാംസ്തു വിശേഷഃ,-ദോഷജേ വ്യാധൌ പൂര്വം വാതാദയഃ കുപ്യന്തി പശ്ചാത്കായസ്യ പീഡാ ഭവതി| ആഗന്തുകേ തു വ്യാധൌ പൂര്വം ശരീരസ്യ വ്യഥാ ഭവതി പശ്ചാദ്വാതാദികോപ ഇതി| കയാऽऽനുപൂര്വ്യാ ജ്വരം നിര്വര്തയന്തി ? ഇത്യാഹ-ആമാശയമിത്യാദി| ആമാശയം പ്രവിശ്യ-നാഭിസ്തനാന്തരേ സ്ഥിത്വാ, തഥാऽऽമം-പൂര്വോക്തലക്ഷണലക്ഷിതം, അനുഗമ്യ തേന ചാമേനാനുഗതാഃ സ്രോതാംസി-രസാദിവാഹീനി, പിധായഛാദയിത്വാ, തഥാ ജ്വലനം പക്തിസ്ഥാനാദ്ബഹിര്നിരസ്യ-നിഷ്കാസ്യ| പക്തിഗ്രഹണമത്ര ജാഠരാഗ്നേര്നിഃസന്ദേഹേന ഗ്രഹണാര്ഥമ്, അന്യഥാ ത്രയോദശാനാമഗ്നീനാം മധ്യാത് കതമം ജ്വലനം സ്ഥാനാദ്ബഹിര്നിരസ്യേതി സന്ദിഹ്യേത| തേന ച-നിരസ്തവഹ്നിനാ, സഹ-ഏകലോലീഭൂതാഃ, സകലം വപുരഭിസര്പന്തസ്തപന്തോ ഗാത്രമത്യുഷ്ണം കുര്വന്തോ ജ്വരം നിര്വര്തയന്തി| അത്യുഷ്ണഗ്രഹണേനൈവം പ്രതിപാദയതി,-അത്യുഷ്ണഗാത്രത്വേനൈവ ജ്വരസമ്ഭവഃ, നോഷ്ണഗാത്രമാത്രേണ| തഥാ ച നിരാമയസ്യാപി ഹി പ്രാണിനോ ജീവതോ ഗാത്രമുഷ്ണം ഭവത്യേവ| നനു, വായുകൃതേ ജ്വരേ വായോര്യോഗവാഹിത്വാത് പിത്തകൃതേऽപി ജ്വരേ പിത്തസ്യ വഹ്നിനാ സമാനഗുണത്വാത് സന്താപോപലബ്ധിര്യുക്താ| ശ്ലേഷ്മജ്വരേ തു ശ്ലേഷ്മണോ വഹ്നിപ്രതിപക്ഷത്വാത് കഥമിവ സന്താപകത്വം യുക്തമ് ? ഇതി കേചിത്| അത്രോച്യതേ| സ്വഭാവാദുപപന്നമേതത്| ജ്വരസ്യ ഹ്യയമചിന്ത്യഃ സ്വഭാവഃ, യേനാവശ്യം സന്താപമുത്പാദയതി| ഏവം വാതസ്യാമൂര്തിത്ത്വേऽപി ഗുല്മാദിഷു ശ്യാവാരുണത്വോപലബ്ധിഃ| തസ്മാദ്വ്യാധീനാമേവം സ്വഭാവവിശേഷാന്ന്യായ്യമേവേദമ്| സ൦-യത ഏവ സ്രോതഃപിധാനം തത ഏവ ഹേതോഃ സ്വേദോ ന ജായതേ| പ്രായോഗ്രഹണാത് ക്വചിത്പിത്തജ്വരാദൌ സ്വേദോ ജായത ഏവേത്യര്ഥഃ| തഥാ ചാനന്തരമേവ തന്ത്രകൃദധീതേ (ശ്ലോ. ൨൦)- "സ്വേദോ നിഃശ്വാസവൈഗന്ധ്യം" ഇത്യാദി|

Adhikarana jvarapUrvarUpam (6-10) · Śloka 10

പൂര്വരൂപം ലക്ഷയിതുമാഹ | തസ്യ പ്രാഗ്രൂപമാലസ്യമരതിര്ഗാത്രഗൌരവമ്||൬|| ആസ്യവൈരസ്യമരുചിജൃമ്ഭാ സാസ്രാകുലാക്ഷിതാ| അങ്ഗമര്ദോऽവിപാകോऽല്പപ്രാണതാ ബഹുനിദ്രതാ||൭|| രോമഹര്ഷോ വിനമനം പിണ്ഡികോദ്വേഷ്ടനം ക്ലമഃ| ഹിതോപദേശേഷ്വക്ഷാന്തിഃ പ്രീതിരമ്ലപടൂഷണേ||൮|| ദ്വേഷഃ സ്വാദുഷു ഭക്ഷ്യേഷു തഥാ ബാലേഷു തൃഡ് ഭൃശമ്| ശബ്ദാഗ്നിശീതവാതാമ്ബുച്ഛായോഷ്ണേഷ്വനിമിത്തതഃ||൯|| ഇച്ഛാ ദ്വേഷശ്ച| |൧൦|

സ൦-തസ്യ-ജ്വരസ്യ, പ്രാഗ്രൂപമ്| ആലസ്യം-വാങ്മനഃകായകര്മസ്വനുദ്യമഃ| സുശ്രുതേ ചോക്തമ്| യഥാ (ശാ. അ. ൪|൫൨)- "സുഖസ്പര്ശപ്രസങ്ഗിത്വം ദുഃഖദ്വേഷണലോലതാ| ശക്തസ്യ ചാപ്യനുത്സാഹഃ കര്മണ്യാലസ്യമുച്യതേ||" ഇതി| അരതിഃ-ഏകത്രാനവസ്ഥിതിശ്ചേതസഃ| തഥാ, അങ്ഗഗുരുത്വമ്| ആസ്യവൈരസ്യം-വക്ത്രവിരസതാ| അരുചിഃ-അന്നാഭിലാഷാഭാവഃ| ജൃമ്ഭാ-ജൃമ്ഭണമ്| സഹാസ്രേണ വര്തേത ഇതി സാസ്രേ, ആകുലേ അക്ഷിണീ യസ്യ സ ഏവമ്, തസ്യ ഭാവഃ സാസ്രകുലാക്ഷിതാ| അങ്ഗമര്ദഃ-അങ്ഗഭങ്ഗഃ| അവിപാകഃ-അന്നസ്യാവിപക്തിഃ| അല്പപ്രാണതാ-സ്തോകബലത്വമ്| തഥാ, ബഹുനിദ്രതാ| "ത്വതലോര്ഗുണവചനസ്യ പുംവദ്ഭാവോ വക്തവ്യഃ" ഇത്യത്ര പുംവദ്ഭാവഃ| രോമഹര്ഷോ-രോമാഞ്ചഃ| വിനമനം-അങ്ഗാനാം വിനാമഃ| പിണ്ഡികയോരുദ്വേഷ്ടനം-ഉദ്വേഷ്ടഃ| ക്ലമോ-ഗ്ലാനിഃ| ഹിതസ്യ-ഗുരുപിത്രാദേഃ, ഉപദേശാസ്തേഷു, അക്ഷാന്തിഃ-അസഹനത്വമ്, തദുപദിഷ്ടം ന ക്ഷമതേ| പ്രീതിരിത്യാദി| അമ്ലാദിഷു ദ്രവ്യേഷു പ്രീതിഃ-ഭക്തിഃ| സ്വാദുഷു ഭക്ഷ്യേഷു-മധുരേഷു ദ്രവ്യേഷു, ദ്വേഷോ ഭവതി| തഥാ, ബാലേഷു-ശിശുഷു സകലലോകവല്ലഭേഷ്വപി, ജ്വരസ്വഭാവാദ്ദ്വേഷോ ഭവതി| തഥാ, തൃഡ് ഭ്രുശം-തൃഷ്ണാऽത്യര്ഥമ്| ശബ്ദാദിഷ്വനിമിത്തതഃ-കാരണം വിനാ, സജ്വരസ്യ പ്രീത്യപ്രീതീ ജായേതേ| കദാചിദപ്രിയമപി ശബ്ദം ന ദ്വേഷ്ടി, കദാചിത് പ്രിയമപി വേണുവീണാദിജനിതം ദ്വേഷ്ടി| ഏവം ശീതാര്തോऽപി കദാചിദഗ്നിം ദ്വേഷ്ടി, കദാചിദശീതാര്തോऽപ്യഗ്നിമഭിലഷതി| ഏവം ശീതാദിഷ്വപി യോജ്യമ്| ഏവം പ്രാഗ്രൂപം-അവ്യക്തലിങ്ഗമ്|

Adhikarana tadanurUpotpattiH (10) · Śloka 10

തദനു ജ്വരസ്യ വ്യക്തതാ ഭവേത്| |൧൦|

സ൦-ഏതസ്യ ചാനു (തദനു)- പ്രാഗ്രൂപാണാം പശ്ചാത് ജ്വരസ്യ വ്യക്തതാ-സ്ഫുടതാ ഭവേത്, സ്പഷ്ടലിങ്ഗോത്പത്തിഃ| വാതജ്വരോऽയം പിത്തജ്വരോऽയം ശ്ലേഷ്മജ്വരോऽയം സംസര്ഗജോऽയം സന്നിപാതജോऽയമിതി വ്യക്തീഭവതി|

Adhikarana vAtajvaralakShaNam, pittajvaralakShaNam (10-20) · Śloka 20

| ആഗമാപഗമക്ഷോഭമൃദുതാവേദനോഷ്മണാമ്||൧൦|| വൈഷമ്യം തത്രതത്രാങ്ഗേ താസ്താഃ സ്യുര്വേദനാശ്ചലാഃ| പാദയോഃ സുപ്തതാ സ്തമ്ഭഃ പിണ്ഡികോദ്വേഷ്ടനം ശ്രമഃ||൧൧|| വിശ്ലേഷ ഇവ സന്ധീനാം സാദ ഊര്വോഃ കടീഗ്രഹഃ| പൃഷ്ഠം ക്ഷോദമിവാപ്നോതി നിഷ്പീഡ്യത ഇവോദരമ്||൧൨|| ഛിദ്യന്ത ഇവ ചാസ്ഥീനി പാര്ശ്വഗാനി വിശേഷതഃ| ഹൃദയസ്യ ഗ്രഹസ്തോദഃ പ്രാജനേനേവ വക്ഷസഃ||൧൩|| സ്കന്ധയോര്മഥനം ബാഹ്വോര്ഭേദഃ പീഡനമംസയോഃ| അശക്തിര്ഭക്ഷണേ ഹന്വോര്ജൃമ്ഭണം കര്ണയോഃ സ്വനഃ||൧൪|| നിസ്തോദഃ ശങ്ഖയോര്മൂര്ധ്നി വേദനാ വിരസാസ്യതാ| കഷായാസ്യത്വമഥവാ മലാനാമപ്രവര്തനമ്||൧൫|| രൂക്ഷാരുണത്വഗാസ്യാക്ഷിനഖമൂത്രപുരീഷതാ| പ്രസേകരോചകാശ്രദ്ധാവിപാകാസ്വേദജാഗരാഃ||൧൬|| കണ്ഠൌഷ്ഠശോഷസ്തൃട് ശുഷ്കൌ ഛര്ദികാസൌ വിഷാദിതാ| ഹര്ഷോ രോമാങ്ഗദന്തേഷു വേപഥുഃ ക്ഷവഥോര്ഗ്രഹഃ||൧൭|| ഭ്രമഃ പ്രലാപോ ഘര്മേച്ഛാ വിനാമശ്ചാനിലജ്വരേ| ||൧൮|| അഥ പിത്തജ്വരലക്ഷണാര്ഥമാഹ യുഗപദ്വ്യാപ്തിരങ്ഗാനാം പ്രലാപഃ കടുവക്ത്രതാ||൧൮|| നാസാസ്യപാകഃ ശീതേച്ഛാ ഭ്രമോ മൂര്ച്ഛാ മദോऽരതിഃ| വിട്സ്രംസഃ പിത്തവമനം രക്തഷ്ഠീവനമമ്ലകഃ||൧൯|| രക്തകോഠോദ്ഗമഃ പീതഹരിതത്വം ത്വഗാദിഷു| സ്വേദോ നിഃശ്വാസവൈഗന്ധ്യമതിതൃഷ്ണാ ച പിത്തജേ||൨൦||

സ൦-ആഗമാദീനാം വൈഷമ്യമനിലജ്വരേ ലിങ്ഗമിതി യോജ്യമ്| ജ്വരസ്യാഗമഃ-സന്താപാരമ്ഭഃ-തസ്യ വൈഷമ്യം ശിരഃപ്രഭൃതീനാമങ്ഗാനാം ന യുഗപത്സന്താപഃ, അപി തു കദാചിദസ്യ ശിരസി പൂര്വമാഗച്ഛതി കദാചിദംസയോഃ പാദയോര്വേതി| അപഗമോ-ജ്വരസ്യ മോക്ഷഃ, തസ്യ വൈഷമ്യം-കദാചിദസ്യ പൂര്വം പാദയോഃ സന്താപമോക്ഷഃ കദാചിത്ത്രികേ കദാചിച്ഛിരസി സന്താപസ്യ മുക്തിരിതി| തഥാ, ക്ഷോഭമൃദുതയോര്വൈഷമ്യം-കദാചിത്തീവ്രഃ സന്താപഃ കദാചിന്മൃദുരിതി| വേദനാ ജ്വരസ്യ താസ്താഃ, താസാം വൈഷമ്യം-ന യുഗപത്സര്വാങ്ഗീണോ വേദനോപലമ്ഭഃ, അപി തു ക്വചിത് കദാചിത് കസ്മിംശ്ചിദങ്ഗ ഇതി| തഥാ, ജ്വരസ്യ യ ഊഷ്മാ-സന്താപഃ, തസ്യാപി വൈഷമ്യാത് കദാചിച്ഛിരസ്യസ്യ സന്താപ ഉപലഭ്യതേ കദാചിത് പാദാദ്യന്യതമേऽങ്ഗേ| തത്രതത്രാങ്ഗേ-ബാഹുശിരഃപ്രഭൃതൌ, താസ്താ വേദനാഃ-പാദയോഃ സുപ്തതാദ്യാ വക്ഷ്യമാണാഃ, ചലാഃ-അനവസ്ഥിതാഃ സ്യുഃ, വായോശ്ചലരൂപത്വാത്| താ ഏവാഹ-പാദയോരിത്യാദി| പാദയോഃ സുപ്തിഃ-നിശ്ചേതനത്വമ്, നഖക്ഷതാദികമപി ന ചേതയേതാം താവിത്യര്ഥഃ| സ്തമ്ഭഃ-സ്തബ്ധതാ, തയോരേവ| പിണ്ഡികയോരുദ്വേഷ്ടനം-ഉദ്വേഷ്ടഃ| ശ്രമഃ-ഖേദഃ| സന്ധീനാം വിച്ഛേദനമിവ| ഊര്വോഃ സാദഃ-സ്വക്രിയായാമസമര്ഥത്വമ്| കട്യാ ഗ്രഹഃ-സ്തമ്ഭ ഇവ| പൃഷ്ഠം ക്ഷോദമിവ-സംക്ഷുണ്ണതാമിവ, ആപ്നോതി, സംക്ഷുണ്ണസസ്യാദിവത്| നിഷ്പീഡ്യത ഇവോദരം-പിണ്യാകാദിവത്| ഛിദ്യന്ത ഇവാസ്ഥീനി-കരപത്രാദിനാ കാഷ്ഠാദിവത്| അതിശയേന പാര്ശ്വഗാന്യസ്ഥീനി ഛിദ്യന്ത ഇവ| തഥാ, ഹൃദയസ്യ ഗ്രഹണമ്| വക്ഷസഃ-ഉരസഃ, പ്രാജനേനേവ-പ്രതോദേനേവ, തോദോ-വ്യഥനമ്| സ്കന്ധയോര്മന്ഥനം-അരണേരിവ| ബാഹ്വോര്ഭേദോ-വിദാരണമിവ| അംസയോഃ പീഡനം-തൈലാദിപീഡനകാഷ്ഠൈരിവ| ഹന്വോര്ഭക്ഷണേऽസാമര്ഥ്യമ്| തഥാ, ജൃമ്ഭണാദീനി സ്യുഃ| വിരസാസ്യതാ-അവ്യക്തരസത്വം, മുഖസ്യ ഭവതി, യേന മധുരാദ്യന്യതമം രസം ന നിശ്ചിനോതി| അഥവാ കഷായരസത്വം വക്ത്രസ്യ| മലാനാം-മൂത്രപുരീഷാദീനാം, അപ്രവര്തനം-അവിസര്ഗഃ| രൂക്ഷത്വമരുണത്വം ച ത്വഗാദീനാം ഭവതി, രോഗസ്വഭാവാത്| തഥാ, പ്രസേകാദയഃ സ്യുഃ| അഥ, അരോചകാശ്രദ്ധയോഃ കോ വിശേഷഃ| ബ്രൂമഃ| അരോചകേന വക്ത്രസ്ഥമപി ന ഭുങ്ക്തേ| അശ്രദ്ധയാ തു കേവലം നാഭിലഷതി മുഖസ്ഥം തു ഭക്ഷയത്യേവേതി വിശേഷഃ| വിഷാദിതാ-വിഷണ്ണത്വം ദുഃഖിതത്വമ്| രോമാദീനാം ഹര്ഷോ, വേപഥ്വാദയശ്ച വാതജ്വരേ സ്യുഃ| സ൦-പിത്തജ്വരേ യുഗപത്-തുല്യകാലം, അങ്ഗാനാം വ്യാപ്തിഃ-ശിരഃ-പ്രഭൃതീന്യങ്ഗാനി സന്താപേനൈകകാലം വ്യാപ്യന്തേ| ന തു വാതജ്വര ഇവാഗമാദീനാം വൈഷമ്യമിതി വ്യാപ്തിഗ്രഹണേന ദ്യോതയതി| പ്രലാപഃ-അസമ്ബദ്ധവചനസ്യോക്തിഃ| കടുവക്ത്രതാ-കടുകരസത്വമാസ്യേ| തഥാ, നാസായാമാസ്യേ ച പാകഃ| തഥാ, ശീതേച്ഛാദയോऽത്ര ഭവന്തി| മണ്ഡലാകാരാ നിര്മുഖാഃ പിടികാഃ കോഠാ ഇത്യുച്യന്തേ| നനു, ദോഷാസ്ത്രയോऽപി ജ്വരം നിവര്തയന്തീത്യുക്തമ്| പിത്തജ്വരേ ച പിത്തേന യുക്തസ്യ കായാഗ്നേര്ഭൂയോ വൃദ്ധ്യാ ഭാവ്യമ്, നാഗ്നിമാന്ദ്യേന, "വൃദ്ധിഃ സമാനൈഃ സര്വേഷാം" (ഹൃ. സൂ. അ. ൧|൧൪) ഇതി വചനാത്| ഏവം ചാഗ്നിമാന്ദ്യാഭാവാത് ജ്വരസ്യ സമ്ഭവേऽപ്യുപപത്തിരയുക്താ| നൈവമ്| സ്വസ്ഥാനാച്ചാലനേനാഗ്നേര്മാന്ദ്യാപത്തേഃ| സ്ഥാനവശാദ്വാऽന്യഥാത്വസ്യാപി ക്രിയാസാമര്ഥ്യം ദൃഷ്ടമ്| തഥാ ചാഷ്ടാങ്ഗസങ്ഗ്രഹേ (?) (ചരകേ) ശോഷനിദാനേ വക്ഷ്യതി (ച. നി. അ. ൬|൫)- "യോംऽശഃ [ തസ്യ ] ശരീരസന്ധീനാവിശതി തേന [ അസ്യ ] ജൃമ്ഭാ ജ്വരശ്ചോപജായതേ|" ഇത്യാദി| തസ്മാത്സ ഏവാഗ്നിഃ ക്വചിദേവ ദേശേ പുക്തം ശക്തോ ഭവതി, ന സര്വത്ര| ഉഷ്ണഗുണേന തു പിത്തേന യുക്തഃ പക്താ ഭവത്യേവോഷ്ണതരഃ| അത ഏവ സന്താപാദീനധികതരാന് കരോതീതി ന കിഞ്ചിദത്രാനുപപന്നമ്|

Adhikarana kaPajvaralakShaNam (21-22) · Śloka 22

കഫജ്വരലക്ഷണമാഹ വിശേഷാദരുചിര്ജാഡ്യം സ്രോതോരോധോऽല്പവേഗതാ| പ്രസേകോ മുഖമാധുര്യം ഹൃല്ലേപശ്വാസപീനസാഃ||൨൧|| ഹൃല്ലാസശ്ഛര്ദനം കാസഃ സ്തമ്ഭഃ ശ്വൈത്യം ത്വഗാദിഷു| അങ്ഗേഷു ശീതപിടികാസ്തന്ദ്രോദര്ദഃ കഫോദ്ഭവേ||൨൨||

സ൦-സര്വജ്വരേऽരുചിര്ഭവത്യേവ, അതിശയേന തു കഫജേ| തഥാ, ജാഡ്യാദയഃ സ്യുഃ| ത്വഗാദിഷ്വിത്യാദിശബ്ദ ആസ്യാക്ഷിനഖാദീനാം ഗ്രഹണായ| [ ത്വഗാദിഷു ശ്വൈത്യം-ശ്വേതതാ| അങ്ഗേഷു-ശിരഃപാണ്യാദിഷു, ശീതപിടികാഃ-ശ്ലേഷ്മപിടികാഃ| നിദ്രാര്തസ്യേവ വിഷയാഗ്രഹണം-തന്ദ്രാ| ] ഉദര്ദസ്യ ലക്ഷണം തന്ത്രാന്തരം ഉക്തമ്-"ശീതപാനീയസംസ്പര്ശാച്ഛീതകാലേ വിശേഷതഃ| ശ്വയഥുഃ ശിശിരാര്താനാമുദര്ദഃ കഫസമ്ഭവഃ||" ഇതി|

Adhikarana jvarANAM kAlasaMprAptiH (23) · Śloka 23

ഏവം ത്രയാണാം ദോഷാണാം പൃഥക് ലിങ്ഗാന്യഭിധായ സാമാന്യലിങ്ഗാന്യധുനാ കഥയതി കാലേ യഥാസ്വം സര്വേഷാം പ്രവൃത്തിര്വൃദ്ധിരേവ വാ| |൨൩|

സ൦-കാലഃ-പൂര്വാഹ്ണാദികോ വര്ഷാദികോ വാ യോ വാതാദേഃ, തസ്മിന് കാലേ, യഥാസ്വം-യഥായഥം വാതാദിജ്വരാണാമപ്രവൃത്താനാം, പ്രവൃത്തിഃ-ഉത്പത്തിഃ, ഉത്പന്നാനാമാധിക്യം വാ സ്യാത്, തദാ വാതാദിജ്വരോऽയമിത്യവബുധ്യേത|

Adhikarana jvarANAM upaSayAnupaSayau (23) · Śloka 23

ഇദാനീം സാമാന്യേനാന്യദപി ലിങ്ഗദ്വയമാഹ | നിദാനോക്താനുപശയോ വിപരീതോപശായിതാ|൨൩|

സ൦-നിദാനാനി ച താന്യുക്താനി ച,- തിക്തോഷണാദീനി വാതാദിജ്വരകാരണാനി, തൈരനുപശയോ യസ്മിന് ജ്വരേ സ ഏവമ്| രോഗവൃദ്ധ്യാ ഹി രോഗിണോ ദുഃഖാവഹത്വമ്| നനു, നിദാനാനുപശയ ഇത്യേതാവദസ്തു| കിമുക്തഗ്രഹണേന ? ഉച്യതേ| ഉക്തഗ്രഹണം സ്വനിദാനഗ്രഹണാര്ഥമ്| ഉക്തഗ്രഹണമന്തരേണ യാനികാനിചിന്നിദാനാനി രക്തപിത്തശ്വാസാദീനാം, തേഷാമനുപശയ ഇത്യേവം പ്രാപ്നുയാത്| ഉക്തശബ്ദോച്ചാരണസാമര്ഥ്യാത്തു യാന്യേവ വാതജ്വര ഉക്താനി താന്യേവ തത്ര ജ്വരേ ഗൃഹ്യന്തേ, നേതരാണി| ഏവം പിത്തകഫാദിജ്വരാദിഷു| തസ്മാദുക്തഗ്രഹണം കര്തവ്യമ്| വിപരീതോപശായിതേതി| ഉപശേതേऽവശ്യമിത്യുപശായി, വിപരീതൈരുപശായി-വിപരീതോപശായി, തസ്യ ഭാവോ വിപരീതോപശായിതാ,-സുഖാനുബന്ധി ആരോഗ്യലക്ഷണാ| കസ്മാദ്വിപരീതൈഃ ? പ്രകൃതത്വാന്നിദാനസ്യൈവ| ഏവം ജ്വരനിദാനപ്രതിപക്ഷഭൂതൈഃ സര്വേഷാം ജ്വരാണാമുപശയഃ സുഖാനുബന്ധോ വിപരീതോപശായിതേതി ബോധ്യമ്| നനു, "നിദാനോക്താനുപശയഃ" ഇതീദമേവാസ്തു, കിം "വിപരീതോപശായിതാ" ഇത്യനേന ? യസ്യ ഹി നിദാനോക്താനുപശയഃ, തസ്യാവശ്യം വിപരീതോപശായിതയാ ഭാവ്യമ്| നൈവമ്| അനൈകാന്തികത്വാത്| തഥാ ഹി,- അതീസാരാദിഷു നിദാനോക്താനുപശയ ഉപലഭ്യതേ| ന ച സാമാവസ്ഥായാം വിപരീതം സങ്ഗ്രാഹ്യുപശേതേ| അപി ച മദ്യോത്ഥാനാം വികാരാണാം മദ്യമേവ പ്രസാധകമിത്യുക്തമ്| ന ചൈവം "വിപരീതോപശായിതാ" ഇതി ഘടതേ| തസ്മാന്ന്യായ്യമുഭയോരുപാദാനമ്| ഏവം ഹി ലക്ഷണം സമ്യഗുക്തം ഭവതി|

Adhikarana saMsargajvaralakShaNam (23) · Śloka 23

| യഥാസ്വം ലിങ്ഗസംസര്ഗേ ജ്വരഃ സംസര്ഗജഃ|൨൩|

സ൦-യദ്യത്സ്വം യഥാസ്വം, യാനി യസ്യ ജ്വരസ്യ സ്വാനി ലിങ്ഗാനി വാതജ്വരസ്യ പിത്തജ്വരസ്യ ശ്ലേഷ്മജ്വരസ്യ വാ, തേഷാം സംസര്ഗോ ലിങ്ഗസംസര്ഗഃ,-സംസൃഷ്ടലിങ്ഗത്വം, തസ്മിന്സതി സംസര്ഗജോ ജ്വരോ വേദ്യഃ| അത്രാപി "കാലേ യഥാസ്വം" ഇത്യാദി സര്വം ലക്ഷണം ബോധ്യമ്|

Adhikarana vAtapittajvaralakShaNam (23-24) · Śloka 24

ന ചൈതാവദേവ സംസര്ഗലക്ഷണമിത്യാഹ | അപി ച||൨൩|| ശിരോര്തിമൂര്ച്ഛാവമിദാഹമോഹകണ്ഠാസ്യശോഷാരതിപര്വഭേദാഃ| ഉന്നിദ്രതാതൃഡ്ഭ്രമരോമഹര്ഷാ ജൃമ്ഭാതിവാക്ത്വം ച ചലാത്സപിത്താത്||൨൪||

സ൦-ചലാത്സപിത്താത്-വാതപിത്തസംസര്ഗജേ, ശിരോര്ത്യാദയഃ സ്യുഃ| കണ്ഠാസ്യയോഃ ശോഷേണ സമ്ബന്ധഃ| വാതജ്വരേ ശിരോര്ത്യാദീനി പ്രായോ ദൃഷ്ടാനി, കാനിചിത്തു പിത്തജ്വരേ ദൃഷ്ടാനി, താനി ച വാതപിത്തജ്വരേ ദൃശ്യന്തേ| തഥാ, അന്യാന്യപ്യധികാന്യത്ര വാതപിത്തജ്വരേ ദൃശ്യന്തേ, യാനി ന കേവലേ വാതജ്വരേ നാപി പിത്തജ്വരേ ദൃഷ്ടാനി| ഏവമന്യയോഃ സംസര്ഗജ്വരയോര്യോജ്യമ്| ഉപജാതിവൃത്തമ്|

Adhikarana vAtaSleShmajvaralakShaNam (25) · Śloka 25

ഇദാനീം കഫാനിലസംസര്ഗലക്ഷണമാഹ താപഹാന്യരുചിപര്വശിരോരുക് പീനസശ്വസനകാസവിബന്ധാഃ| ശീതജാഡ്യതിമിരഭ്രമതന്ദ്രാഃ ശ്ലേഷ്മവാതജനിതജ്വരലിങ്ഗമ്||൨൫||

സ൦-താപഹാന്യാദി ശ്ലേഷ്മവാതകൃതസ്യ ജ്വരസ്യ ലിങ്ഗമ്| താപഹാനിഃ-താപഭാവഃ| വിബന്ധോ-മൂത്രപുരീഷാദീനാമപ്രവൃത്തിഃ| സ്വാഗതാവൃത്തമ്|

Adhikarana pittaSleShmajvaralakShaNam (26) · Śloka 26

അധുനാ കഫപിത്തസംസര്ഗജ്വരം ലക്ഷയതി ശീതസ്തമ്ഭസ്വേദദാഹാവ്യവസ്ഥാ തൃഷ്ണാകാസശ്ലേഷ്മപിത്തപ്രവൃത്തിഃ| മോഹസ്തന്ദ്രാലിപ്തതിക്താസ്യതാ ച ജ്ഞേയം രൂപം ശ്ലേഷ്മപിത്തജ്വരസ്യ||൨൬||

സ൦-ശീതാദീനാമവ്യവസ്ഥാ-അനിയമഃ| തഥാ, തൃഷ്ണാപ്രവൃത്ത്യാദികം ച ശ്ലേഷ്മപിത്തജ്വരസ്യ രൂപം ജ്ഞേയം-വേദ്യമ്| ശാലിനീവൃത്തമ്| അഥ, ദ്വിദോഷജാനാം ജ്വരാണാം കിമാഗമാപഗമവൈഷമ്യാദീനാം ക്രമേണോത്പത്തിഃ ? യുഗപത്സര്വശരീരപ്രാപ്ത്യാ വാ ? ഇത്യത്ര സംശയഃ| തത്ര സംസര്ഗജത്വാദേകകാലം ദ്വയോരപി പക്ഷയോഃ സമ്ഭവോ യുക്തഃ| കിന്ത്വേതയോഃ പക്ഷയോര്വിരോധാദ്യുഗപദസമ്ഭവ ഇതി| അത്രോച്യതേ| യദി സംസര്ഗജേ ജ്വരേ ബലവാന് വായുഃ സ്യാത് തദാ ആഗമാപഗമവൈഷമ്യാദിനാ ക്രമേണ, അഥ പിത്തസ്യ ബലീയസ്ത്വം തദാ യുഗപത്സര്വശരീരവ്യാപ്തിക്രമേണ ജ്വരോ ഭവതി| സമൌ യദാ ദ്വാവപി ഭവതഃ, തദാऽപി യസ്യ ദേശകാലാദിനാ ബലലാഭസ്തദാ തസ്യൈവോത്പത്തിക്രമേണ ജ്വരോ ഭവതി| സന്നിപാതേ തു യുഗപദേവ ശരീരവ്യാപ്തിക് ൨ഃ|

Adhikarana sannipAtajvaralakShaNam (27-33) · Śloka 33

അഥ സന്നിപാതജ്വരസ്യ ലക്ഷണമാഹ സര്വജോ ലക്ഷണൈഃ സര്വൈര്ദാഹോऽത്ര ച മുഹുര്മുഹുഃ| തദ്വച്ഛീതം മഹാനിദ്രാ ദിവാ ജാഗരണം നിശി||൨൭|| സദാ വാ നൈവ വാ നിദ്രാ മഹാസ്വേദോऽതി നൈവ വാ| ഗീതനര്തനഹാസ്യാദിവികൃതേഹാപ്രവര്തനമ്||൨൮|| സാശ്രുണീ കലുഷേ രക്തേ ഭുഗ്നേ ലുലിതപക്ഷ്മണീ| അക്ഷിണീ പിണ്ഡികാപാര്ശ്വമൂര്ദ്ധപര്വാസ്ഥിരുഗ്ഭ്രമഃ||൨൯|| സസ്വനൌ സരുജൌ കര്ണൌ കണ്ഠഃ ശൂകൈരിവാചിതഃ| പരിദഗ്ധാ ഖരാ ജിഹ്വാ ഗുരുഃ സ്രസ്താങ്ഗസന്ധിതാ||൩൦|| രക്തപിത്തകഫഷ്ഠീവോ ലോലനം ശിരസോऽതിരുക്| കോഠാനാം ശ്യാവരക്താനാം മണ്ഡലാനാം ച ദര്ശനമ്||൩൧|| ഹൃദ്വ്യഥാ മലസംസങ്ഗഃ പ്രവൃത്തിര്വാऽല്പശോऽതി വാ| സ്നിഗ്ധാസ്യതാ ബലഭ്രംശഃ സ്വരസാദഃ പ്രലാപിതാ||൩൨|| ദോഷപാകശ്ചിരാത്തന്ദ്രാ പ്രതതം കണ്ഠകൂജനമ്| |൩൩|

സ൦-സര്വേഭ്യോ ജാതോ വാതപിത്തകഫസമുത്ഥഃ-സര്വജഃ, സര്വൈര്ലക്ഷണൈര്യുതോ ഭവതി| യഥാ,-അത്ര ച-സന്നിപാതജ്വരേ, ദാഹോ മുഹുര്മുഹുഃ, തദ്വത്-ദാഹവത് പുനഃ പുനഃ, ശീതം ഭവതി| അഹനി മഹതീ നിദ്രാ| രാത്രൌ തു ജാഗരണമ്| സദാ വാ-ദിവസേ നിശി ച, നൈവ വേതി ദ്വയോരപി നക്തംദിവസയോര്നിദ്രാ ന ഭവതി| തഥാ, ബഹുസ്വേദോऽതിശയേന നൈവ വാ സ്വേദഃ| തഥാ,ഗീതാദികായാ വികൃതായാ ഈഹായാഃ- ചേഷ്ടായാഃ, പ്രവര്തനമ്| തഥാ, നയനേ സാസ്രേ ഭവതഃ| തഥാ, കലുഷേ രക്തേ തഥാ കുടിലേ| തഥാ, ലുലിതേ പക്ഷ്മണീ യയോസ്ത ഏവമ്| തഥാ, പിണ്ഡികാദിരുക്| ഭ്രമോ-മോഹഃ| കര്ണൌ സശബ്ദൌ സരുജൌ-സപീഡൌ, ച| കണ്ഠഃ ശൂകൈഃ-കിംശാരുഭിരിവ, വ്യാപ്തഃ| ജിഹ്വാ പരിദഗ്ധാ, തഥാ ഖരാ-അമൃദുഃ, തഥാ ഗുരുഃ| തഥാ, സ്രസ്താങ്ഗസന്ധിത്വമ്| രക്താദിഷ്ഠീവനമ്| മൂര്ധ്നോ ലോലനം-ചലനമ്| തഥാ, അതിരുക്| കോഠാനാം ശ്യാവരക്താനാം മണ്ഡലാനാം ച ദര്ശനമ്| നൈവ വേത്യത്രാപി യോജ്യമ്| തഥാ, ഹൃദി പീഡാ| മലാനാം-മൂത്രപുരീഷാദീനാം, [ സംസങ്ഗഃ- ] അപ്രവൃത്തിഃ| അല്പശോ വാ പ്രവൃത്തിരതിശയേനാഥവാ| തഥാ, സ്നിഗ്ധാസ്യതാദി ഭവതി|

Adhikarana sannipAtajvarasya nAmAni (33) · Śloka 33

അഥാസ്യ സന്നിപാതസ്യ നാമദ്വയമാഹ | സന്നിപാതമഭിന്യാസം തം ബ്രൂയാച്ച ഹൃതൌജസമ്||൩൩||

സ൦-തം സന്നിപാതമഭിന്യാസം ഹൃതൌജസം ച ബ്രൂയാത്| തത്ര "ഓജസ്തു തേജോ ധാതൂനാം" (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൧|൩൭) ഇത്യാദ്യോജോലക്ഷണമ്| ഹൃതമോജോ യേന സ ഹൃതൌജാഃ, തം ഹൃതൌജസമ്|

Adhikarana asAdhyasannipAtajvaralakShaNam (34) · Śloka 34

ദോഷേ വിബദ്ധേ നഷ്ടേऽഗ്നൌ സര്വസമ്പൂര്ണലക്ഷണഃ| അസാധ്യഃ|൩൪|

സ൦- [ നനു, ] ദോഷേ വിബദ്ധ ഇത്യേകവചനമയുക്തമ്| ദോഷാണാം ഹ്യത്ര ച ബഹുത്വാദ്ബഹുവചനം ന്യായ്യം സ്യാത്| അത്രോച്യതേ| ജാത്യഭിപ്രായാദദോഷഃ| ജാത്യാഖ്യായാമേകസ്യ ബഹുത്വസിദ്ധേര്ദോഷ ഇത്യുക്തേ ബഹുത്വം ഗമ്യതേ| യഥാ-നിഷ്പന്നോ യവ ഇതി| തസ്മാദ്ദോഷേ വിബദ്ധ ഇതി യുക്തമ്| നഷ്ടേऽഗ്നാവിത്യസത്| സര്വജ്വരേഷ്വേവ ഹ്യഗ്നിനാശസ്യ പ്രാഗഭിധാനാത്| തസ്മാദയുക്തമേതദുച്യതേ| ന| വിശേഷാഭിപ്രായാത്| കാമം സര്വജ്വരേഷ്വഗ്നിനാശ ഉക്തഃ| അസ്മിംസ്തു സാന്നിപാതികേ വിശേഷേണാഗ്നിനാശ ഇത്യഭിപ്രായഃ| ദോഷേ-വാതപിത്തകഫമൂത്രപുരീഷാദികേ, വിബദ്ധേ-അപ്രവൃത്തിശീലേ, അഗ്നൌ നഷ്ടേ സതി, സര്വസമ്പൂര്ണലക്ഷണഃ സന്നിപാതോऽസാധ്യഃ-സാധയിതുമശക്യഃ|

Adhikarana kRucCrasAdhyasannipAtajvaralakShaNam (34) · Śloka 34

| സോऽന്യഥാ കൃച്ഛ്രോ ഭവേദ്വൈകല്യദോऽപി വാ||൩൪||

സ൦-അന്യഥാ-അസമ്പൂര്ണലക്ഷണത്വേന, സഃ-ജ്വരഃ, കൃച്ഛ്രോ ഭവേത് വൈകല്യദോ വാ ഭവേത്|

Adhikarana amiSrIBUtadoShajasannipAtajvaraH (35-36) · Śloka 36

കിമേഷ ഏവ സന്നിപാതജ്വരപ്രകാരഃ സമ്ഭവതി ? ഉതാന്യോऽപി സമ്ഭവതി ? ഇത്യാഹ അന്യച്ച സന്നിപാതോത്ഥോ യത്ര പിത്തം പൃഥക് സ്ഥിതമ്| ത്വചി കോഷ്ഠേऽഥവാ ദാഹം വിദധാതി പുരോऽനു വാ||൩൫|| തദ്വദ്വാതകഫൌ ശീതം, ദാഹാദിര്ദുസ്തരസ്തയോഃ| |൩൬|

സ൦-അന്യശബ്ദാര്ഥോऽന്യദിത്യയം നിപാതഃ| അപരോऽയം സന്നിപാതോത്ഥോ ജ്വരഃ| യത്ര സന്നിപാതേ പിത്തം വാതകഫാഭ്യാം പൃഥക്-ഭിന്നം, സ്ഥിതം സത് ത്വച്യഥവാ കദാചിത് കോഷ്ഠേ ദാഹം കരോതി| കഥമ് ? പുരോऽനു വാ,-പൂര്വം പശ്ചാദ്വാ| അഥവേതി സ്ഥാനവിശേഷാഭിധായിപദസമീപേ ശ്രൂയമാണം സ്ഥാനവിശേഷേ വികല്പം കരോതി| പുരോऽനുവേത്യത്ര കാലവിശേഷാഭിധായിപദസമീപേ ശ്രൂയമാണം കാലം വികല്പയതി| തത്ര ചായം വിശേഷഃ-ത്വചി സ്ഥിതം ബഹിരധികം ദാഹം കരോതി, അന്തരല്പമ്| കോഷ്ഠേ തു സ്ഥിതമന്തരധികമ്, ബഹിഃ സ്വല്പമിതി| തദിത്യനേന പിത്തം പരാമൃശ്യതേ| [തദ്വത്- ] പിത്തേന തുല്യമ്| യഥാ,-പിത്തം പൃഥക് സ്ഥിതം ത്വചി കോഷ്ഠേऽഥവാ ദാഹം കരോതി പുരോऽനു വാ, തഥൈവ വാതകഫൌ ത്വചി കോഷ്ഠേऽഥവാ പുരോऽനു വാ ശീതം വിദധതഃ, ഇതി ദ്വിവിധോऽയം സന്നിപാതഃ| തയോഃ-ശീതാദിദാഹാദ്യോഃ സന്നിപാതയോര്മധ്യേ, യോ ദാഹാദിഃ സന്നിപാതഃ സ ദുസ്തരഃ-കൃച്ഛ്രസാധ്യ ഇത്യര്ഥഃ| കേചിത്തു ശീതാദിഃ ശീതാര്തോ ദാഹാദിര്ദാഹാര്ത ഇതി ദ്വിധാ (ചതുര്ധാ) സന്നിപാതം സമഗിരന്|

Adhikarana SItAdisannipAtajvaralakShaNam (36-37) · Śloka 37

നനു, അസ്മിന് ശീതാദൌ ദാഹാദൌ ച ജ്വരേ കോ വിശേഷഃ ? ഇത്യാഹ | ശീതാദൌ തത്ര പിത്തേന കഫേ സ്യന്ദിതശോഷിതേ||൩൬|| ശീതേ ശാന്തേऽമ്ലകോ മൂര്ച്ഛാ മദസ്തൃഷ്ണാ ച ജായതേ| |൩൭|

സ൦-ശീതാദൌ തത്ര-തസ്മിന് സന്നിപാതേ, പിത്തേന കര്ത്രാ കഫേ സ്യന്ദിതേ-സ്രാവിതേ, ശോഷിതേ ച ഗ്രീഷ്മ ഇവ ഖരദിനകരകരതാപേന ഹിമ ഇവ, തഥാ ശീതേ ശാന്തേ ചാര്ഥാദ്ദാഹ ഉപജായതേ| അമ്ലകാദയശ്ച ചത്വാരഃ സ്യുഃ| പിത്തേനേതി കര്തരി തൃതീയാ| അത ഏവ ച ബലവത്ത്വേന പ്രാധാന്യാത് കഫം സ്രാവയതി ശോഷയതി ചേതി| അമ്ലോദ്ഗിരണം-അമ്ലകഃ|

Adhikarana dAhAdisannipAtajvaralakShaNam (37) · Śloka 37

| ദാഹാദൌ പുനരന്തേ സ്യുസ്തന്ദ്രാഷ്ഠീവവമിക്ലമാഃ||൩൭||

സ൦-ദാഹ ആദിര്യസ്മിന് സ ദാഹാദിഃ| ശീതാവസാന ഇത്യര്ഥാദ്ഗമ്യതേ| ദാഹാദൌ ച സന്നിപാതേऽസ്യ ദാഹസ്യാന്തേ-അവസാനേ, തന്ദ്രാദയോ ഭവന്തി| ദാഹകാരിപിത്തസ്യന്ദിതേനൈവ കഫേന ശമിതേ പിത്തേ കഫോദ്രേകാദേവ കഫജാസ്തന്ദ്രാദയോ ഭവന്തി|

Adhikarana AgantujvaraBedAH (38) · Śloka 38

ആഗന്തുരഭിഘാതാഭിഷങ്ഗശാപാഭിചാരതഃ| ചതുര്ധാ|൩൮|

സ൦-ആഗന്തുജ്വരശ്ചതുര്ധാ ഭവതി, അഭിഘാതജോऽഭിഷങ്ഗജോऽഭിശാപജോऽഭിചാരജശ്ച|

Adhikarana abhighAtajAgantujvarabhedau (38-39) · Śloka 39

| അത്ര ക്ഷതച്ഛേദദാഹാദ്യൈരഭിഘാതജഃ||൩൮|| ശ്രമാച്ച| |൩൯|

സ൦-അത്ര-അസ്മിന്നാഗന്തൌ ജ്വരേ, അഭിഘാതജോ യോ ജ്വരഃ സ ക്ഷതച്ഛേദാദ്യൈഃ-ശസ്ത്രപ്രഹാരാദ്യൈഃ, ജായതേ| തഥാ, ശ്രമാച്ച-അധ്വാദികൃതാദായാസാച്ച|

Adhikarana tasya dvividhasya lakShaNam (39) · Śloka 39

തസ്മിന്പവനഃ പ്രായോ രക്തം പ്രദൂഷയന്| സവ്യഥാശോഫവൈവര്ണ്യം, സരുജം കുരുതേ ജ്വരമ്||൩൯||

സ൦-തസ്മിന്-അഭിഘാതജേ ജ്വരേ, പ്രായോ-ബാഹുല്യേന, പവനോ-വായുഃ, ജ്വരം കുരുതേ| കിം കുര്വന് ? രക്തം പ്രദൂഷയന്| കീദൃശം ജ്വരമ് ? സവ്യഥേത്യാദി| വ്യഥാദിയുക്തം തഥാ സരുജമ്| പ്രായോഗ്രഹണം ക്വചിദഭിഘാതജേऽന്യോऽപി ദോഷഃ കുപ്യതി, ബാഹുല്യേന തു വായുരിതി ദ്യോതയതി|

Adhikarana abhiSha~ggajAgantujvarabhedAH (40) · Śloka 40

ഗ്രഹാവേശൌഷധിവിഷക്രോധാഭിശോകകാമജഃ| അഭിഷങ്ഗാത്|൪൦|

സ൦-ഗ്രഹാദിജോ ജ്വരോऽഭിഷങ്ഗാദ്ഭവതി|

Adhikarana grahAveSajalakShaNam (40) · Śloka 40

ഇദാനീം ഗ്രഹോത്പന്നസ്യ ലിങ്ഗമാഹ | ഗ്രഹേണാസ്മിന്നകസ്മാദ്ധാസരോദനേ||൪൦||

സ൦-ഗ്രഹേണ-ദേവദാനവാദിനാऽഷ്ടാദശഭേദഭിന്നേന, യോ ജ്വരോ ഭവതി, അസ്മിന്-ജ്വരേ, അകസ്മാത്-നിര്നിമിത്തമേവ, ഹാസരോദനേ ഭവതഃ|

Adhikarana oShadhijalakShaNam (41) · Śloka 41

ഓഷധീഗന്ധജേ മൂര്ച്ഛാ ശിരോരുഗ്വമഥുഃ ക്ഷവഃ| |൪൧|

സ൦-വിഷൌഷധീപുഷ്പഗന്ധേന വായുനോപനീതേന യോ ജ്വരസ്തസ്മിന് മൂര്ച്ഛാദയോ ജായന്തേ|

Adhikarana viShajalakShaNam (41) · Śloka 41

| വിഷാന്മൂര്ച്ഛാതിസാരാസ്യശ്യാവതാദാഹഹൃദ്ഗദാഃ||൪൧||

സ൦-വിഷാജ്ജാതേ തസ്മിന് ജ്വരേ മൂര്ച്ഛാദയോ ജായന്തേ| ആസ്യശ്യാവതാ-കൃഷ്ണമുഖത്വമ്| ഹൃദ്ഗദോ-ഹൃദയേ പീഡാ|

Adhikarana krodhajalakShaNam (42) · Śloka 42

ക്രോധാത്കമ്പഃ ശിരോരുക് ച| |൪൨|

സ൦-ക്രോധാത്-കോപാത്, സഞ്ജാതേ ജ്വരേ കമ്പോ-വേപഥുര്ജായതേ| തഥാ, ശിരോരുക്-ശിരോര്തിശ്ച|

Adhikarana bhayashokajalakShaNam (42) · Śloka 42

പ്രലാപോ ഭയശോകജേ| |൪൨|

സ൦-ഭയശോകജേ ജ്വരേ പ്രലാപഃ|

Adhikarana kAmajalakShaNam (42) · Śloka 42

| കാമാദ്ഭ്രമോऽരുചിര്ദാഹോ ഹ്രീനിദ്രാധീധൃതിക്ഷയഃ||൪൨||

സ൦-കാമാദുദ്ഭൂതേ ജ്വരേ ഭ്രമാദയോ ഭവന്തി| ഹ്രീഃ-ലജ്ജാ, നിദ്രാ-സ്വപ്നഃ, ധീഃ-ബുദ്ധിഃ, ധൃതിഃ-ധൈര്യമ്, തേഷാം [ ക്ഷയോ ]-വിഘാതഃ|

Adhikarana abhiSha~ggajAnAM doShAnubandhaH (43) · Śloka 43

ഗ്രഹാദൌ സന്നിപാതസ്യ ഭയാദൌ മരുതസ്ത്രയേ| കോപഃ കോപേऽപി പിത്തസ്യ|൪൩|

സ൦-ഗ്രഹാദൌ ത്രയേ-ജ്വരേ ഗ്രഹാവേശൌഷധിവിഷജേ, സന്നിപാതസ്യ കോപഃ| ഭയാദൌ ത്രയേ-ഭീശോകകാമജേ ജ്വരേ, മാരുതസ്യ കോപഃ| കോപേ പിത്തസ്യ [ കോപഃ ]| അപിശബ്ദാദ്വാതസ്യാപി കോപ ഇതി|

Adhikarana shApAbhicArajayorlakShaNam (43-44) · Śloka 44

| യൌ തു ശാപാഭിചാരജൌ||൪൩|| സന്നിപാതജ്വരൌ ഘോരൌ താവസഹ്യതമൌ മതൌ| |൪൪|

സ൦-തമശബ്ദേനൈതദ്ദര്ശയതി,-അന്യേऽപി യേ സന്നിപാതജ്വരാസ്തേऽപ്യസഹ്യാഃ-സോഢുമശക്യാഃ, ഏതൌ പുനഃ ശാപാഭിചാരജാവതിശയേന സോഢുമശക്യാവിതി|

Adhikarana abhicArajasya visheShaH (44-45) · Śloka 45

| തത്രാഭിചാരികൈര്മന്ത്രൈര്ഹൂയമാനസ്യ തപ്യതേ||൪൪|| പൂര്വം ചേതസ്തതോ ദേഹസ്തതോ വിസ്ഫോടതൃഡ്ഭ്രമൈഃ| സദാഹമൂര്ച്ഛൈര്ഗ്രസ്തസ്യ പ്രത്യഹം വര്ദ്ധതേ ജ്വരഃ||൪൫||

സ൦-അഭിചാരികൈര്മന്ത്രൈഃ-അഥര്വവേദാദ്യുപദിഷ്ടൈഃ, ഹൂയമാനസ്യ പുംസഃ, യന്നാമോദ്ദേശേന ഹവിഃപ്രക്ഷേപഃ സ ഹൂയമാന ഉച്യതേ, അഭിചാരമധികൃത്യ പ്രണീത ഇതി "പ്രാഗ്വഹതേഷ്ഠക്" ഇതി ഠക്| ഹൂയമാനസ്യ പുംസഃ പ്രഥമം ചേതസ്തപ്യതേ-സദുഃഖം ജായതേ| തതഃ-അനന്തരം, ദേഹഃ-ശരീരമ്, തപ്യതേ-സജ്വരം സമ്പദ്യതേ| തതഃ-അനന്തരം, വിസ്ഫോടതൃഡ്ഭ്രമൈര്ദാഹമൂര്ച്ഛായുതൈര്ഗ്രസ്തസ്യ-ആക്രാന്തസ്യ, പ്രത്യഹം ജ്വരോ വര്ദ്ധതേ-ജ്വരസ്യാധിക്യം ഭവതി| തനവഃ സ്ഫോടാ ഏവ വിസ്ഫോടാ ഭണ്യന്തേ|

Adhikarana aShTavidhajvaropasaMhAraH (46) · Śloka 46

ഇതി ജ്വരോऽഷ്ടധാ ദൃഷ്ടഃ| |൪൬|

സ൦-ഇതി-പൂര്വോക്തേന പ്രകാരേണ നിജഃ സപ്തപ്രകാര ആഗന്തുശ്ചേതി, അഷ്ടപ്രകാരോ ജ്വരോ ദൃഷ്ടഃ, മുനീന്ദ്രൈരിതി ശേഷഃ|

Adhikarana aShTAnAM jvarANAM pratyekaM dvaividhyaShaTkam (46-47) · Śloka 47

സമാസാദ്ദ്വിവിധസ്തു സഃ| ശാരീരോ മാനസഃ സൌമ്യസ്തീക്ഷ്ണോऽന്തര്ബഹിരാശ്രയഃ||൪൬|| പ്രാകൃതോ വൈകൃതഃ സാധ്യോऽസാധ്യഃ സാമോ നിരാമകഃ| |൪൭|

സ൦-തുര്വിശേഷേ| സമാസാത്-സങ്ക്ഷേപാത്, തു-പുനഃ, സഃ-ജ്വരോ, ദ്വിവിധഃ| തദേവ ദ്വൈവിധ്യമാഹ-ശാരീരോ മാനസ ഇത്യേകം ദ്വികമ്| സൌമ്യസ്തീക്ഷ്ണ ഇതി ദ്വിതീയമ്| അന്തരാശ്രയോ ബഹിരാശ്രയ ഇതി തൃതീയമ്| പ്രാകൃതോ വൈകൃത ഇതി ചതുര്ഥമ്| സാധ്യോऽസാധ്യ ഇതി പഞ്ചമമ്| സാമോ നിരാമ ഇതി ഷഷ്ഠമ്| ഇതി ദ്വൈവിധ്യമേഷാം ദ്വികാനാമ്|

Adhikarana shArIrasya lakShaNam, mAnasasya lakShaNam (47) · Śloka 47

സമ്പ്രത്യേതാനേവ ജ്വരാന് വ്യാചഷ്ടേ | പൂര്വം ശരീരേ ശാരീരേ താപോ, മനസി മാനസേ||൪൭||

സ൦-ശാരീരേ ജ്വരേ പ്രഥമം ശരീരേ താപോ ഭവതി, പശ്ചാന്മനസീതി പൂര്വശബ്ദസ്യ സമ്ബന്ധിശബ്ദത്വാദ്ഗമ്യതേ| ഏവം മാനസേ ജ്വരേ പൂര്വം മനസി താപോ-ദുഃഖമ്, പശ്ചാദ്ദേഹേ താപഃ-പീഡാവിശേഷോ ജായതേ|

Adhikarana saumyasya lakShaNam (96)) · Śloka 48

ഇദാനീം സൌമ്യതീക്ഷ്ണൌ വ്യാചഷ്ടേ- പവനേ യോഗവാഹിത്വാച്ഛീതം ശ്ലേഷ്മയുതേ ഭവേത്| |൪൮|

സ൦-പവനേ ശ്ലേഷ്മയുതേ യോഗവാഹിത്വാദ്ധേതോഃ ശീതം ഭവേത്| തസ്മാദ്വാത ശ്ലേഷ്മജ്വരഃ സൌമ്യ ഇതി ബോധ്യമ്| ശ്ലേഷ്മാ ഹി "സോമഃ" ഇതി പ്രാഗുക്തമ് (ഹൃ. ശാ. അ. ൩|൯൬)|

Adhikarana tIkShNasya lakShaNam (48) · Śloka 48

തീക്ഷ്ണമിദാനീം വക്തി | ദാഹഃ പിത്തയുതേ, മിശ്രം മിശ്രേ|൪൮|

സ൦-ദാഹഃ പിത്തസമ്ബന്ധേ പവനേ യോഗവാഹിത്വാദ്ഭവേത്| ഇത്യേവം മിശ്രേ-പിത്തശ്ലേഷ്മയുതേ പവനേ, യോഗവാഹിത്വാച്ച പവനസ്യ മിശ്രം-ദാഹശീതം ഭവേത്, മുഹുര്ദാഹോ മുഹുഃ ശീതമിതി| തദയം സൌമ്യതീക്ഷ്ണവ്യാമിശ്രസ്തൃതീയോ ജ്വര ഇതി വേദ്യമ്| സൌമ്യസ്തീക്ഷ്ണ ഇതി ദ്വൈവിധ്യകഥനം തു സമാസാദിതി മന്തവ്യമ്| യോഗം വഹതി തച്ഛീലോ യോഗവാഹി, യേന യേന യുക്തോ ഭവതി തസ്യ തസ്യ സ്വഭാവം ഭജത ഇത്യര്ഥഃ| ഏവം ച സതി സ്വയം നോഷ്ണോ ന ച ശീതോ വായുരിത്യഭ്യുപഗതമ്| തദേവമിഹ യോഗവാഹിത്വാത് കഫേന യുക്തേ വായൌ ശീതം ഭവേദിത്യുക്തമ്, അസൌ വായുഃ ശീതം കരോതീത്യര്ഥഃ| പിത്തയുക്തേऽസ്മിന് ദാഹോ ഭവേത്, അസൌ ദാഹം കരോതീതി| ഏവം സ്വയം നോഷ്ണോ ന ശീത ഇത്യവതിഷ്ഠതേ| "തത്ര രൂക്ഷോ ലഘുഃ ശീതഃ " ഇത്യത്ര ച ശീത ഇത്യുച്യതേ| തദിമേ വചസീ പരസ്പരം വ്യാജഘ്നാതേ| നൈവമ്| "തത്ര രൂക്ഷോ ലഘു ശീതഃ ഖരഃ സൂക്ഷ്മശ്ചലോऽനിലഃ|" (ഹൃ. സൂ. അ. ൧|൧൧) ഇത്യത്രൈവായമര്ഥസ്തഥാ വ്യാഖ്യാതോ യഥാ ന പൂര്വാപരവ്യാഹതത്വം ഭവേത്| തേനേഹ പുനര്ന പ്രതന്യതേ|

Adhikarana antarAshrayasya lakShaNam (48-49) · Śloka 49

| അന്തഃസംശ്രയേ പുനഃ||൪൮|| ജ്വരേऽധികം വികാരാഃ സ്യുരന്തഃ ക്ഷോഭോ മലഗ്രഹഃ| |൪൯|

സ൦-അന്തരാശ്രയേ തു ജ്വരേऽധികം കൃത്വാऽന്തര്വികാരാഃ സ്യുഃ, ന ബഹിരേവ| തഥാ, ക്ഷോഭഃ-തീവ്രദാഹത്വമ്| മലാനാം-മൂത്രപുരീഷാദീനാം, ഗ്രഹോ-വിബന്ധഃ|

Adhikarana bahirAshrayasya lakShaNam (49) · Śloka 49

| ബഹിരേവ ബഹിര്വര്ഗേ താപോऽപി ച സുസാധ്യതാ||൪൯||

സ൦-ബഹിര്വര്ഗേ തു ബഹിരേവ താപഃ, ന ത്വന്തരേ| അപിചേത്യന്തഃ-ക്ഷോഭമലഗ്രഹാവപ്യത്ര ന സ്ത ഇതി സമുച്ചിനോതി| തത്ര ച ബഹിര്വേഗേऽത ഏവ സുസാധ്യതാ-സുഖസാധ്യത്വം, ഭവതി| അന്തരാശ്രയേ തു ദുഃസാധ്യതേത്യര്ഥാദുക്തം ഭവതി|

Adhikarana prAkRutasya lakShaNam, vaikRutasya lakShaNam (50) · Śloka 50

സമ്പ്രതി പ്രാകൃതവൈകൃതൌ ലക്ഷയതി - - - - വര്ഷാശരദ്വസന്തേഷു വാതാദ്യൈഃ പ്രാകൃതഃ ക്രമാത്| വൈകൃതോऽന്യഃ സ ദുഃസാധ്യഃ പ്രായശ്ച പ്രാകൃതോऽനിലാത്||൫൦||

സ൦- വര്ഷാദിഷു ത്രിഷു ഋതുഷു യഥാക്രമം വാതാദ്യൈസ്ത്രിഭിര്ദോഷൈര്യോ ജ്വരോ ജായതേ സ പ്രാകൃതഃ| വര്ഷാസു വാതജ്വരഃ പ്രാകൃതഃ, ശരദി പിത്തജ്വരോ, വസന്തേ കഫജ്വരഃ, ഇതി പരിഭാഷ്യതേ| അത ഏവ വാതപ്രകൃതേന യോ ജ്വരഃ, പിത്തപ്രകൃതേഃ പിത്തേന, ശ്ലേഷ്മപ്രകൃതേഃ ശ്ലേഷ്മണേതി, സ പ്രകൃതിഭവത്വേന പ്രാകൃത ഇത്യുച്യതേ| വൈകൃതോऽന്യ ഇതി| യോ ജ്വരോ വര്ഷാദിഭ്യ ഋതുഭ്യോऽന്യത്ര കാലേ ജാതോ വര്ഷാദിഷ്വപി വാ ന യഥാക്രമം വാതാദ്യൈര്ജനിതഃ, സ യഥോക്തപ്രാകൃതലക്ഷണാദന്യഃ, സ വൈകൃത ഉച്യതേ| സ ച ദുഃസാധ്യഃ-കൃച്ഛ്രസാധ്യഃ| പ്രാകൃതസ്തു സുസാധ്യ ഇത്യര്ഥാദ്ഗമ്യതേ| പ്രായ ഇത്യാദി| പ്രായോ-ബാഹുല്യേന, പ്രാകൃതോऽപി യോ ജ്വരോऽനിലാജ്ജായതേ സോऽപി ദുഃസാധ്യഃ| പ്രായോഗ്രഹണേനൈതദ് ദ്യോതയതി| കദാചിദ്ദൈവാനുകൂലത്വാത്സുസാധ്യ ഏവ ഭവതി| നനു, വര്ഷാസ്വ(ശരദ്യ)പി പ്രാകൃതോऽപി ജ്വരോ യഥാ വികൃതിവിജ്ഞാനീയേ കഥിതസ്തഥാऽസാധ്യ ഏവ| "ജ്വരോ നിഹന്തി ബലവാന്" (ഹൃ. ശാ. അ. ൫|൭൧) ഇത്യാദി| തദേതത്പൂര്വാപരവ്യാഹതമിവ ദൃശ്യതേ| നൈവമ്| അനയോര്വചസോഃ സാമാന്യവിശേഷരൂപത്വാത്| തഥാ ചേഹ സാമാന്യേനോക്തമ്, വികൃതിവിജ്ഞാനീയേ തു വിശേഷേണേതി| ഏതദേവ ച സ്ഫുടീകര്തും വക്ഷ്യതി (ശ്ലോ. ൫൩)- "വികൃതിജ്ഞാനേ പ്രാഗസാധ്യ ഉദാഹൃതഃ|" ഇതി|

Adhikarana viruddhAviruddhopakramaj~jAnArthaM prAkRutAnAM saMprAptiH (51-52) · Śloka 52

സമ്പ്രതി വര്ഷാസു പ്രാകൃതസ്യ ജ്വരസ്യ സ്വരൂപം നിരൂപയതി - - - - - വര്ഷാസു മാരുതോ ദുഷ്ടഃ പിത്തശ്ലേഷ്മാന്വിതോ ജ്വരമ്| കുര്യാത് പിത്തം ച ശരദി തസ്യ ചാനുബലം കഫഃ||൫൧|| തത്പ്രകൃത്യാ വിസര്ഗാച്ച തത്ര നാനശനാദ്ഭയമ്| കഫോ വസന്തേ തമപി വാതപിത്തം ഭവേദനു||൫൨||

സ൦-പ്രാവൃഷി പവനഃ [ ദുഷ്ടഃ- ] കുപിതഃ, പിത്തശ്ലേഷ്മയുതോ ജ്വരം കുര്യാത്| പ്രാവൃഷി പ്രാകൃതോ ജ്വരോ വാതപ്രധാനഃ പിത്തശ്ലേഷ്മാണൌ ത്വനുബലത്വേന വാതസ്യ സ്ഥിതൌ, ന തു സന്നിപാത ഇവ സ്വയം ജ്വരകാരകാവിത്യര്ഥഃ| സാമ്പ്രതം ശരദി പ്രാകൃതസ്യ ജ്വരസ്യ ദോഷബലാബലം ലക്ഷയതി-പിത്തം ചേത്യാദി| പിത്തം ശരദി [ ദുഷ്ടം ] പ്രാകൃതം ജ്വരം കുര്യാദിത്യനുവര്തതേ| പ്രാവൃട്സഞ്ചിതസ്യ പിത്തസ്യ തദാ കോപസദ്ഭാവാത്| തസ്യ ച പിത്തസ്യാനുബലം-അനുബന്ധി ബലം, കഫഃ| അനുബലമിവാനുബലമ്| യഥാ,-കസ്യചിത് സ്വതന്ത്രസ്യ രാജ്ഞോ ഗജതുരഗരഥപുരുഷാദിബലവതോ വൈരിഭിഃ സഹ യുധ്യമാനസ്യ പശ്ചാദന്യദ്ബലം തച്ഛക്തേരനുബൃംഹണാര്ഥമാഗച്ഛതി, ഏവം സ്വതന്ത്രസ്യ പിത്തസ്യ ജ്വരം കുര്വതോ ബലോപബൃംഹണം ശരദി കഫഃ കരോതി| തത്പ്രകൃത്യേതി തച്ഛബ്ദേന വര്ഷാശരദുദ്ഭൂതൌ മാരുതജ്വരപിത്തജ്വരൌ പരാമൃശ്യേതേ| തയോഃ പ്രകൃതിസ്തത്പ്രകൃതിഃ, തയാ തത്പ്രകൃത്യാ,- തത്സ്വഭാവേന, തത്ര-പ്രാകൃതേ ജ്വരേ, അനശനാത്-ലങ്ഘനാത്, ഭയം ന 'ഭവതി' ഇതി ശേഷഃ| വിസര്ഗാച്ച വര്ഷാശരദുപലക്ഷിതോ ഹി കാലോ വിസര്ഗഃ സൌമ്യസ്വഭാവഃ, അസ്മാച്ച കാരണാത്തസ്മിന്കാലേ ജ്വര ഉത്പന്നേ ലങ്ഘനാത് പ്രത്യവായശങ്കാ തഥാ ന ഭവതി, യഥാऽന്യസ്മിന് കാലേ ജ്വര ആദാനകാലസ്വഭാവാദ്വാതപിത്താനുബലത്വാച്ചാനശനാദ്ഭയം ഭവതീത്യര്ഥഃ| വസന്തകാലേ കഫോ ദുഷ്ടോ ജ്വരം കുര്യാദിതി വര്തതേ| തം ച കഫമനു വാതപിത്തം ഭവേത്, വാതപിത്തേ തസ്യാനുബലേ ഭവത ഇത്യര്ഥഃ| നനു, അത്ര സാക്ഷാത്കഫസ്യ കര്തൃത്വമുച്യതേ| കഫശ്ച സൌമ്യസ്വഭാവഃ| തസ്മാദത്ര നാനശനാദ്ഭയമിതി| തച്ചായുക്തമ്| തഥാഹി-വര്ഷാശരദോഃ ശ്ലേഷ്മാനുബലത്വം കാലശ്ച വിസര്ഗാഖ്യ ഇതി കാരണദ്വയസദ്ഭാവാദ്ധാത്വപചയോ ന സമ്ഭാവ്യത ഏവ| വസന്തേ തു കാലസ്യാഗ്നേയത്വാദ്വാതപിത്താനുബലത്വാച്ചാവശ്യംഭാവീ ധാത്വപചയ ഏവ| തസ്മാദ്വസന്തേऽനശനാദ്ഭയം ശങ്ക്യതേ| കേചിത്തു ജ്വരസ്യാമാശയസമുത്ഥത്വാത് കഫോത്ഥത്വാച്ചാത്രാപി കിഞ്ചിന്മാത്രമനശനാദ്ഭയം നാശങ്ക്യത ഏവേത്യാഹുഃ|

Adhikarana sAdhyalakShaNam (53) · Śloka 53

അഥ സാധ്യാസാധ്യജ്വരലക്ഷണാര്ഥമാഹ - - - - ബലവത്സ്വല്പദോഷേഷു ജ്വരഃ സാധ്യോऽനുപദ്രവഃ| |൫൩|

സ൦-ബലവസ്തു നരേഷു യൌവനാദിസമ്പത്ത്യാ തഥാऽല്പദോഷേഷു യോ ജ്വരോ ജായതേ, ഉപദ്രവേണ-കാസാദിനാ രഹിതഃ, സ സാധ്യഃ-സാധയിതും ശക്യഃ|

Adhikarana asAdhyalakShaNam (53) · Śloka 53

| സര്വഥാ വികൃതിജ്ഞാനേ പ്രാഗസാധ്യ ഉദാഹൃതഃ||൫൩||

സ൦-സര്വഥേതി യാദൃശസ്യാതുരസ്യ യാദൃശോ ജ്വരോऽസാധ്യോ ഭവതി താദൃശോ, വികൃതിവിജ്ഞാനീയേ ശാരീരേ (അ. ൫|൭൧)- "ജ്വരോ നിഹന്തി ബലവാന്" ഇത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേന പ്രാക്-പൂര്വമുക്തഃ|

Adhikarana sAmajvaralakShaNam (54) · Śloka 54

അധുനാ സാമനിരാമൌ ജ്വരോ ലക്ഷയതി - - - - ജ്വരോപദ്രവതീക്ഷ്ണത്വമഗ്ലാനിര്ബഹുമൂത്രതാ| ന പ്രവൃത്തിര്ന വിഡ്ജീര്ണാ ന ക്ഷുത്സാമജ്വരാകൃതിഃ||൫൪||

സ൦-ജ്വരസ്യോപദ്രവാഃ-പ്രലാപഭ്രമാദയഃ, തേഷാം തീക്ഷ്ണത്വം-തീവ്രതാ| തഥാ, ബഹുമൂത്രത്വമ്| തഥാ, ന പ്രവൃത്തിഃ-ന പുരീഷസ്യ പ്രവര്തനമ്| വിട്പ്രവൃത്താവപി ഹി പ്രവൃത്തിശബ്ദഃ പ്രസിദ്ധഃ| യഥാऽനന്തരമധുനൈവാധീതമ് (ശ്ലോ. ൩൨)- "പ്രവൃത്തിര്വാऽല്പശോऽതി വാ|" ഇതി| അഥ ചേദ്വിട് പ്രവര്തതേ സാ ന ജീര്ണാ-പക്വാ ന ഭവതി| തഥാ, ന ക്ഷുത്-ന ബുഭുക്ഷാ| ഇയമശേഷാ ലിങ്ഗസംഹതിഃ സാമജ്വരാകൃതിഃ-സാമജ്വരസ്യ ലക്ഷണമ്| സഹാമേന വര്തതേ യോ ജ്വരഃ സ സാമജ്വരഃ, തസ്യാകൃതിഃ| "ഊഷ്മണോऽല്പബലത്വേന" (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൩|൨൫) ഇത്യാദ്യാമലക്ഷണമ്|

Adhikarana pacyamAnajvaralakShaNam (55) · Śloka 55

ജ്വരവേഗോऽധികം തൃഷ്ണാ പ്രലാപഃ ശ്വസനം ഭ്രമഃ| മലപ്രവൃത്തിരുത്ക്ലേശഃ പച്യമാനസ്യ ലക്ഷണമ്||൫൫||

സ൦-അതിശയേന ജ്വരവേഗസ്തൃഷ്ണാദയശ്ചേതി പച്യമാനജ്വരസ്യ ലക്ഷണമ്| പച്യമാനജ്വരസ്യ ച ദ്വികേഷ്വനിര്ദിഷ്ടസ്യാപീഹ കഥനമതാ(മാമാ)ന്തരീയകത്വാത്| തഥാ ഹി-യാവത്പച്യമാനാവസ്ഥാ ന ഭവതി താവത്കഥം നിരാമാവസ്ഥാ സ്യാത് ? തസ്മാദ്യുക്തഃ പച്യമാനജ്വരസ്യ നിര്ദേശഃ|

Adhikarana nirAmajvaralakShaNam (56) · Śloka 56

ജീര്ണതാऽऽമവിപര്യാസാത്സപ്തരാത്രം ച ലങ്ഘനാത്| |൫൬|

സ൦-ആമശബ്ദേനാത്ര സാമജ്വരലക്ഷണമുപലക്ഷ്യതേ| തേന സാമജ്വരോക്തലക്ഷണവിപര്യാസാത് ജ്വരസ്യ ജീര്ണതാ വേദ്യേതി ബോധ്യമ്| യഥാ-ജ്വരോപദ്രവമൃദുത്വം ഗ്ലാനിരല്പമൂത്രതാ പക്വവിട്പ്രവൃത്തിഃ ക്ഷുദുപഗമനമിതി, ഏവംരൂപോ വിപര്യാസഃ| തഥാ, "ജ്വരവേഗോऽധികം" ഇത്യാദിപച്യമാനജ്വരാകൃതേശ്ച വിപര്യാസാത് ജീര്ണതാ-പക്വതാ, ലക്ഷയിതവ്യാ| തഥാ ഹി-പച്യമാനതായാമപി സാമതാ സമ്ഭാവ്യത ഏവ| തഥാ, സപ്തരാത്രം ച ലങ്ഘനാത്| സപ്തരാത്രമിതി സപ്താനാം രാത്രീണാം സമാഹാര ഇത്യച് സമാസാന്തഃ, അത്യന്തസംയോഗേ ദ്വിതീയാ| തേനായമര്ഥഃ,-സപ്തരാത്രീര്ലങ്ഘയിത്വാ-അതിവാഹ്യ, തതോऽനന്തരം യഃ കാലോऽഷ്ടമദിനാദിസ്തദാ ജ്വരസ്യ ജീര്ണതാ-നിരാമതേതി| തഥാ ച മുനിഃ (ച. ചി. അ. ൩|൨൭൨)- "സപ്താഹേന തു പച്യന്തേ സപ്തധാതുഗതാ മലാഃ| നിരാമശ്ചാപ്യതഃ പ്രോക്തോ ജ്വരഃ പ്രായോऽഷ്ടമേऽഹനി||" ഇതി| നനു, ഏവംസതി സപ്തരാത്രാതിപ്രവൃത്തിരേവ നിരാമജ്വരലിങ്ഗമസ്തു, "ജീര്ണതാऽऽമവിപര്യാസാത്" ഇത്യനേന നാര്ഥഃ| അസ്ത്യേവൈതത്| കിന്തു സന്നിപാതജ്വരേ ബഹുനാ കാലേന മലപാകോ ഭവതി| തസ്മാത്തല്ലക്ഷണാര്ഥം "ജീര്ണതാऽऽമവിപര്യാസാത്" ഇത്യപ്യുക്തമ്| യദ്യേവം "ജീര്ണതാऽऽമവിപര്യാസാത്" ഇത്യസ്തു, കിം "സപ്തരാത്രം ച ലങ്ഘനാത്" ഇത്യനേന ? അപി ച ത്രിദോഷജേ ജ്വരേ സപ്തരാത്രാതിക്രമലക്ഷണം ലിങ്ഗം നോപയുജ്യതേ| തത്ര ഹ്യേവം പഠ്യതേ (ശ്ലോ. ൬൧)- "വാതപിത്തകഫൈഃ സപ്ത ദശ ദ്വാദശ" ഇത്യാരഭ്യ യാവത് "ശുധ്ദ്യശുധ്ദ്യൌ ജ്വരഃ കാലം ദീര്ഘമപ്യനുവര്തതേ||" ഇതി| തസ്മാത് "സപ്തരാത്രം ച ലങ്ഘനാത്" ഇത്യവാച്യമ്| അത്രോച്യതേ| അല്പദോഷോ യോ ജ്വരസ്തസ്യാമവിപര്യാസാത് സപ്താഹാദര്വാഗപി ജീര്ണതോച്യതേ| യസ്തു ബഹുദോഷോ ജ്വരസ്തസ്യ തു കൃതസപ്തലങ്ഘനസ്യ ജീര്ണതോച്യതേ| ഇതി ലക്ഷണദ്വയേന പ്രത്യപാദി| അത ഏവ ച തത്ര പഥ്യമനുജജ്ഞേ| വക്ഷ്യതി ഹി (ഹൃ. ചി. അ. ൧|൩൮)- "ഇത്യയം ഷഡഹോ നേയോ ബലം ദോഷം ച രക്ഷതാ| തതഃ പക്വേഷു ദോഷേഷു ലങ്ഘനാദ്യൈഃ പ്രശസ്യതേ|| കഷായോ ദോഷശേഷസ്യ" ഇത്യാദി| തസ്മാദേതയോര്ലക്ഷണയോര്ദ്വയോരപ്യുപാദാനം ന്യായ്യമിതി സ്ഥിതമ്| ഖരനാദേനാപ്യേവമവാദി-"ന ച നിഃസപ്തതൈവേഹ നിരാമജ്വരകാരണമ്| ചിരാദപി ഹി പച്യന്തേ സന്നിപാതജ്വരേ മലാഃ|| സപ്തരാത്രാതിവൃത്തിശ്ച ക്ഷാമതാദി ച ലക്ഷണമ്| തസ്മാത്തദുഭയം ദൃഷ്ട്വാ നിരാമം ജ്വരമാദിശേത്||" ഇതി| ജീര്ണഃ പക്വഃ പുരാണ ഇതി പര്യായാഃ|

Adhikarana uktAnAM jvarANAM pRuthak pa~jcavidhatvam (56-57) · Śloka 57

| ജ്വരഃ പഞ്ചവിധഃ പ്രോക്തോ മലകാലബലാബലാത്||൫൬|| പ്രായശഃ സന്നിപാതേന ഭൂയസാ തൂപദിശ്യതേ| സന്തതഃ സതതോऽന്യേദ്യുസ്തൃതീയകചതുര്ഥകൌ||൫൭||

സ൦-പഞ്ചപ്രകാരോ ജ്വരോ വക്ഷ്യമാണഃ സന്തതാദിഭിര്ഭേദൈഃ പ്രോക്തോ, 'മുനീന്ദ്രൈഃ' ഇതി ശേഷഃ| കുതഃ ? മലേത്യാദി| മലോ-വാതാദിഃ| കാലഃ-പൂര്വാഹ്ണാദിഃ| ബലം ച ബലം ച ബലമിത്യേകശേഷഃ, ബലം ചാബലം ച ബലാബലമ്, കാലേ ബലാബലം കാലബലാബലമ്, സപ്തമീതി യോഗവിഭാഗാത് സമാസഃ, മലാനാം കാലബലാബലം മലകാലബലാബലമ്, തസ്മാത്| ദ്വിബലശബ്ദോऽത്ര നിര്ദിഷ്ടോ ദ്വിവിധസമ്ബന്ധാര്ഥഃ| കോऽസൌ ദ്വിവിധഃ സമ്ബന്ധഃ ? ഇതി ചേത് ബ്രൂമഃ| ജ്വരഃ പഞ്ചവിധഃ കഥിതോ മലകാലബലാത് തഥാ മലകാലബലാബലാത്| തദയമത്രാര്ഥഃ,-സന്തതോ ജ്വരോ മലകാലബലാദുക്തഃ| തഥാ ചാനന്തരമേവ സന്തതലക്ഷണം വക്ഷ്യതി (ശ്ലോ. ൫൮-൫൯)- "മലാബലിനോ ഗുരവഃ സ്തബ്ധാഃ സന്തതം നിഷ്പ്രതിദ്വന്ദ്വാ ജ്വരം കുര്യുഃ|" ഇതി| തസ്മാദ്ബലവന്ത ഏവ ദോഷാഃ സന്തതം ജ്വരം കുര്വന്തി| വിഷമജ്വരാശ്ചത്വാരോ മലകാലബലാബലാദ്ഭവന്തി| തഥാ ച വിഷമജ്വരലക്ഷണേऽധുനൈവാധ്യേഷ്യതേ (ശ്ലോ. ൬൪)- "അല്പോऽപി ദോഷോ ദൂഷ്യാദേര്ലബ്ധ്വാऽന്യതമതോ ബലമ്| സവിപക്ഷോ ജ്വരം കുര്യാദ്വിഷമം ക്ഷയവൃദ്ധിഭാക്||" ഇതി| തസ്മാച്ചതുഷ്പ്രകാരോऽപി വിഷമജ്വരോ മലകാലബലാബലാദ്ഭവതി| ഖരനാദേനാപ്യുക്തമ്-"ബലിഭിഃ സര്വഗൈഃ സാമൈ രസസ്രോതോവിസാരിഭിഃ| നിഷ്പ്രത്യനീകൈര്ദോഷൈര്യഃ സന്തതോ ജായതേ ജ്വരഃ||" ഇത്യാദി| തഥാ തത്രൈവ വിഷമജ്വരേ ഗദിതമ്-"വ്യാധിക്ലിഷ്ടസ്യ' ഇത്യാരഭ്യ യാവത് "ബലാബലവിശേഷസ്തു ദോഷാണാം സമ്പ്രവര്തതേ|" ഇതി| തഥാ തത്രൈവ ചോക്തമ്-"ഭുവ്യുത്ക്രമ്യ യഥാകാലം ബീജം കാലേ പ്രസൂയതേ| തഥാ കാലക്രമാദ്ദോഷഃ കാലേ ജ്വരകാരോ ഭവേത്||" ഇതി| പ്രായശ ഇത്യാദി| ബാഹുല്യേനായം സന്തതാദിജ്വരഃ സന്നിപാതാദ്ഭവതി| [ നനു, ] അത്ര സന്നിപാതേനേത്യസാധു| ന ഹ്യന്യഃ കശ്ചിത്സന്തതാദിവ്യതിരിക്തോ ജ്വരോऽസ്തി യമേകദോഷജം ദ്വിദോഷജം വാ പരികല്പയേദിതി, തസ്മാദസദേതത്| ഉച്യതേ| സമര്യാദയാ ദോഷഗത്യാ യേ സന്തതാദയോ ജ്വരാ ഉത്പദ്യന്തേ, ത ഏകദോഷജാദയ ഉപപദ്യന്തേ| യേ പുനര്വിഷമസമ്പ്രാപ്തിസമുത്പന്നാഃ സന്തതാദയസ്തേ സന്നിപാതേന| ഇതി പ്രായശഃ സന്നിപാതേനേതി ന്യായ്യമേതത്| നനു, ഏവം സതി വാതികോऽയം പൈത്തികോऽയം ശ്ലൈഷ്മികോऽയമയം ദ്വാന്ദ്വിക ഇതി കഥം വ്യപദേശഃ ? ഇത്യാഹ-ഭുയസേതി| സന്നിപാതോദ്ഭവേऽപ്യസ്മിന് സന്തതാദൌ ഭൂയാന്-അധികോ ദോഷഃ, തദ്ദോഷോപലക്ഷിതാം സംജ്ഞാമാസാദയതീത്യര്ഥഃ, വാതജ്വരോऽയം പിത്തജ്വരോऽയമിത്യാദി| തുരവധാരണേ, ഭൂയസൈവ ദോഷേണ വ്യപദേശോ നാന്യേനാപി| തതശ്ചൈവം സന്നിപാതോത്ഥഃ സന്തതാദിജ്വര ഇതി സ്ഥിതമ്| അത ഏവ തന്ത്രാന്തര ഏവം ജഗാദ-"സന്തതോ മാരുതാത്പ്രായഃ പിത്താത് പ്രായസ്തൃതീയകഃ| അന്യേദ്യുശ്ച കഫാത്പ്രായഃ സന്നിപാതാച്ചതുര്ഥകഃ|| സന്നിപാതകൃതത്വാത്തു ദുശ്ചികിത്സ്യശ്ചതുര്ഥകഃ|" ഇതി| തഥാ ച-"പൃഷ്ഠേऽനിലകഫോദ്ഭൂതഃ ശ്ലേഷ്മപിത്തോദ്ഭവസ്ത്രികേ| ശിരസ്യനിലസമ്ഭൂതോ ഗൃഹ്ണാതീഹ തൃതീയകഃ|| ചതുര്ഥകസ്തു ശ്ലേഷ്മോത്ഥഃ പ്രതിഗൃഹ്ണാതി ജങ്ഘയോഃ| വാതികഃ ശിരസോऽഭ്യേതി ദ്വിധൈവായം സ്വഭാവതഃ|| പ്രസ്കന്ധതസ്തു വിജ്ഞേയോ വിപരീതശ്ചതുര്ഥകഃ|" ഇതി| അഥ തദേവ പഞ്ചവിധത്വമാഹ-സന്തതഃ സതതോऽന്യേദ്യുസ്തൃതീയകചതുര്ഥകാവിതി| നനു, പഞ്ചവിധോ ജ്വര ഇത്യനുപപന്നമ്, ഷഷ്ഠസ്യ ചതുര്ഥകവിപര്യയസ്യ ച വക്ഷ്യമാണത്വാത്| അത്ര ബ്രൂമഃ| ചതുര്ഥകാന്തര്ഗതത്വാദദോഷഃ| പ്ലീഹോദരേ യകൃദുദരവത്| തഥാ ഹി-അഷ്ടാവുദരാണീതി, പ്ലീഹോദരേ ച യഥാ യകൃദുദരസ്യാന്തര്ഭാവാദഷ്ടധാത്വമ്, ഏവം ജ്വരേ ചതുര്ഥക ഏവ ചതുര്ഥകവിപര്യയസ്യാന്തര്ഭാവാത് പഞ്ചധാത്വമേവ ജ്വരസ്യ സാധു|

Adhikarana santatajvaralakShaNam (58-59) · Śloka 59

അഥ മഹാരമ്ഭത്വേന പ്രാധാന്യാത് സന്തതസമ്പ്രാപ്തിമേവ ലക്ഷയതി - - - - - - ധാതുമൂത്രശകൃദ്വാഹിസ്രോതസാം വ്യാപിനോ മലാഃ| താപയന്തസ്തനും സര്വാം തുല്യദൂഷ്യാദിവര്ദ്ധിതാഃ||൫൮|| ബലിനോ ഗുരവഃ സ്തബ്ധാ വിശേഷേണ രസാശ്രിതാഃ| സന്തതം നിഷ്പ്രതിദ്വന്ദ്വാ ജ്വരം കുര്യുഃ സുദുഃസഹമ്||൫൯||

സ൦-മലാ ജ്വരം കുര്യുഃ-ഉത്പാദയേയുഃ| കീദൃശാഃ ? ധാത്വാദിസ്രോതസാം വ്യാപിനഃ| ധാതവശ്ച മൂത്രം ച ശകൃച്ച താനി വഹന്തി നിത്യം യാനി സ്രോതാംസി തേഷാം| മലാ ഇത്യനേനൈതദ്ദ്യോതയതി| യദൈവ വാതാദയോ മലിനീകരണസ്വഭാവാഃ സ്യുസ്തദാ സന്തതം ജ്വരം കുര്യുഃ, ന തു ദോഷരൂപാ ധാതുരൂപാ വാ| തഥാ, സര്വാം-അശേഷാം, തനും താപയന്തഃ-സന്താപാദിനാ പീഡയന്തഃ, ന പുനഃ സന്താപമാത്രമുത്പാദയന്തഃ| തഥാ, തുല്യൈഃ-സമാനൈഃ, ദൂഷ്യാദിഭിര്വര്ദ്ധിതാഃ-വൃദ്ധിം നീതാഃ| ആദിശബ്ദേന ദേശര്തുപ്രകൃതയോ ഗൃഹ്യന്തേ| ദൂഷ്യാഃ-രസാദിധാതവഃ| തേ ച ത്രയാണാമപി ദോഷാണാം യഥായഥം തുല്യത്വാദ്വര്ദ്ധനഹേതവഃ| ദേശര്തുപ്രകൃതയസ്തു തുല്യകാലം മലൈഃ സര്വൈരതുല്യാ അപി ഭവന്തി| പ്രായേണൈകൈകസ്യ മലസ്യ ചൈകൈകോ ദേശോ വാ ഋതുര്വാ പ്രകൃതിര്വാ തുല്യാ ഭവതി| അതഃ "തുല്യദൂഷ്യാദിവര്ദ്ധിതാഃ" ഇത്യുക്തമ്| തഥാ ച, ധന്വദേശോ വാതസ്യൈവ വൃദ്ധിഹേതുഃ, തുല്യത്വാത്; കഫസ്യ ത്വതുല്യത്വാത്ക്ഷപണഹേതുഃ| ആനുപസ്തുല്യത്വാത് കഫസ്യ വൃദ്ധിഹേതുഃ, വാതസ്യ ത്വസമാനത്വാത്ക്ഷപണഹേതുഃ| ഋതാവപ്യേവം ചിന്ത്യമ്| പ്രകൃതിസ്ത്രയാണാം ദോഷാണാം തുല്യകാലം വൃദ്ധിഹേതുര്ന സമ്ഭവതി, വിഷമദോഷജനിതത്വാത്| യേ ത്വേവമവോചന്,-സമാഖ്യാ പ്രകൃതിസ്തുല്യത്വാദേഷാം മലാനാമത്ര ജ്വരേ വര്ദ്ധനഹേതുരിതി| തേऽപി മൈവം വോചന്തേ(വചന്ത്വി)തി വചനീയാഃ| യതോ രോഗജനനോന്മുഖാനാം ദോഷാണാം നാസൌ വൃദ്ധിഹേതുഃ, ആരോഗ്യലക്ഷണത്വാത്| കിമ്ഭൂതാ ദോഷാഃ ? ബലിനഃ, പ്രതിപക്ഷൈരഖണ്ഡിതശക്തിത്വാത്| തഥാ ഗുരവഃ, സാമത്വാത്| സ്തബ്ധാഃ-നിശ്ചലാഃ, ഊര്ധ്വമധശ്ചാനിഃസരണാത്| വിശേഷേണ രസാശ്രിതാഃ| വിശേഷഗ്രഹണം മലാനാം സര്വധാത്വാശ്രിതത്വം ദ്യോതയതി| സകലധാതുസമാശ്രിതാ അപി ഭവന്തി| അതിശയേന രസാഖ്യം ധാതുമാശ്രിത്യൈതേ സന്തതം കുര്യുഃ| തഥാ, നിഷ്പ്രതിദ്വന്ദ്വാഃ-പ്രത്യനീകരഹിതാഃ| കീദൃശം ജ്വരമ് ? സുഷ്ഠു ദുഃഖേന-കൃച്ഛ്രേണ, സോഢും ശക്യത ഇതി സുദുഃസഹമ്|

Adhikarana santatasyAvadhiH (60-63) · Śloka 63

മലം ജ്വരോഷ്മാ ധാതൂന്വാ സ ശീഘ്രം ക്ഷപയേത്തതഃ| സര്വാകാരം രസാദീനാം ശുദ്ധ്യാऽശുദ്ധ്യാऽപി വാ ക്രമാത്||൬൦|| വാതപിത്തകഫൈഃ സപ്ത ദശ ദ്വാദശ വാസരാന്| പ്രായോऽനുയാതി മര്യാദാം മോക്ഷായ ച വധായ ച||൬൧|| ഇത്യഗ്നിവേശസ്യ മതം, ഹാരീതസ്യ പുനഃ സ്മൃതിഃ| ദ്വിഗുണാ സപ്തമീ യാവന്നവമ്യേകാദശീ തഥാ||൬൨|| ഏഷാ ത്രിദോഷമര്യാദാ മോക്ഷായ ച വധായ ച| ശുദ്ധ്യശുദ്ധൌ ജ്വരഃ കാലം ദീര്ഘമപ്യനുവര്തതേ||൬൩||

സ൦-ജ്വരസ്യോഷ്മാ-അനലധര്മഃ സകലവസ്തുക്ഷപണസ്വഭാവഃ, സ കദാചിത്തഥാഭൂതാദദൃഷ്ടവശാദസ്മിന് ജ്വരേ ധാതുമലയോരേകലോലീഭൂതയോര്മലം-വാതവിഡാദികം, ക്ഷപയേത്| തഥാഭൂതാദദൃഷ്ടസാമര്ഥ്യാദ്ധാതൂന്വാ-രസാദീന്, ക്ഷപയേത്| ശീഘ്രം-ആശ്വേവ, ന തു ചിരേണ കാലേന അത്ര ച മലക്ഷപണോദ്യതോऽയം ജ്വരോഷ്മാ ന ധാതുക്ഷപണോദ്യത ഇതി നിരാമലക്ഷണേന വിജ്ഞായതേ| തത്ര ചൈതന്നിരാമലക്ഷണമ്-'അസംരോധസ്നോതസ്ത്വം സപ്രാണത്വമങ്ഗലാഘവം വാതാനുലോമനത്വം വാഗ്ദേഹമനശ്ചേഷ്ടാസ്വനാലസ്യമഗ്നിദീപ്തത്വം വിശദാസ്യത്വം മൂത്രപുരീഷാദിമലപ്രവര്തനത്വം ക്ഷുദുപഗമോ നിര്ഗ്ലാനിതാ' ഇത്യേവം കിഞ്ചിദുത്പദ്യമാനമുപലഭ്യ നിശ്ചീയതേ ജ്വരോഷ്മണോ മലക്ഷപണോദ്യതത്വമ്| ഏതല്ലക്ഷണവിപര്യയേണ ദോഷോപക്രമണീയോക്തേന (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൩|൨൩) - "സ്രോതോരോധ" ഇത്യാദിനാ സാമലക്ഷണമവഗമ്യ നിശ്ചീയതേ, യഥാऽയം ജ്വരോഷ്മാ ധാതുക്ഷപണോദ്യത ഇതി| സ ഇത്യനുവര്തതേ| തതഃ-തസ്മാന്മലധാതുക്ഷപണാത് കാരണാത്, രസാദീനാം-ധാതുമൂത്രശകൃദ്ദോഷാണാം ദ്വാദശാനാമ്പ്യേകലോലീഭൂതാനാം, സര്വാകാരം-നിഃശേഷം കൃത്വാ, ശുദ്ധ്യാ-ജ്വരോഷ്മണാ നിഷ്പാദിതയാ നിര്മലതയാ, വാതപിത്തകഫൈര്ഭൂയിഷ്ഠൈരേകൈകശ ഉത്പന്നഃ സ സന്തതോ ജ്വരഃ പ്രായോ മോക്ഷായ-ജ്വരമുക്തയേ, മര്യാദാം-അവധിം, സപ്ത ദശ ദ്വാദശ വാസരാനനുയാതി-അനുവര്തതേ| വാസരാനിതി "അത്യന്തസംയോഗേ" ദ്വിതീയാ| സര്വ ആകാരോ യസ്മിന് ശോധനേ തത്സര്വാകാരം-നിഃശേഷരൂപമ്| "ക്രിയാവിശേഷണാനാം നപുംസകത്വം ദ്വിതീയാ ച" ഇതി ദ്വിതീയാ| ക്രമാത്-യഥാക്രമമ്, തേന വാതഭൂയിഷ്ഠഃ സന്തതോ ജ്വരഃ സപ്ത വാസരാന്, പിത്തഭൂയിഷ്ഠോ ദശവാസരാന് , കഫഭൂയിഷ്ഠോ ദ്വാദശവാസരാന്, ഇത്യവതിഷ്ഠതേ| തഥാ, രസാദീനാം-ഏകലോലീഭൂതാനാം കേവലം ജ്വരോഷ്മക്ഷപണമാത്രമനുഭവതാം, അശുധ്ദ്യാ-സമലതയാ, ഏഷാമേഷ ജ്വരോഷ്മാ വാതപിത്തകഫൈരേകൈകശ ഉത്പന്നഃ പ്രായോ വധായ മര്യാദാം സപ്ത ദശ ദ്വാദശ വാസരാനനുയാതി| പ്രായോ-ബാഹുല്യേന, ഏഷാ മര്യാദാ| കദാചിച്ച വാതജ്വരാദിരുക്തേഭ്യഃ സപ്താദി വാസരേഭ്യോऽധികാനി ദിനാന്യനുവൃത്ത്യ മോക്ഷായ വധായ വാ ഭവതി, കദാചിത് ന്യൂനാന്യപീതി| തന്ത്രാന്തരേ ചോക്തമ്-"പിത്തകഫാനിലവൃധ്ദ്യാ ദശദിവസദ്വാദശാഹസപ്താഹാത്| ഹന്തി വിമുഞ്ചതി വാऽऽശു ജ്വരോഷ്മണാ ധാതുമലപാകാത്||" ഇതി| ഇത്യഗ്നിവേശസ്യ മതം-ജ്ഞാനമ്| ഹാരീതസ്യ പുനരേവം സ്മൃതിഃ-സ്മരണമ്, നിത്യത്വാദായുര്വേദസ്യ| ദ്വിഗുണാ സപ്തമീ-ചതുര്ദശദിനാനി യാവദ്വാതജ്വരഃ സന്തതഃ, പിത്തജ്വരോ ദ്വിഗുണാ നവമീ-അഷ്ടാദശദിനാനി, കഫജ്വരോ ദ്വിഗുണൈകാദശീ-ദ്വാവിംശതിര്ദിവസാഃ| "ഏഷാ ത്രിദോഷമര്യാദാ മോക്ഷായ ച വധായ ച|" ഇതി "സര്വാകാരം രസാദീനാം ശുദ്ധ്യാऽശുദ്ധ്യാऽപി വാ ക്രമാത്|" ഇത്യത്രാപ്യനുവര്തനീയമ്| ത്രയശ്ച തേ ദോഷാശ്ച ത്രിദോഷാഃ, തേഷാം മര്യാദാ-അവധിഃ, ത്രിദോഷമര്യാദാ| ദ്വയമപി ചൈതത് തന്ത്രകൃദ്വചഃ പ്രമാണമ്, തഥാദൃഷ്ടത്വാത്| ഇദാനീം യഥാപരിഭാഷിതാത് ദ്വിവിധാദപി മര്യാദാപ്രകാരാദധികതരം കാലം യഥാऽസ്യ ജ്വരസ്യാനുവൃത്തിര്ഭവതി തഥാ ദര്ശയിതുമാഹ-ശുധ്ദ്യശുദ്ധാവിതി| ശുദ്ധിസഹിതാ അശുദ്ധിഃ ശുദ്ധ്യശുദ്ധിഃ| ശാകപാര്ഥിവാദിത്വാത്സമാസഃ| തസ്യാം സത്യാം ജ്വരഃ സന്തതാഖ്യോ ദീര്ഘമപി കാലമനുവര്തതേ-അനുബധ്നാതി| കദാചിദ്രസാഖ്യോ ധാതുര്മലരഹിതോ ജ്വരോഷ്മണാ ക്ഷപിതമലോ ഭവതി, കദാചിദ്രക്താദ്യന്യതമഃ, കദാചിദ്രക്താദയഃ സര്വേ ന രസഃ, കദാചിദ്രക്താദയഃ സര്വേ കിഞ്ചിന്മലരഹിതാ ന രസസ്തഥാഭൂതഃ, കദാചിത്കിഞ്ചിന്മലരഹിതോ രക്താദ്യന്യതമഃ, ഏവംപ്രകാരാ ശുദ്ധിസഹിതാ അശുദ്ധിരുച്യതേ| തസ്യാം സത്യാം സന്തതാഖ്യോ ജ്വരോ ദീര്ഘകാലമനുവര്തതേ|

Adhikarana satatAdicatuShTayasAmAnyalakShaNam (64-65) · Śloka 65

ഏവം സന്തതസ്യ ലക്ഷണമാഖ്യായ സതതകാദീനാം വിഷമജ്വരസംജ്ഞാനിമിത്തം സാമാന്യേന ലക്ഷണമാഹ - - - - കൃശാനാം വ്യാധിമുക്താനാം മിഥ്യാഹാരാദിസേവിനാമ്| അല്പോऽപി ദോഷോ ദൂഷ്യാദേര്ലബ്ധ്വാऽന്യതമതോ ബലമ്||൬൪|| സവിപക്ഷോ ജ്വരം കുര്യാദ്വിഷമം ക്ഷയവൃദ്ധിഭാക്| |൬൫|

സ൦-ഈദൃശാനാം പുംസാമല്പോऽപി-ഹീനബലോऽപി, അപിശബ്ദാന്മഹാബലോऽപി, ദോഷോ-വാതാദ്യന്യതമോ, ജ്വരം വിഷമസംജ്ഞം കുര്യാത്| കിം കൃത്വാ ? ദൂഷ്യാദേരന്യതമതോ ബലം ലബ്ധാ| ആദിശബ്ദോ ദേശര്ത്വോര്ഗ്രഹണായ| അന്യതമഗ്രഹണം ചോപലക്ഷണാര്ഥമ്| തേന കദാചിദ്ദൂഷ്യാദേരേകസ്മാദ്രസാദേഃ കദാചിദ്ദ്വാഭ്യാം രസരക്താദ്യന്യതമാഭ്യാം കദാചിദ്ദൂഷ്യദേശാഭ്യാം കദാചിദ്ദൂഷ്യദേശര്തുഭ്യോ ബലം ലബ്ധ്വേതി യോജ്യമ്| കിമ്ഭൂതോ ദോഷഃ ? സവിപക്ഷഃ,-സഹ വിപക്ഷേണ-പ്രത്യനീകേന ദൂഷ്യാദ്യന്യതമേന, വര്തതേ സവിപക്ഷഃ| തഥാ ച കിമ്ഭൂതഃ ? ക്ഷയശ്ച വൃദ്ധിശ്ച, തേ ഭജതേ-സേവതേ, ക്ഷയവൃദ്ധിഭാക്| സന്തതോ ഹി ജ്വരോ നിഷ്പ്രത്യനീക ഇതി സന്തതാദസ്യ ഭേദഃ| മിഥ്യാഹാരാദിസേവിനാമിത്യത്രാദിശബ്ദേന വിഹാരൌഷധാദിപരിഗ്രഹഃ|

Adhikarana doShasya pravRuttinivRuttI (65-66) · Śloka 66

| ദോഷഃ പ്രവര്തതേ തേഷാം സ്വേ കാലേ ജ്വരയന് ബലീ||൬൫|| നിവര്തതേ പുനശ്ചൈഷ പ്രത്യനീകബലാബലഃ| |൬൬|

സ൦-തേഷാം-കൃശാദീനാം, ദോഷോ-വാതാദ്യന്യതമഃ, സ്വേ കാലേ-യോ യസ്യാത്മീയഃ കാലോ വൃദ്ധിഹേതുര്വയോഹോരാത്രിഭുക്തലക്ഷണസ്തസ്മിന് സ്വേ കാലേ, ദോഷഃ പ്രവര്തതേ,- സ്വീയം കര്മ ദര്ശയതീത്യര്ഥഃ| കിം കുര്വന് ? ജ്വരയന്-സന്താപമുത്പാദയന്| കീദൃശോ ദോഷഃ ? ബലീ-ബലവാന് സന് പ്രവര്തതേ| പുനശ്ചൈഷഃ-വിഷമജ്വരാരമ്ഭീ ദോഷഃ സതതകാദേരുത്പാദകോ, നിവര്തതേ-സ്വവ്യാപാരാദ്വിരമതി| കിമ്ഭൂതഃ ? പ്രത്യനീകസ്യ ബലം പ്രത്യനീകബലം, തേനാബലഃ| ഏതദുക്തം ഭവതി,-യദ്യസൌ ദോഷോ ദൂഷ്യാദീനാം സപക്ഷാണാമന്യതമസ്മാദ്ബലം ലഭതേ തദാऽസൌ സ്വവ്യാപാരേ പ്രവര്തതേ| യദാ തു തസ്യ വിപക്ഷാ ഭവന്തി തദാതേഷാം വിപക്ഷാണാമന്യതമസ്യ ബലേനാസ്യ ദോഷസ്യ ബലം ഹീയതേ| തദാനീം ച പ്രത്യനീകബലാബലത്വാദസൌ ദോഷോ നിവര്തതേ, വടാദിബീജവത്| യഥാ,-വടാദിബീജം ജലാദിസാമഗ്രീതോ ബലമാസാദ്യ വിശിഷ്ടേ കാലേ രോഹതി-അങ്കുരാദികമുദ്ഭാവയതി തതോ ജലാദിവിരഹാദ്ഭൂമാവേവാവതിഷ്ഠതേ, ന തു സ്വകാര്യമുദ്ഭാവയതി, തഥൈവൈഷോऽപി വിഷമജ്വരസ്യ കര്താ ദോഷഃ സ്വപക്ഷതോ ദൂഷ്യാദേര്ബലം ലബ്ധ്വാ സ്വവ്യാപാരം കുരുതേ| യദാ തു വിപക്ഷബലേനാസൌ പ്രതിഹതശക്തിസ്തദാ സ്വവ്യാപാരം ന കുരുതേ, ദേഹ ഏവ നിലീയ തിഷ്ഠതി|

Adhikarana viShamajvarasya santatanivRuttirnAsti (66-67) · Śloka 67

| ക്ഷീണേ ദോഷേ ജ്വരഃ സൂക്ഷ്മോ രസാദിഷ്വേവ ലീയതേ||൬൬|| ലീനത്വാത്കാര്ശ്യവൈവര്ണ്യജാഡ്യാദീനാദധാതി സഃ| |൬൭|

സ൦-ദോഷേ-വിഷമജ്വരകാരിണി, ക്ഷീണേ സതി, സതതകാദിജ്വരഃ സൂക്ഷ്മോ ഭൂത്വാ രസാദിഷ്വേവ ധാതുഷു ലീയതേ-ലയം യാതി| കഥം പുനരേതദവഗമ്യതേ ? യദസൌ ലീനോ ന പുനര്വിനഷ്ട ഏവ, ഇത്യത്ര ഹേതുമാഹ-ലീനത്വാദിത്യാദി| സ തു ലീനോ ജ്വരോ ലീനത്വാത് കാര്ശ്യാദീന് കരോതി| അത ഏവാസൌ ന വിനഷ്ട ഏവേത്യുച്യതേ| യതഃ കാര്ശ്യാദ്യുദ്ഗമ ഉപലഭ്യതേ| നിരന്വയവിനഷ്ടാദ്ധി തദ്ധേതുകാര്ശ്യാദ്യനുപലബ്ധിരേവ| തസ്മാല്ലീനോ ദോഷോ വിഷമജ്വരേഷു ഭവതീതി സ്ഥിതമ്|

Adhikarana santatAdInAM santatatvAdau yuktiH (67-69) · Śloka 69

നനു, തുല്യേऽപി വാതാദിദോഷപ്രകോപേ സന്തതജ്വര ഏവാശുസകലകായവ്യാപ്തിഃ, സതതകാദിഷു തു ചിരേണ വിച്ഛിദ്യ ഭവതീത്യത്ര യുക്തിഃ കാ ? ഇത്യാഹ - - - - | ആസന്നവിവൃതാസ്യത്വാത്സ്രോതസാം രസവാഹിനാമ്||൬൭|| ആശു സര്വസ്യ വപുഷോ വ്യാപ്തിര്ദോഷേണ ജായതേ| സന്തതഃ സതതസ്തേന, വിപരീതോ വിപര്യയാത്||൬൮|| വിഷമോ വിഷമാരമ്ഭക്രിയാകാലോऽനുഷങ്ഗവാന്| |൬൯|

സ൦-ആസന്നം വിവൃതം ചാസ്യം-മുഖം, യേഷാം രസവാഹിനാം സ്രോതസാം താന്യേവമ്| തേഷാം ഭാവ ആസന്നവിവൃതാസ്യത്വമ്| തസ്മാദ്ധേതോസ്തത്ര പ്രവിഷ്ടേന ദോഷേണ ശീഘ്രം സര്വസ്യ വപുഷഃ-ശരീരസ്യ, വ്യാപ്തിര്ജായതേ| തേന-കാരണേന ദോഷേണാശു സര്വശരീരവ്യാപ്തിലക്ഷണേന, സന്തതാഖ്യോ ജ്വരഃ സതതോ-നിരന്തരോ, ഭവതി| വിപരീതഃ പ്രകൃതത്വാത്സന്തതേന വിഷമോ-വിഷമസംജ്ഞഃ, സതതാദിജ്വരോ വിപരീതോ ഭവതി-ന നിരന്തരം ജ്വരയതി| കസ്മാദ്വിപരീതഃ ? വിപര്യയാത്| ഏതദുക്തം ഭവതി,-സ്ഥൂലാന്യാസന്നാനി വിവൃതാസ്യാനി ച രസവാഹീനി സ്രോതാംസി| ദൂരതരാണി സംവൃതാസ്യാനി സൂക്ഷ്മതരാണി ച രക്തവാഹീനി| തൈര്ദോഷശ്ചിരേണ തഥാ അസാകല്യേന കായം വ്യാപ്നുവന് വിച്ഛിന്നകാലം ജ്വരം കരോതി| അത ഏവാഹ (ശ്ലോ. ൭൦)- "അഹോരാത്രസ്യ സ ദ്വിഃ സ്യാത്" ഇത്യാദി| തതോ ദൂരതരാണി സംവൃതതരാസ്യാനി ച മാംസവാഹീനി സ്രോതാംസി| താനി ചിരതരേണ പ്രാപ്നോതി ദോഷഃ| ന ചൈതൈഃ സ്രോതോഭിഃ സാകല്യേന യുഗപദ്ദേഹമനുവ്യാപ്നോതി| അതോऽനേന കാരണേനാസാവന്യസ്മിന് ദിനേ ജ്വരം നിര്വര്തയത്യന്യേദ്യുഃസംജ്ഞമ്| തേനാസൌ സതതാദപി വിപ്രകൃഷ്ടോ ഭവതി| തതോऽപി സൂക്ഷ്മതരാണി സംവൃതതരമുഖാനി ച മേദോവഹാനി| താനി ചിരതരേണ ദോഷഃ പ്രാപ്നോതി| ന ച തൈരശേഷദേഹം വ്യാപ്നോതി| അതോऽസാവനേന കാരണേന യഥാക്രമമന്യദിനമേകം ഹിത്വാ തൃതീയേऽഹ്നി തൃതീയകോ ഭവതി| തതോऽപ്യനേനൈവ വിപ്രകൃഷ്ടതമേന ക്രമേണ ദിനദ്വയം ഹിത്വാ ചതുര്ഥകോ ഭവതി| ഏവം ചതുര്ഥകവിപര്യയശ്ച| സങ്ഗ്രഹേऽപ്യാഖ്യത് (നി. അ. ൨)- "സൂക്ഷ്മസൂക്ഷ്മതരാസ്യേഷു ദൂരദൂരതരേഷു ച| ദോഷോ രക്താദിമാര്ഗേഷു ശനൈരല്പശ്ചിരേണ യത്|| യാതി ദേഹം ച നാശേഷം ഭൂയിഷ്ഠം ഭേഷജേऽപി ച| ക്രമോऽയം തേന വിച്ഛിന്നസന്താപോ ലക്ഷ്യതേ ജ്വരഃ||" ഇതി| അധുനാ വിഷമജ്വരസ്യ സ്വരൂപം പ്രതിപാദയന്നാഹ-വിഷമ ഇതി| വിഷമോ-വിഷമസംജ്ഞോ ജ്വരോ, വിഷമാരമ്ഭക്രിയാകാലോ ഭവതി| ആരമ്ഭശ്ച ക്രിയാ ച കാലശ്ച ആരമ്ഭക്രിയാകാലാഃ| വിഷമാ ആരമ്ഭക്രിയാകാലാ യസ്യ സ ഏവമ്| തത്ര വിഷമ ആരമ്ഭോ യഥാ,-കശ്ചിത്പൂര്വം മൂര്ധാനമാരഭ്യാഗച്ഛതി, കശ്ചിത്പൃഷ്ഠമ്, കശ്ചിജ്ജങ്ഘാഭ്യാമിതി| വിഷമക്രിയോ യഥാ,-കശ്ചിച്ഛീതകൃത്, കശ്ചിദ്ദാഹകൃദിതി| വിഷമകാലശ്ച യഥാ,- കശ്ചിത്പൂര്വാഹ്ണേ സമാഗച്ഛതി, കശ്ചിന്മധ്യാഹ്നേ, കശ്ചിദപരാഹ്ണേ, കശ്ചിന്നിശീഥേ, ഇതി| തഥാ, അനുഷങ്ഗവാന്-ദീര്ഘകാലാനുബന്ധീ|

Adhikarana satatalakShaNam (69-70) · Śloka 70

| ദോഷോ രക്താശ്രയഃ പ്രായഃ കരോതി സതതം ജ്വരമ്||൬൯|| അഹോരാത്രസ്യ സ ദ്വിഃ സ്യാത്| |൭൦|

സ൦-പ്രായോ-ബാഹുല്യേന, രക്താശ്രയോ ദോഷഃ സതതം ജ്വരം വിദധാതി| പ്രായോഗ്രഹണാത് രസാദ്യാശ്രയത്വമസ്യ സൂചയതി| തസ്മാത്സര്വോ ജ്വരഃ സര്വധാതുവ്യാപീ| ഭൂയാംസ്തു ധാതുര്വ്യപദിശ്യതേ| അത ഏവ സന്തതേ പപാഠ (ശ്ലോ. ൫൯) - "വിശേഷേണ രസാശ്രിതാഃ|" ഇതി| തസ്മാദ്വിശേഷേണ രക്താശ്രയഃ സതത ഇത്യവേഹി| സഃ-സതതഃ, അഹോരാത്രസ്യ മധ്യേ ദ്വിഃ സ്യാത്-ദ്വൌ കാലാവനുവര്തതേ| അഹര്യുക്താ രാത്രിരഹോരാത്രഃ| "അഹഃസര്വൈകദേശ" ഇത്യാദിനാ അച് സമാസാന്തഃ| "രാത്രാഹ്നാഹാഃ പുംസി" ഇതി പുംസ്ത്വമ്| ദ്വൌ വാരൌ ദ്വിഃ| "ദ്വിത്രിചതുര്ഭ്യഃ സുച്" ഇതി സുച്| അത്ര ച നായം നിയമഃ, യദഹ്ന്യേകവാരം രാത്രാവേകവാരമിതി, കിം തര്ഹി ? കദാചിദഹ്ന്യേവ വാരദ്വയം, കദാചിദ്രാത്രാവേവ വാരദ്വയം, കദാചിദ്ദ്വയോരപി വാരദ്വയമിതി പ്രതീഹി|

Adhikarana anyedyurlakShaNam (70) · Śloka 70

സകൃദന്യേദ്യുരാശ്രിതഃ| തസ്മിന്മാംസവഹാ നാഡീഃ|൭൦|

സ൦-സകൃദന്യേദ്യുഃ 'അഹോരാത്രസ്യ ഇത്യനുവര്തതേ| അഹോരാത്രസ്യ മധ്യേऽയമന്യേദ്യുര്നാമ വിഷമജ്വരഃ സകൃത്-ഏകവാരം ഭവേത്| കദാചിദഹ്ന്യേകവാരമുത്പദ്യതേ, കദാചിദ്രാത്രാവിതി| തസ്മിന്-അന്യേദ്യുര്ജ്വരേ, സര്വധാത്വാശ്രയോऽപി ദോഷോ വിശേഷേണ മാംസവഹാ നാഡീരാശ്രിതഃ|

Adhikarana tRutIyakalakShaNam (70-71) · Śloka 71

| മേദോനാഡീസ്തൃതീയകേ||൭൦|| ഗ്രാഹീ പിത്താനിലാന്മൂര്ധ്നസ്ത്രികസ്യ കഫപിത്തതഃ| സപൃഷ്ഠസ്യാനിലകഫാത്സ ചൈകാഹാന്തരഃ സ്മൃതഃ||൭൧||

സ൦-തൃതീയകേ മേദോവഹാ നാഡീര്വിശേഷേണ ദോഷ ആശ്രിത ഇതി യോജ്യമ്| മേദോവഹാ നാഡീരാശ്രിത്യ ദോഷസ്തൃതീയകം കുരുത ഇത്യര്ഥഃ| സ ച ത്രിവിധഃ,-പിത്തവാതാദധികാത് കഫപിത്താത് വാതകഫാച്ച| തത്ര ഗ്രാഹീ മൂര്ധ്നഃ-ശിരസഃ, പിത്താനിലാത്തൃതീയകോ ഭവതി, മൂര്ധ്നി വേദനാസ്താസ്താ ജനയതീത്യര്ഥഃ| യശ്ച കഫപിത്താദുത്പദ്യതേ സ ത്രികസ്യ ഗ്രാഹീ-ത്രികേ പീഡാമുത്പാദയതി| യശ്ചാനിലകഫാജ്ജായതേ സ പൃഷ്ഠസഹിതസ്യ ത്രികസ്യ ഗ്രാഹീ-പൃഷ്ഠേ ത്രികേ ച പീഡാം ജനയതി| ഏവമയം ത്രിപ്രകാരസ്വഭാവഃ| സ ച തൃതീയക ഏകാഹാന്തര ഇതി സ്മൃതോ, 'മുനിഭിഃ' ഇതി ശേഷഃ| ഏകേനാഹ്നാऽന്തരം-വ്യവധാനം, യസ്യ സ ഏവമ്| ഏകസ്മിന്നഹനി തിരോഭൂയ പുനരുദേതീത്യര്ഥഃ|

Adhikarana caturthakalakShaNam (72-73) · Śloka 73

ചതുര്ഥകോ മലേ മേദോമജ്ജാസ്ഥ്യന്യതമസ്ഥിതേ| മജ്ജസ്ഥ ഏവേത്യപരേ പ്രഭാവം സ തു ദര്ശയേത്||൭൨|| ദ്വിധാ കഫേന ജംഘാഭ്യാം സ പൂര്വം ശിരസോऽനിലാത്| |൭൩|

സ൦-മേദശ്ച മജ്ജാ ചാസ്ഥി ച മേദോമജ്ജാസ്ഥീനി, തേഷാമന്യതമസ്മിന് സ്ഥിതേ ദോഷേ കദാചിന്മേദസി സ്ഥിതേ ദോഷേ കദാചിന്മജ്ജനി കദാചിദസ്ഥനി സ്ഥിതേ ദോഷേ ചതുര്ഥകോ ജ്വരോ ജായതേ| ഏകം ദിനം ജ്വരയിത്വാ ഹ്യഹം വിമുച്യ പുനര്ജ്വരയതി സ ചതുര്ഥകോ വേദ്യഃ| മജ്ജസ്ഥ ഏവേത്യപരേ-അന്യേ പുനരാചാര്യാ ഏവം സ്മരന്തി, ചതുര്ഥകോ ജ്വരോ മജ്ജസ്ഥ ഏവ ദോഷേ ജായതേ| സ പുനശ്ചതുര്ഥകഃ പ്രഭാവം ദ്വിധാ-ദ്വിപ്രകാരം, ദര്ശയേത്| കഫേനാധികേന യോ ജായതേ സ പൂര്വം-പ്രഥമം, ജങ്ഘാഭ്യം തതോऽന്യേഭ്യോऽങ്ഗേഭ്യഃ| അനിലാദ്യോ ഭവതി സ പൂര്വം ശിരസോ ജായതേऽനന്തരമങ്ഗാന്തരേഭ്യഃ|

Adhikarana caturthakaviparyayalakShaNam (73-74) · Śloka 74

| അസ്ഥിമജ്ജോഭയഗതേ ചതുര്ഥകവിപര്യയഃ||൭൩|| ത്രിധാ, ഹ്യഹം ജ്വരയതി ദിനമേകം തു മുഞ്ചതി| |൭൪|

സ൦-അസ്ഥി ച മജ്ജാ ചാസ്ഥിമജ്ജാനൌ, അസ്ഥിമജ്ജോരുഭയം-ദ്വയം, തത്ര ഗതോ യോ മലോ വാതാദ്യന്യതമസ്തസ്മിന്, ചതുര്ഥകവിപര്യയഃ-തദ്വിപരീതലക്ഷണോ വിഷമജ്വരോ, ഭവതി| സ ച ത്രിധാ-ത്രിപ്രകാരഃ, സന്നിപാതോദ്ഭവത്വേऽപി കദാചിദ്വാതേനാധികേനാऽഥവാ പിത്തേന ശ്ലേഷ്മണാ വാ| തമേവ ച ലക്ഷയിതുമാഹ-ഹ്യഹമിതി| ദ്വിധാതുസ്ഥിതദോഷോത്പന്നത്വാത് ദ്വേ ദിനേ ജ്വരയിത്വാ ദിനമേകം വിമുച്യ പുനര്ഹ്യഹം ജ്വരയതി സ ചതുര്ഥകവിപര്യയഃ| അനേനൈവ ലക്ഷണേന ചതുര്ഥകസ്യാപി ലക്ഷണമുക്തം ഭവതി| സ ഏകമഹോ ജ്വരയിത്വാ ഹ്യഹം വിമുച്യ പുനര്ജ്വരയതി| ദ്വേ അഹ്നീ സമാഹൃതേ ദ്വ്യഹഃ| "രാജാഹഃസഖിഭ്യഷ്ടച്" ഇതി ടച്| "അഹ്നഷ്ടഖോരേവ" ഇതി ടിലോപഃ|

Adhikarana anuktajvaraBeda sa~ggrahaH (74-76) · Śloka 76

ഇദാനീമേഷാം വിഷമജ്വരാണാമിമം ശേഷഭൂതം ഗ്രന്ഥമാഹ - - - - | ബലാബലേന ദോഷാണാമന്നചേഷ്ടാദിജന്മനാ||൭൪|| ജ്വരഃ സ്യാന്മനസസ്തദ്വത്കര്മണശ്ച തദാ തദാ| ദോഷദൂഷ്യര്ത്വഹോരാത്രപ്രഭൃതീനാം ബലാജ്ജ്വരഃ||൭൫|| മനസോ വിഷയാണാം ച കാലം തം തം പ്രപദ്യതേ| |൭൬|

സ൦-ബലം ചാബലം ച ബലാബലം,-സാമര്ഥ്യാസാമര്ഥ്യമ്, ആസന്നവ്യാധികാരണാനാം ദോഷാണാം-വാതാദീനാം, തദാ തദാ ബലാബലേന ജ്വരഃ സ്യാത്| കിമ്ഭൂതേന ? അന്നചേഷ്ടാദിജന്മനാ| അദ്യത ഇത്യന്നം,-രക്തശാല്യാദി| അന്നഗ്രഹണമുപലക്ഷണാര്ഥമ്, മാംസരസാദ്യപി ഹി പാനം ഗൃഹ്യതേ| ചേഷ്ട്യത ഇതി ചേഷ്ടാ,-കായവാങ്മനോവ്യാപാരോ, വിഹാര ഇത്യര്ഥഃ| അന്നം ച ചേഷ്ടാ ചാന്നചേഷ്ടേ, തേ ആദി യേഷാം കാലദൂഷ്യാദീനാം ത ഏവമ്, തേഭ്യോ ജന്മ യസ്യ ബലാബലസ്യ, തേനാന്നചേഷ്ടാദ്യുത്പന്നേന സതതകാദിര്ജ്വരോ ഭവേത്| മനസസ്തദ്വത്| തദ്വദിത്യനേന ദോഷാണാം ബലാബലമതിദിശ്യതേ| യഥാ ദോഷാണാം ശാരീരാണാം ബലാബലേന സതതകാദിജ്വരഃ സ്യാത്, തഥാ മനസോऽപി ദോഷാണാം ബലാബലേന ജ്വരഃ സ്യാത്| ചശബ്ദാത് കര്മണോऽപി പൂര്വോക്തസ്യ ബലാബലേന സതതകാദിജ്വരഃ സ്യാദിതി| കസ്യ സമ്ബന്ധിനഃ കര്മണഃ ? പ്രകൃതത്വാന്മനസ ഏവ| തദേവം കര്മണോ വ്യാപാരസ്യ ചിത്തസ്യാര്ഥസ്യ ബലാബലേന തദ്വശാജ്ജ്വരോऽസൌ ഭവേത്| അന്യേ ത്വാചക്ഷതേ,-കര്മണഃ-പുരാകൃതസ്യ ബലാബലേന, പുരാകൃതകര്മവശാദിതി| യത്തദോനിത്യാഭിസമ്ബന്ധാദ്യദത്രാനുക്തമപി ലഭ്യതേ| തേനായം സമ്ബന്ധഃ,-യദാ യദാऽന്നചേഷ്ടാദിജന്മ ദോഷാണാം ബലാബലം സ്യാത്, തഥാ മനസോ ദോഷാണാം ബലാബലം സ്യാത്, തഥാ കര്മണഃ പൂര്വകൃതസ്യ ബലാബലം സ്യാത്, തദാ തദാ സതതകാദിര്ജ്വരഃ സ്യാദിതി| അപിച ദോഷാണാം വാതാദീനാം ബലേന, തഥാ ദൂഷ്യാണാം രസാദീനാം തഥാ ഋതൂനാം ശിശിരാദീനാം തഥാऽഹോരാത്രസ്യ തഥാ പ്രകൃതീനാം ബലേന, മനസോ ബലേന, തഥാ വിഷയാണാം ശബ്ദസ്പര്ശരൂപരസഗന്ധാനാം ബലേന, ജ്വരസ്തം തം-വിശിഷ്ടം, കാലം പ്രപദ്യതേ| തേന കദാചിത് സതതകോऽന്യേദ്യുസ്തൃതീയകശ്ചതുര്ഥകോ വാ ഭവതി| തഥാ കദാചിത് ചതുര്ഥകോ ഭൂത്വാ തൃതീയകോऽന്യേദ്യുഃ സതതകോ വാ ഭവേത്| സങ്ഗ്രഹേ ച രസാദിധാതുസ്ഥജ്വരലക്ഷണമുക്തമ്| യഥാ (നി. അ. ൨)- "ഉത്ക്ലേശോ ഗൌരവം ദൈന്യം ഭങ്ഗോऽങ്ഗാനാം വിജൃമ്ഭണമ്| അരോചകോ വമിഃ സാദഃ സര്വസ്മിന് രസഗേ ജ്വരേ|| ൧|| രക്തനിഷ്ഠീവനം തൃഷ്ണാ രക്തോഷ്ണപിടികോദ്ഗമഃ| ദാഹരാഗഭ്രമമദപ്രലാപാ രക്തസംസ്ഥിതേ|| ൨|| തൃഡ് ഗ്ലാനിഃ സൃഷ്ടവര്ചസ്ത്വമന്തര്ദാഹോ ഭ്രമസ്തമഃ| ദൌര്ഗന്ധ്യം ഗാത്രവിക്ഷേപോ മാംസസ്ഥേ, മേദസി സ്ഥിതേ|| ൩|| സ്വേദോऽതിതൃഷ്ണാ വമനം സ്വഗന്ധസ്യാസഹിഷ്ണുതാ| പ്രലാപോ ഗ്ലാനിരരുചിരസ്ഥിസ്ഥേ ത്വസ്ഥിഭേദനമ്|| ൪|| ദോഷപ്രവൃത്തിരൂര്ധ്വാധഃ ശ്വാസാങ്ഗാക്ഷേപകൂജനമ്| അന്തര്ദാഹോ ബഹിഃ ശൈത്യം ശ്വാസോ ഹിധ്മാ ച മജ്ജഗേ|| ൫|| തമസോ ദര്ശനം മര്മച്ഛേദനം സ്തബ്ധമേഢ്രതാ| ശുക്രപ്രവൃത്തിര്മൃത്യുശ്ച ജായതേ ശുക്രസംശ്രയേ|| ൬|| ഉത്തരോത്തരദുഃസാധ്യാഃ പഞ്ചാത്രാന്ത്യൌ തു വര്ജയേത്| പ്രലിമ്പന്നിവ ഗാത്രാണി ശ്ലേഷ്മണാ ഗൌരവേണ ച|| ൭|| മന്ദജ്വരപ്രലേപസ്തു സശീതഃ സ്യാത്പ്രലേപകഃ| നിത്യം മന്ദജ്വരോ രൂക്ഷഃ ശൂനഃ കൃച്ഛ്രേണ സിധ്യതി|| ൮|| സ്തബ്ധാങ്ഗഃ ശ്ലേഷ്മഭൂയിഷ്ഠോ ഭവേദ്വാതബലാസകഃ| ഹരിദ്രാഭേകവര്ണാഭസ്തദ്വര്ണം യഃ പ്രമേഹതി|| ൯|| സ വൈ ഹാരിദ്രകോ നാമ ജ്വരഭേദോऽന്തകഃ സ്മൃതഃ| കഫവാതൌ സമൌ യസ്യ ഹീനപിത്തസ്യ ദേഹിനഃ|| ൧൦|| തീക്ഷ്ണോ വാ യദി വാ മന്ദോ ജായതേ രാത്രികോ ജ്വരഃ| ദിവാകരാപീതബലേ വ്യായാമാച്ച വിശോഷിതേ|| ൧൧|| ശരീരേ നിയതം വാതാജ്ജ്വരഃ സ്യാത്പൂര്വരാത്രികഃ| ആമാശയേ യദാ ദുഷ്ടേ ശ്ലേഷ്മപിത്തേ വ്യവസ്ഥിതേ|| ൧൨|| തദാऽര്ദ്ധം ശീതലം ദേഹേ ത്വര്ദ്ധം ചോഷ്ണം പ്രജായതേ| കായേ പിത്തം യദാ ദുഷ്ടം ശ്ലേഷ്മാ ചാന്തേ വ്യവസ്ഥിതഃ|| ൧൩|| ഉഷ്ണത്വം തേന ദേഹസ്യ ശീതത്വം കരപാദയോഃ|" ഇതി| ഖാരണാദിനാ തു ശുക്രസ്ഥ ഏവ ദോഷേ വര്ജ്യതാ പ്രത്യപാദി| തഥാ ച തദ്ഗ്രന്ഥഃ-"ശുക്രസ്ഥേ ശുക്രവിണ്മോക്ഷഃ ശ്വസന് പ്രാണാന് വിമോക്ഷ്യതി|" ഇതി|

Adhikarana jvaramokShalakShaNam (76-78) · Śloka 78

| ധാതൂന് പ്രക്ഷോഭയന് ദോഷോ മോക്ഷകാലേ വിലീയതേ||൭൬|| തതോ നരഃ ശ്വസന് സ്വിദ്യന് കൂജന് വമതി ചേഷ്ടതേ| വേപതേ പ്രലപത്യുഷ്ണൈഃ ശീതൈശ്ചാങ്ഗൈര്ഹതപ്രഭഃ||൭൭|| വിസംജ്ഞോ ജ്വരവേഗാര്തഃ സക്രോധ ഇവ വീക്ഷതേ| സദോഷശബ്ദം ച ശകൃദ്ദ്രവം സൃജതി വേഗവത്||൭൮||

സ൦-ദോഷോ-വാതാദ്യന്യതമോ, ധാതൂന്-രസാദീന്, പ്രക്ഷോഭയന്-ചണ്ഡപവനോദ്ധൂതമഹാജലാശയാനിവ കുര്വന്, ജ്വരമോക്ഷകാലേ വിലീയതേ| വിലീയമാനദോഷവശാത് നരഃ ശ്വസന്, തഥാ സ്വിദ്യന്-രോമകൂപേഭ്യോ ജലം സ്രവന്, തഥാ കൂജന്-അവ്യക്തം ശബ്ദം കുര്വന്, വമതി-ഛര്ദയതി, തഥാ ചേഷ്ടതേ-ഭൂമിശയ്യാദൌ പരിലുണ്ഠതി, വേപതേ-കമ്പതേ ലതേവ ചലതി, പ്രലപതി-അസമ്ബദ്ധം ബ്രൂതേ, തഥാ ഹതപ്രഭോ-നഷ്ടകാന്തിഃ, ഉഷ്ണൈഃ ശീതൈശ്ചാങ്ഗൈസ്തുല്യകാലമുപലക്ഷിതോ ഭവതി| ചശബ്ദോऽത്ര തുല്യകാലാര്ഥഃ| തുല്യകാലം തസ്യ കാനിചിദുഷ്ണാന്യങ്ഗാനി കാനിചിച്ഛീതാനി| വിഗതാ സംജ്ഞാ യസ്യാസൌ വിസംജ്ഞഃ, തഥാ ജ്വരവേഗാര്തഃ സക്രോധ ഇവ വീക്ഷതേ-സരോഷ ഇവാലോകനം കരോതി, തഥാ ശകൃത്-പുരീഷം, വിമുഞ്ചതി| കിമ്ഭൂതം ശകൃത് ? ദോഷശ്ച ശബ്ദശ്ച ദോഷശബ്ദൌ, സഹ താഭ്യാം വര്തതേ സദോഷശബ്ദമ്| ദോഷശബ്ദേനേഹാമോ വിവക്ഷിതഃ, സാമം സസ്വനം ചേത്യര്ഥഃ| തഥാ, ദ്രവം-അകഠിനമ്| തഥാ വേഗോऽസ്യാസ്തീതി വേഗവത്, ഇതി സവേഗം കൃത്വാ ശകൃത്സൃജതി|

Adhikarana jvaramuktalakShaNam (2) · Śloka 2

ഇതി ജ്വരമോക്ഷകാലലക്ഷണമുക്ത്വാ വിഗതജ്വരലക്ഷണമഭിധിത്സുരാഹ - - ദേഹോ ലഘുര്വ്യപഗതക്ലമമോഹതാപഃ പാകോ മുഖേ കരണസൌഷ്ഠവമവ്യഥത്വമ്| സ്വേദഃ ക്ഷവഃ പ്രകൃതിയോഗി മനോऽന്നലിപ്സാ കണ്ഡൂശ്ച മൂര്ധ്നി വിഗതജ്വരലക്ഷണാനി||൭൯|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം തൃതീയേ നിദാനസ്ഥാനേ ജ്വരനിദാനം നാമ ദ്വിതീയോऽധ്യായഃ||൨||

സ൦-തസ്യ വിഗതജ്വരസ്യ നരസ്യൈതാനി ലക്ഷണാനി| യഥാ-ദേഹോ ലഘുര്ഭവതി-ന തു ഗാത്രേ ഗൌരവമ്| തഥാ, വ്യപഗതാഃ-നഷ്ടാഃ, ക്ലമമോഹതാപാ യസ്യാസൌ വ്യപഗതക്ലമമോഹതാപസ്തദാ സ സമ്പദ്യതേ| തഥാ, അസ്യ മുഖേ-വദനേ, പാകഃ| കരണാനാം-ചക്ഷുരാദീനാം, സൌഷ്ഠവം-പാടവം, ജായതേ| തഥാ, അവ്യഥത്വാദയോऽസ്യ ഭവന്തി| പ്രകൃത്യാ യോഗഃ പ്രകൃതിയോഗഃ,-സ്വഭാവേന സമ്ബന്ധഃ| പ്രകൃതിയോഗോ യസ്യാസ്തി മനസസ്തത് പ്രകൃതിയോഗി| യാദൃഗ്യസ്യ ചിത്തം പൂര്വം രജോബഹുലം തമോബഹുലം വാ ആസീത് താദൃക് തസ്യ സമ്പദ്യത ഇത്യര്ഥഃ| തഥാ, അന്നലിപ്സാ-അന്നാഭിലാഷഃ| സങ്ഗ്രഹേ ച നക്ഷത്രസമാശ്രയണേന ച സാധ്യാസാധ്യജ്വരലക്ഷണമുക്തമ്| യഥാ (നി. അ. ൧)- "ആധാനജന്മനിധനപ്രത്യരാഖ്യവിപത്കരേ| നക്ഷത്രേ വ്യാധിരുത്പന്നഃ ക്ലേശായ മരണായ വാ|| ജ്വരാസ്തു ജാതഃ ഷഡ്രാത്രാദശ്വിനീഷു നിവര്തതേ| ഭരണീഷു തു പഞ്ചാഹാത്സപ്താഹാത്കൃത്തികാസു ച|| ത്രിസപ്തരാത്രാദഥവാ രോഹിണ്യാമഷ്ടരാത്രതഃ| ഏകാദശാദ്വാ ദിവസാന്മൃഗേ ഷണ്ണവരാത്രയഃ|| പഞ്ചാഹാന്മൃത്യുരാര്ദ്രായാം ത്രിപക്ഷേ സംശയോऽഥവാ| പുനര്വസൌ പ്രവൃത്തസ്തു ജ്വരോऽപൈതി ത്രയോദശാത്|| ദിവസാത്സപ്തവിംശാദ്വാ ഹ്യഹാത്സപ്താഹതോऽഥവാ|| പുഷ്യേ ശ്ലേഷാസു മരണം ചിരേണാऽപി മഘാസു ച|| അവശ്യം സ്വാസ്ഥ്യമാപ്നോതി ദ്വാദശാഹാന്മൃതോ ന ചേത്| ഫല്ഗുന്യോഃ പൂര്വയോര്മൃത്യുരന്യയോസ്തു ദിനേऽഷ്ടമേ|| നവമേऽഹ്ന്യേകവിംശേ വാ ജ്വരഃ സൌമ്യത്വമൃച്ഛതി| ഹസ്തേന സപ്തമേ ശാന്തിശ്ചിത്രായാമഷ്ടമേऽഥവാ|| പുനശ്ചിത്രാഗമേ സ്വാതൌ ദശാഹാദഥവാ ത്രിഭിഃ| പക്ഷൈര്മൃത്യും വിശാഖാസു ദ്വാവിംശേऽഹനി നിര്ദിശേത്|| നവമേऽഹ്നി ന ചേച്ഛാന്തിര്മൈത്രേ മൃത്യുസ്തതഃ പരമ്| ജ്യേഷ്ഠായാം പഞ്ചമേ മൃത്യുരൂര്ധ്വം വാ ദ്വാദശാത്സുഖമ്|| സ്വാസ്ഥ്യം ദശാഹാന്മൂലേന ത്രിസപ്താഹേऽഥവാ ഗതേ| പൂര്വാഷാഢാസു നവമേ തതോऽന്യാസു തു മാസതഃ|| അഷ്ടാഭിരഥവാ മാസൈര്നവഭിര്വാ ഭവേച്ഛിവമ്| [ജ്വരസ്തു ശ്രവേണേ യാതി ശാന്തിമേകാദശാഹതഃ|| ] ആജ്യേഷ്ഠാഹാദ്ധനിഷ്ഠാസു ദശാഹാദ്വാരുണേഷു തു| ഷഡഹേ ദ്വാദശാഹേ വാ മൃത്യുര്ഭാദ്രപദാസു ച|| ഉത്തരാസു ദ്വിസപ്താഹാത് പ്രശമോ, രേവതീഷു ച| ചതൂരാത്രേऽഷ്ടരാത്രേ വാ ക്ഷേമമിത്യാഹ ഹാരിതഃ||" ഇതി| ജ്വര ഇത്യുപലക്ഷണമ്| പ്രായഃ സര്വോ വ്യാധിരനയാ ദിശാऽനുസൃതോ ബോധ്യഃ ക്ഷിപ്രചിരമോക്ഷായ ജീവിതാന്തായ വാ| ആധാനം-ജന്മര്ക്ഷാദ്ദശമം നക്ഷത്രമ്| വിപത്കരം-തൃതീയാ താരാ| പ്രത്യരം-പഞ്ചമീ| നിധാനസംജ്ഞാ-സപ്തമീ താരാ സ്മൃതേതി| അഥ, കിം നക്ഷത്രസമാശ്രയേണേന ജ്വരസ്യ സാധ്യാസാധ്യവിഭാഗോऽങ്ഗീക്രിയതാമുത യഥാനിദാനം കുപിതദോഷലക്ഷണേന ? ബ്രൂമഃ| ഉഭയഥാऽപി| യതോ നക്ഷത്രം ത്രിവിധമപി പ്രാക്തനസ്യ കര്മണോ ദൈവാഖ്യസ്യ ശുഭരൂപസ്യാശുഭരൂപസ്യ ശുഭാശുഭരൂപസ്യ ച സൌമ്യക്രൂരമധ്യസ്വഭാവസൂചകമ്| തത്ര സൌമ്യേന നക്ഷത്രേണ ശുഭം, ക്രൂരേണാശുഭം, മധ്യസ്വഭാവേന ച ശുഭാശുഭമ്| ഏതദുക്തം ഭവതി,-പുരാതനകര്മവശാന്നക്ഷത്രേണ ജ്വര ഉത്പദ്യതേ, ഐഹികകര്മവശാന്മിഥ്യാഹാരസേവനാഖ്യാദ്യഥാനിദാനം വാതാദികുപിതലക്ഷണേന ച| തദനയോര്ബലാബലേന ജ്വരസ്യ സാധ്യാസാധ്യവിഭാഗോ വ്യവസ്ഥാപ്യഃ| പ്രത്യപാദി ച മുനിഭിഃ| യഥാ (ച.വി.അ.൩)- "കദാചിത്കര്മണോ ബലവത്ത്വം കദാചിത്പുരുഷകാരസ്യ" ഇത്യുഭയഥാ ജ്വരസ്യ സാധ്യാസാധ്യവിഭാഗോ ന്യായ്യഃ| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം തൃതീയേ നിദാനസ്ഥാനേ ജ്വരനിദാനം നാമ ദ്വിതീയോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൨||