2. jvaranidanādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ஸ௦-ஸர்வரோகநிதாநாதநந்தரஂ ஜ்வரநிதாநாரம்பேऽயஂ ஸம்பந்தஃ| உக்தஂ ஸர்வரோகநிதாநம்| அதோऽநந்தரமவஶ்யஂ கஸ்யசித்விஶிஷ்டஸ்ய ரோகஸ்ய நிதாநஂ வக்துமுசிதம்| ரோகேஷு ச ஜ்வரஃ ப்ரதாநஃ| ததா ச முநிஃ (ச. ஸூ. அ.௨௫|௪௦) - "ஜ்வரோ ரோகாணாம்|" இதி| ஸ்வயமேவ சாஸ்ய ப்ராதாந்யஂ தந்த்ரகத் ப்ரதிபாதயிஷ்யதீதி ஜ்வரநிதாநமேவாரப்துஂ யுக்தம்|

Adhikarana jvaranidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

அதாதோ ஜ்வரநிதாநஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ| இதி ஹ ஸ்மாஹுராத்ரேயாதயோ மஹர்ஷயஃ| கத்யஸூத்ரே|௨|

ஸ௦-அதாதிஶப்தாநாஂ பூர்வவத்வ்யாக்யா|

Adhikarana jvaraparyAyAH, jvaraprabhAvaH (1-2) · Śloka 2

ஜ்வரோ ரோகபதிஃ பாப்மா மத்யுரோஜோஶநோऽந்தகஃ| க்ரோதோ தக்ஷாத்வரத்வஂஸீ ருத்ரோர்த்வநயநோத்பவஃ||௧|| ஜந்மாந்தயோர்மோஹமயஃ ஸந்தாபாத்மாऽபசாரஜஃ| விவிதைர்நாமபிஃ க்ரூரோ நாநாயோநிஷு வர்ததே||௨||

ஸ௦-ரோகாணாஂ பதீ ரோகபதிஃ-ஸர்வரோகப்ரதாநஃ| பாப்மா-பாபஸ்வபாவஃ| ததா, மத்யுஃ-ஸர்வப்ராணிநாஂ ஹி மரணேநாஸாவேவ யோஜயதி யதா, ந ததாऽந்யே ரோகாஃ| ஸர்வதாத்வாப்யாயகஂ யதோஜஸ்ததஶநஂ போஜநஂ யஸ்யேத்யோஜோஶநஃ| அந்தகோமாரணஹேதுஸாமாந்யாத்| க்ரோதோ-பகவதோ மஹேஶ்வரஸ்ய தக்ஷாபமாநிதஸ்ய லோகாந்நிதிதக்ஷோர்லலாடாந்நிர்கதஃ| அத ஏவாஹ-தக்ஷாத்வரத்வஂஸீ ருத்ரோர்த்வநயநோத்பவ இதி| ஜந்மாந்தயோர்மோஹமய இதி ஜ்வரஸ்ய ஸந்தாபாத்மகத்வஂ லிங்கம், ஜந்மாந்தயோஶ்ச க்வசித்ஸந்தாபாநுபலப்தேர்மோஹமய இத்யுக்தம், மோஹஸ்வபாவாதேவாந்யஜந்மஜஂ கர்ம ப்ராணீ ந ஸ்மரதி| யஶ்சாபசாரஜஃ-ததாவிதாதாஹாரவிஹாராதுத்பூதஃ, ஸ ஸந்தாபஸ்வபாவஃ, ஸ ச க்ரூரோ-துஶ்சிகித்ஸ்யஃ| நாநாயோநிஷு-ஹஸ்த்யஶ்வகோபக்ஷ்யாதிஷு ச, விவிதைர்நாமபிர்வர்ததே| [யதா-"-பாகலஸ்தத்யதேபாநாமபிதாபோ ஹயேஷு ச| கவாஂ கோகர்ணகஶ்சைவ பக்ஷிணாஂ மகரஸ்ததா|| வாந்தாதாநாமலர்கஃ ஸ்யாதப்ஜேஷ்விந்த்ரமதஃ ஸ்மதஃ| ஓஷதீஷு ததா ஜ்யோதிஶ்சூர்ணகோ தாந்யஜாதிஷு|| ஜலேஷு நீலிகா பூமா வூஷோ நணாஂ ஜ்வரோ மதஃ| 'தே தேவமநுஷ்யேப்யோ நாந்யோ விஷஹதே து தம்|| ஶேஷாஃ ஸர்வே விபத்யந்தே திர்யக்யோந்யோ ஜ்வரார்திதாஃ| கர்மணா லபதே ஜந்துர்தேவத்வஂ மாநுஷாதபி|| புநஶ்சைவ ச்யுதஃ ஸ்வர்காந்மாநுஷ்யமபிபத்யதே| தஸ்மாத்ஸ தேவபாவாச்ச ஸஹதே மாநவோ ஜ்வரம்' (ஸு. உ. அ. ௩௯|௧௧)||" இதி| ] யதா-தந்திஶரீரே பாகலோ நாம ஜ்வரஃ, அஶ்வஶரீரேऽபிதாபகஃ, கோஶரீரே கோகர்ணகஃ, பக்ஷிஶரீரே மகரஃ, ஶ்வஶரீரேऽலர்கஃ, [ மத்ஸ்யேஷ்விந்த்ரமதஃ, ஓஷதீஷு ஜ்யோதிஃ, தாந்யேஷு சூர்ணகஃ, ] அப்ஸு நீலிகா, [ பூமாவூஷஃ, ] மாநுஷேஷு ஜ்வரஃ, இதி| நநு, யதி ரோத்ரோர்த்வநயநோத்பவஃ, தர்ஹ்யபசாரஜ இதி கதமுக்தம் ? ப்ரூமஃ| பூர்வஂ கதயுகே லலாடஜலோசநாதுத்பந்நோ ஜ்வரஃ| த்ரேதாயுகே து ஸம்ப்ராப்தே பரிக்ரஹதோஷாத்தர்மஸ்ய பாதோऽந்தர்ஹித இத்யபசாரேணாஸௌ ப்ரதமஂ ப்ராணிஷூத்பூதோऽபசாரஜ இத்யுச்யதே| கலியுகேऽப்யந்நபாநௌஷதாத்யபசாரேண ஜாத இத்யபசாரஜ உச்யதே, இதி ந கிஞ்சிதத்ராயுக்தம்|

Adhikarana jvaraBedAH (3) · Śloka 3

ஸ சாபசாரஜோ ஜ்வரஃ கிமேகோ வாऽநேகவிதஃ ? இத்யாஹ ஸ ஜாயதேऽஷ்டதா தோஷைஃ பதங்மிஶ்ரைஃ ஸமாகதைஃ| ஆகந்துஶ்ச|௩|

ஸ௦-ஸஃ-ஸந்தாபலக்ஷணோ ஜ்வரஃ, அஷ்டதா-அஷ்டப்ரகாரஃ, ஸம்பத்யதே| கதம் ? பதக்தோஷைஃ-வாதபித்தகபைஃ, ததா மிஶ்ரைஃ-த்வாப்யாஂ த்வாப்யாம், ததா ஸமாகதைஃ-ஸந்நிபதிதைஸ்த்ரிபிஃ, ததாऽऽகந்துகாரணஜநிதோ ஜ்வரஃ, ஏவஂ பதக்தோஷைஸ்த்ரயோ மிஶ்ரைஸ்த்ரயஃ ஸந்நிபதிதைரேக ஆகந்துஶ்சைக இத்யஷ்டௌ|

Adhikarana jvarasaMprAptiH (3-6) · Śloka 6

ஸம்ப்ராப்திமஸ்யாதுநா வக்தி | மலாஸ்தத்ர ஸ்வைஃ ஸ்வைர்துஷ்டாஃ ப்ரதூஷணைஃ||௩|| ஆமாஶயஂ ப்ரவிஶ்யாமமநுகம்ய பிதாய ச| ஸ்ரோதாஂஸி பக்திஸ்தாநாச்ச நிரஸ்ய ஜ்வலநஂ பஹிஃ||௪|| ஸஹ தேநாபிஸர்பந்தஸ்தபந்தஃ ஸகலஂ வபுஃ| குர்வந்தோ காத்ரமத்யுஷ்ணஂ ஜ்வரஂ நிர்வர்தயந்தி தே||௫|| ஸ்ரோதோவிபந்தாத்ப்ராயேண ததஃ ஸ்வேதோ ந ஜாயதே| |௬|

ஸ௦-தத்ரேதி நிர்தாரணே, தேஷ்வஷ்டஸு ஜ்வரேஷு மத்யே நிஜாநாஂ ஜ்வராணாமுத்பத்திர்நிர்தார்யதே| மலாஃ-வாதாதயஃ, ஸ்வைஃ ஸ்வைஃ ப்ரதூஷணைஃ-கோபநைஃ, துஷ்டாஃ-குபிதாஃ, ஜ்வரஂ நிர்வர்தயந்தி-உத்பாதயந்தி| தத்ர யதா-வாதஸ்திக்தாதிபிஃ, பித்தஂ கடுகாதிபிஃ, கபஃ ஸ்வாத்வாதிபிஃ, ஏவஂ ஸஂஸர்கே ஸந்நிபாதே ச சிந்த்யம்| ஆகந்துநா ச கேநசித் ப்ரகுபிதா தோஷா ஜ்வரஂ நிர்வர்தயந்தி| யத்யபி சாகந்துஜ்வரஸ்தத்தேதுகஃ, ததாऽபி தத்ராபி வாதாதய ஏவ ஹேதவஃ| ந ஹி வாதாதீந் விமுச்ய வ்யாதேஃ ஸமுத்பவஃ கதமபி ஸம்பாவ்யதே| ஏதாவாஂஸ்து விஶேஷஃ,-தோஷஜே வ்யாதௌ பூர்வஂ வாதாதயஃ குப்யந்தி பஶ்சாத்காயஸ்ய பீடா பவதி| ஆகந்துகே து வ்யாதௌ பூர்வஂ ஶரீரஸ்ய வ்யதா பவதி பஶ்சாத்வாதாதிகோப இதி| கயாऽऽநுபூர்வ்யா ஜ்வரஂ நிர்வர்தயந்தி ? இத்யாஹ-ஆமாஶயமித்யாதி| ஆமாஶயஂ ப்ரவிஶ்ய-நாபிஸ்தநாந்தரே ஸ்தித்வா, ததாऽऽமஂ-பூர்வோக்தலக்ஷணலக்ஷிதஂ, அநுகம்ய தேந சாமேநாநுகதாஃ ஸ்ரோதாஂஸி-ரஸாதிவாஹீநி, பிதாயசாதயித்வா, ததா ஜ்வலநஂ பக்திஸ்தாநாத்பஹிர்நிரஸ்ய-நிஷ்காஸ்ய| பக்திக்ரஹணமத்ர ஜாடராக்நேர்நிஃஸந்தேஹேந க்ரஹணார்தம், அந்யதா த்ரயோதஶாநாமக்நீநாஂ மத்யாத் கதமஂ ஜ்வலநஂ ஸ்தாநாத்பஹிர்நிரஸ்யேதி ஸந்திஹ்யேத| தேந ச-நிரஸ்தவஹ்நிநா, ஸஹ-ஏகலோலீபூதாஃ, ஸகலஂ வபுரபிஸர்பந்தஸ்தபந்தோ காத்ரமத்யுஷ்ணஂ குர்வந்தோ ஜ்வரஂ நிர்வர்தயந்தி| அத்யுஷ்ணக்ரஹணேநைவஂ ப்ரதிபாதயதி,-அத்யுஷ்ணகாத்ரத்வேநைவ ஜ்வரஸம்பவஃ, நோஷ்ணகாத்ரமாத்ரேண| ததா ச நிராமயஸ்யாபி ஹி ப்ராணிநோ ஜீவதோ காத்ரமுஷ்ணஂ பவத்யேவ| நநு, வாயுகதே ஜ்வரே வாயோர்யோகவாஹித்வாத் பித்தகதேऽபி ஜ்வரே பித்தஸ்ய வஹ்நிநா ஸமாநகுணத்வாத் ஸந்தாபோபலப்திர்யுக்தா| ஶ்லேஷ்மஜ்வரே து ஶ்லேஷ்மணோ வஹ்நிப்ரதிபக்ஷத்வாத் கதமிவ ஸந்தாபகத்வஂ யுக்தம் ? இதி கேசித்| அத்ரோச்யதே| ஸ்வபாவாதுபபந்நமேதத்| ஜ்வரஸ்ய ஹ்யயமசிந்த்யஃ ஸ்வபாவஃ, யேநாவஶ்யஂ ஸந்தாபமுத்பாதயதி| ஏவஂ வாதஸ்யாமூர்தித்த்வேऽபி குல்மாதிஷு ஶ்யாவாருணத்வோபலப்திஃ| தஸ்மாத்வ்யாதீநாமேவஂ ஸ்வபாவவிஶேஷாந்ந்யாய்யமேவேதம்| ஸ௦-யத ஏவ ஸ்ரோதஃபிதாநஂ தத ஏவ ஹேதோஃ ஸ்வேதோ ந ஜாயதே| ப்ராயோக்ரஹணாத் க்வசித்பித்தஜ்வராதௌ ஸ்வேதோ ஜாயத ஏவேத்யர்தஃ| ததா சாநந்தரமேவ தந்த்ரகததீதே (ஶ்லோ. ௨௦)- "ஸ்வேதோ நிஃஶ்வாஸவைகந்த்யஂ" இத்யாதி|

Adhikarana jvarapUrvarUpam (6-10) · Śloka 10

பூர்வரூபஂ லக்ஷயிதுமாஹ | தஸ்ய ப்ராக்ரூபமாலஸ்யமரதிர்காத்ரகௌரவம்||௬|| ஆஸ்யவைரஸ்யமருசிஜம்பா ஸாஸ்ராகுலாக்ஷிதா| அங்கமர்தோऽவிபாகோऽல்பப்ராணதா பஹுநித்ரதா||௭|| ரோமஹர்ஷோ விநமநஂ பிண்டிகோத்வேஷ்டநஂ க்லமஃ| ஹிதோபதேஶேஷ்வக்ஷாந்திஃ ப்ரீதிரம்லபடூஷணே||௮|| த்வேஷஃ ஸ்வாதுஷு பக்ஷ்யேஷு ததா பாலேஷு தட் பஶம்| ஶப்தாக்நிஶீதவாதாம்புச்சாயோஷ்ணேஷ்வநிமித்ததஃ||௯|| இச்சா த்வேஷஶ்ச| |௧௦|

ஸ௦-தஸ்ய-ஜ்வரஸ்ய, ப்ராக்ரூபம்| ஆலஸ்யஂ-வாங்மநஃகாயகர்மஸ்வநுத்யமஃ| ஸுஶ்ருதே சோக்தம்| யதா (ஶா. அ. ௪|௫௨)- "ஸுகஸ்பர்ஶப்ரஸங்கித்வஂ துஃகத்வேஷணலோலதா| ஶக்தஸ்ய சாப்யநுத்ஸாஹஃ கர்மண்யாலஸ்யமுச்யதே||" இதி| அரதிஃ-ஏகத்ராநவஸ்திதிஶ்சேதஸஃ| ததா, அங்ககுருத்வம்| ஆஸ்யவைரஸ்யஂ-வக்த்ரவிரஸதா| அருசிஃ-அந்நாபிலாஷாபாவஃ| ஜம்பா-ஜம்பணம்| ஸஹாஸ்ரேண வர்தேத இதி ஸாஸ்ரே, ஆகுலே அக்ஷிணீ யஸ்ய ஸ ஏவம், தஸ்ய பாவஃ ஸாஸ்ரகுலாக்ஷிதா| அங்கமர்தஃ-அங்கபங்கஃ| அவிபாகஃ-அந்நஸ்யாவிபக்திஃ| அல்பப்ராணதா-ஸ்தோகபலத்வம்| ததா, பஹுநித்ரதா| "த்வதலோர்குணவசநஸ்ய புஂவத்பாவோ வக்தவ்யஃ" இத்யத்ர புஂவத்பாவஃ| ரோமஹர்ஷோ-ரோமாஞ்சஃ| விநமநஂ-அங்காநாஂ விநாமஃ| பிண்டிகயோருத்வேஷ்டநஂ-உத்வேஷ்டஃ| க்லமோ-க்லாநிஃ| ஹிதஸ்ய-குருபித்ராதேஃ, உபதேஶாஸ்தேஷு, அக்ஷாந்திஃ-அஸஹநத்வம், ததுபதிஷ்டஂ ந க்ஷமதே| ப்ரீதிரித்யாதி| அம்லாதிஷு த்ரவ்யேஷு ப்ரீதிஃ-பக்திஃ| ஸ்வாதுஷு பக்ஷ்யேஷு-மதுரேஷு த்ரவ்யேஷு, த்வேஷோ பவதி| ததா, பாலேஷு-ஶிஶுஷு ஸகலலோகவல்லபேஷ்வபி, ஜ்வரஸ்வபாவாத்த்வேஷோ பவதி| ததா, தட் ப்ருஶஂ-தஷ்ணாऽத்யர்தம்| ஶப்தாதிஷ்வநிமித்ததஃ-காரணஂ விநா, ஸஜ்வரஸ்ய ப்ரீத்யப்ரீதீ ஜாயேதே| கதாசிதப்ரியமபி ஶப்தஂ ந த்வேஷ்டி, கதாசித் ப்ரியமபி வேணுவீணாதிஜநிதஂ த்வேஷ்டி| ஏவஂ ஶீதார்தோऽபி கதாசிதக்நிஂ த்வேஷ்டி, கதாசிதஶீதார்தோऽப்யக்நிமபிலஷதி| ஏவஂ ஶீதாதிஷ்வபி யோஜ்யம்| ஏவஂ ப்ராக்ரூபஂ-அவ்யக்தலிங்கம்|

Adhikarana tadanurUpotpattiH (10) · Śloka 10

ததநு ஜ்வரஸ்ய வ்யக்ததா பவேத்| |௧௦|

ஸ௦-ஏதஸ்ய சாநு (ததநு)- ப்ராக்ரூபாணாஂ பஶ்சாத் ஜ்வரஸ்ய வ்யக்ததா-ஸ்புடதா பவேத், ஸ்பஷ்டலிங்கோத்பத்திஃ| வாதஜ்வரோऽயஂ பித்தஜ்வரோऽயஂ ஶ்லேஷ்மஜ்வரோऽயஂ ஸஂஸர்கஜோऽயஂ ஸந்நிபாதஜோऽயமிதி வ்யக்தீபவதி|

Adhikarana vAtajvaralakShaNam, pittajvaralakShaNam (10-20) · Śloka 20

| ஆகமாபகமக்ஷோபமதுதாவேதநோஷ்மணாம்||௧௦|| வைஷம்யஂ தத்ரதத்ராங்கே தாஸ்தாஃ ஸ்யுர்வேதநாஶ்சலாஃ| பாதயோஃ ஸுப்ததா ஸ்தம்பஃ பிண்டிகோத்வேஷ்டநஂ ஶ்ரமஃ||௧௧|| விஶ்லேஷ இவ ஸந்தீநாஂ ஸாத ஊர்வோஃ கடீக்ரஹஃ| பஷ்டஂ க்ஷோதமிவாப்நோதி நிஷ்பீட்யத இவோதரம்||௧௨|| சித்யந்த இவ சாஸ்தீநி பார்ஶ்வகாநி விஶேஷதஃ| ஹதயஸ்ய க்ரஹஸ்தோதஃ ப்ராஜநேநேவ வக்ஷஸஃ||௧௩|| ஸ்கந்தயோர்மதநஂ பாஹ்வோர்பேதஃ பீடநமஂஸயோஃ| அஶக்திர்பக்ஷணே ஹந்வோர்ஜம்பணஂ கர்ணயோஃ ஸ்வநஃ||௧௪|| நிஸ்தோதஃ ஶங்கயோர்மூர்த்நி வேதநா விரஸாஸ்யதா| கஷாயாஸ்யத்வமதவா மலாநாமப்ரவர்தநம்||௧௫|| ரூக்ஷாருணத்வகாஸ்யாக்ஷிநகமூத்ரபுரீஷதா| ப்ரஸேகரோசகாஶ்ரத்தாவிபாகாஸ்வேதஜாகராஃ||௧௬|| கண்டௌஷ்டஶோஷஸ்தட் ஶுஷ்கௌ சர்திகாஸௌ விஷாதிதா| ஹர்ஷோ ரோமாங்கதந்தேஷு வேபதுஃ க்ஷவதோர்க்ரஹஃ||௧௭|| ப்ரமஃ ப்ரலாபோ கர்மேச்சா விநாமஶ்சாநிலஜ்வரே| ||௧௮|| அத பித்தஜ்வரலக்ஷணார்தமாஹ யுகபத்வ்யாப்திரங்காநாஂ ப்ரலாபஃ கடுவக்த்ரதா||௧௮|| நாஸாஸ்யபாகஃ ஶீதேச்சா ப்ரமோ மூர்ச்சா மதோऽரதிஃ| விட்ஸ்ரஂஸஃ பித்தவமநஂ ரக்தஷ்டீவநமம்லகஃ||௧௯|| ரக்தகோடோத்கமஃ பீதஹரிதத்வஂ த்வகாதிஷு| ஸ்வேதோ நிஃஶ்வாஸவைகந்த்யமதிதஷ்ணா ச பித்தஜே||௨௦||

ஸ௦-ஆகமாதீநாஂ வைஷம்யமநிலஜ்வரே லிங்கமிதி யோஜ்யம்| ஜ்வரஸ்யாகமஃ-ஸந்தாபாரம்பஃ-தஸ்ய வைஷம்யஂ ஶிரஃப்ரபதீநாமங்காநாஂ ந யுகபத்ஸந்தாபஃ, அபி து கதாசிதஸ்ய ஶிரஸி பூர்வமாகச்சதி கதாசிதஂஸயோஃ பாதயோர்வேதி| அபகமோ-ஜ்வரஸ்ய மோக்ஷஃ, தஸ்ய வைஷம்யஂ-கதாசிதஸ்ய பூர்வஂ பாதயோஃ ஸந்தாபமோக்ஷஃ கதாசித்த்ரிகே கதாசிச்சிரஸி ஸந்தாபஸ்ய முக்திரிதி| ததா, க்ஷோபமதுதயோர்வைஷம்யஂ-கதாசித்தீவ்ரஃ ஸந்தாபஃ கதாசிந்மதுரிதி| வேதநா ஜ்வரஸ்ய தாஸ்தாஃ, தாஸாஂ வைஷம்யஂ-ந யுகபத்ஸர்வாங்கீணோ வேதநோபலம்பஃ, அபி து க்வசித் கதாசித் கஸ்மிஂஶ்சிதங்க இதி| ததா, ஜ்வரஸ்ய ய ஊஷ்மா-ஸந்தாபஃ, தஸ்யாபி வைஷம்யாத் கதாசிச்சிரஸ்யஸ்ய ஸந்தாப உபலப்யதே கதாசித் பாதாத்யந்யதமேऽங்கே| தத்ரதத்ராங்கே-பாஹுஶிரஃப்ரபதௌ, தாஸ்தா வேதநாஃ-பாதயோஃ ஸுப்ததாத்யா வக்ஷ்யமாணாஃ, சலாஃ-அநவஸ்திதாஃ ஸ்யுஃ, வாயோஶ்சலரூபத்வாத்| தா ஏவாஹ-பாதயோரித்யாதி| பாதயோஃ ஸுப்திஃ-நிஶ்சேதநத்வம், நகக்ஷதாதிகமபி ந சேதயேதாஂ தாவித்யர்தஃ| ஸ்தம்பஃ-ஸ்தப்ததா, தயோரேவ| பிண்டிகயோருத்வேஷ்டநஂ-உத்வேஷ்டஃ| ஶ்ரமஃ-கேதஃ| ஸந்தீநாஂ விச்சேதநமிவ| ஊர்வோஃ ஸாதஃ-ஸ்வக்ரியாயாமஸமர்தத்வம்| கட்யா க்ரஹஃ-ஸ்தம்ப இவ| பஷ்டஂ க்ஷோதமிவ-ஸஂக்ஷுண்ணதாமிவ, ஆப்நோதி, ஸஂக்ஷுண்ணஸஸ்யாதிவத்| நிஷ்பீட்யத இவோதரஂ-பிண்யாகாதிவத்| சித்யந்த இவாஸ்தீநி-கரபத்ராதிநா காஷ்டாதிவத்| அதிஶயேந பார்ஶ்வகாந்யஸ்தீநி சித்யந்த இவ| ததா, ஹதயஸ்ய க்ரஹணம்| வக்ஷஸஃ-உரஸஃ, ப்ராஜநேநேவ-ப்ரதோதேநேவ, தோதோ-வ்யதநம்| ஸ்கந்தயோர்மந்தநஂ-அரணேரிவ| பாஹ்வோர்பேதோ-விதாரணமிவ| அஂஸயோஃ பீடநஂ-தைலாதிபீடநகாஷ்டைரிவ| ஹந்வோர்பக்ஷணேऽஸாமர்த்யம்| ததா, ஜம்பணாதீநி ஸ்யுஃ| விரஸாஸ்யதா-அவ்யக்தரஸத்வஂ, முகஸ்ய பவதி, யேந மதுராத்யந்யதமஂ ரஸஂ ந நிஶ்சிநோதி| அதவா கஷாயரஸத்வஂ வக்த்ரஸ்ய| மலாநாஂ-மூத்ரபுரீஷாதீநாஂ, அப்ரவர்தநஂ-அவிஸர்கஃ| ரூக்ஷத்வமருணத்வஂ ச த்வகாதீநாஂ பவதி, ரோகஸ்வபாவாத்| ததா, ப்ரஸேகாதயஃ ஸ்யுஃ| அத, அரோசகாஶ்ரத்தயோஃ கோ விஶேஷஃ| ப்ரூமஃ| அரோசகேந வக்த்ரஸ்தமபி ந புங்க்தே| அஶ்ரத்தயா து கேவலஂ நாபிலஷதி முகஸ்தஂ து பக்ஷயத்யேவேதி விஶேஷஃ| விஷாதிதா-விஷண்ணத்வஂ துஃகிதத்வம்| ரோமாதீநாஂ ஹர்ஷோ, வேபத்வாதயஶ்ச வாதஜ்வரே ஸ்யுஃ| ஸ௦-பித்தஜ்வரே யுகபத்-துல்யகாலஂ, அங்காநாஂ வ்யாப்திஃ-ஶிரஃ-ப்ரபதீந்யங்காநி ஸந்தாபேநைககாலஂ வ்யாப்யந்தே| ந து வாதஜ்வர இவாகமாதீநாஂ வைஷம்யமிதி வ்யாப்திக்ரஹணேந த்யோதயதி| ப்ரலாபஃ-அஸம்பத்தவசநஸ்யோக்திஃ| கடுவக்த்ரதா-கடுகரஸத்வமாஸ்யே| ததா, நாஸாயாமாஸ்யே ச பாகஃ| ததா, ஶீதேச்சாதயோऽத்ர பவந்தி| மண்டலாகாரா நிர்முகாஃ பிடிகாஃ கோடா இத்யுச்யந்தே| நநு, தோஷாஸ்த்ரயோऽபி ஜ்வரஂ நிவர்தயந்தீத்யுக்தம்| பித்தஜ்வரே ச பித்தேந யுக்தஸ்ய காயாக்நேர்பூயோ வத்த்யா பாவ்யம், நாக்நிமாந்த்யேந, "வத்திஃ ஸமாநைஃ ஸர்வேஷாஂ" (ஹ. ஸூ. அ. ௧|௧௪) இதி வசநாத்| ஏவஂ சாக்நிமாந்த்யாபாவாத் ஜ்வரஸ்ய ஸம்பவேऽப்யுபபத்திரயுக்தா| நைவம்| ஸ்வஸ்தாநாச்சாலநேநாக்நேர்மாந்த்யாபத்தேஃ| ஸ்தாநவஶாத்வாऽந்யதாத்வஸ்யாபி க்ரியாஸாமர்த்யஂ தஷ்டம்| ததா சாஷ்டாங்கஸங்க்ரஹே (?) (சரகே) ஶோஷநிதாநே வக்ஷ்யதி (ச. நி. அ. ௬|௫)- "யோஂऽஶஃ [ தஸ்ய ] ஶரீரஸந்தீநாவிஶதி தேந [ அஸ்ய ] ஜம்பா ஜ்வரஶ்சோபஜாயதே|" இத்யாதி| தஸ்மாத்ஸ ஏவாக்நிஃ க்வசிதேவ தேஶே புக்தஂ ஶக்தோ பவதி, ந ஸர்வத்ர| உஷ்ணகுணேந து பித்தேந யுக்தஃ பக்தா பவத்யேவோஷ்ணதரஃ| அத ஏவ ஸந்தாபாதீநதிகதராந் கரோதீதி ந கிஞ்சிதத்ராநுபபந்நம்|

Adhikarana kaPajvaralakShaNam (21-22) · Śloka 22

கபஜ்வரலக்ஷணமாஹ விஶேஷாதருசிர்ஜாட்யஂ ஸ்ரோதோரோதோऽல்பவேகதா| ப்ரஸேகோ முகமாதுர்யஂ ஹல்லேபஶ்வாஸபீநஸாஃ||௨௧|| ஹல்லாஸஶ்சர்தநஂ காஸஃ ஸ்தம்பஃ ஶ்வைத்யஂ த்வகாதிஷு| அங்கேஷு ஶீதபிடிகாஸ்தந்த்ரோதர்தஃ கபோத்பவே||௨௨||

ஸ௦-ஸர்வஜ்வரேऽருசிர்பவத்யேவ, அதிஶயேந து கபஜே| ததா, ஜாட்யாதயஃ ஸ்யுஃ| த்வகாதிஷ்வித்யாதிஶப்த ஆஸ்யாக்ஷிநகாதீநாஂ க்ரஹணாய| [ த்வகாதிஷு ஶ்வைத்யஂ-ஶ்வேததா| அங்கேஷு-ஶிரஃபாண்யாதிஷு, ஶீதபிடிகாஃ-ஶ்லேஷ்மபிடிகாஃ| நித்ரார்தஸ்யேவ விஷயாக்ரஹணஂ-தந்த்ரா| ] உதர்தஸ்ய லக்ஷணஂ தந்த்ராந்தரஂ உக்தம்-"ஶீதபாநீயஸஂஸ்பர்ஶாச்சீதகாலே விஶேஷதஃ| ஶ்வயதுஃ ஶிஶிரார்தாநாமுதர்தஃ கபஸம்பவஃ||" இதி|

Adhikarana jvarANAM kAlasaMprAptiH (23) · Śloka 23

ஏவஂ த்ரயாணாஂ தோஷாணாஂ பதக் லிங்காந்யபிதாய ஸாமாந்யலிங்காந்யதுநா கதயதி காலே யதாஸ்வஂ ஸர்வேஷாஂ ப்ரவத்திர்வத்திரேவ வா| |௨௩|

ஸ௦-காலஃ-பூர்வாஹ்ணாதிகோ வர்ஷாதிகோ வா யோ வாதாதேஃ, தஸ்மிந் காலே, யதாஸ்வஂ-யதாயதஂ வாதாதிஜ்வராணாமப்ரவத்தாநாஂ, ப்ரவத்திஃ-உத்பத்திஃ, உத்பந்நாநாமாதிக்யஂ வா ஸ்யாத், ததா வாதாதிஜ்வரோऽயமித்யவபுத்யேத|

Adhikarana jvarANAM upaSayAnupaSayau (23) · Śloka 23

இதாநீஂ ஸாமாந்யேநாந்யதபி லிங்கத்வயமாஹ | நிதாநோக்தாநுபஶயோ விபரீதோபஶாயிதா|௨௩|

ஸ௦-நிதாநாநி ச தாந்யுக்தாநி ச,- திக்தோஷணாதீநி வாதாதிஜ்வரகாரணாநி, தைரநுபஶயோ யஸ்மிந் ஜ்வரே ஸ ஏவம்| ரோகவத்த்யா ஹி ரோகிணோ துஃகாவஹத்வம்| நநு, நிதாநாநுபஶய இத்யேதாவதஸ்து| கிமுக்தக்ரஹணேந ? உச்யதே| உக்தக்ரஹணஂ ஸ்வநிதாநக்ரஹணார்தம்| உக்தக்ரஹணமந்தரேண யாநிகாநிசிந்நிதாநாநி ரக்தபித்தஶ்வாஸாதீநாஂ, தேஷாமநுபஶய இத்யேவஂ ப்ராப்நுயாத்| உக்தஶப்தோச்சாரணஸாமர்த்யாத்து யாந்யேவ வாதஜ்வர உக்தாநி தாந்யேவ தத்ர ஜ்வரே கஹ்யந்தே, நேதராணி| ஏவஂ பித்தகபாதிஜ்வராதிஷு| தஸ்மாதுக்தக்ரஹணஂ கர்தவ்யம்| விபரீதோபஶாயிதேதி| உபஶேதேऽவஶ்யமித்யுபஶாயி, விபரீதைருபஶாயி-விபரீதோபஶாயி, தஸ்ய பாவோ விபரீதோபஶாயிதா,-ஸுகாநுபந்தி ஆரோக்யலக்ஷணா| கஸ்மாத்விபரீதைஃ ? ப்ரகதத்வாந்நிதாநஸ்யைவ| ஏவஂ ஜ்வரநிதாநப்ரதிபக்ஷபூதைஃ ஸர்வேஷாஂ ஜ்வராணாமுபஶயஃ ஸுகாநுபந்தோ விபரீதோபஶாயிதேதி போத்யம்| நநு, "நிதாநோக்தாநுபஶயஃ" இதீதமேவாஸ்து, கிஂ "விபரீதோபஶாயிதா" இத்யநேந ? யஸ்ய ஹி நிதாநோக்தாநுபஶயஃ, தஸ்யாவஶ்யஂ விபரீதோபஶாயிதயா பாவ்யம்| நைவம்| அநைகாந்திகத்வாத்| ததா ஹி,- அதீஸாராதிஷு நிதாநோக்தாநுபஶய உபலப்யதே| ந ச ஸாமாவஸ்தாயாஂ விபரீதஂ ஸங்க்ராஹ்யுபஶேதே| அபி ச மத்யோத்தாநாஂ விகாராணாஂ மத்யமேவ ப்ரஸாதகமித்யுக்தம்| ந சைவஂ "விபரீதோபஶாயிதா" இதி கடதே| தஸ்மாந்ந்யாய்யமுபயோருபாதாநம்| ஏவஂ ஹி லக்ஷணஂ ஸம்யகுக்தஂ பவதி|

Adhikarana saMsargajvaralakShaNam (23) · Śloka 23

| யதாஸ்வஂ லிங்கஸஂஸர்கே ஜ்வரஃ ஸஂஸர்கஜஃ|௨௩|

ஸ௦-யத்யத்ஸ்வஂ யதாஸ்வஂ, யாநி யஸ்ய ஜ்வரஸ்ய ஸ்வாநி லிங்காநி வாதஜ்வரஸ்ய பித்தஜ்வரஸ்ய ஶ்லேஷ்மஜ்வரஸ்ய வா, தேஷாஂ ஸஂஸர்கோ லிங்கஸஂஸர்கஃ,-ஸஂஸஷ்டலிங்கத்வஂ, தஸ்மிந்ஸதி ஸஂஸர்கஜோ ஜ்வரோ வேத்யஃ| அத்ராபி "காலே யதாஸ்வஂ" இத்யாதி ஸர்வஂ லக்ஷணஂ போத்யம்|

Adhikarana vAtapittajvaralakShaNam (23-24) · Śloka 24

ந சைதாவதேவ ஸஂஸர்கலக்ஷணமித்யாஹ | அபி ச||௨௩|| ஶிரோர்திமூர்ச்சாவமிதாஹமோஹகண்டாஸ்யஶோஷாரதிபர்வபேதாஃ| உந்நித்ரதாதட்ப்ரமரோமஹர்ஷா ஜம்பாதிவாக்த்வஂ ச சலாத்ஸபித்தாத்||௨௪||

ஸ௦-சலாத்ஸபித்தாத்-வாதபித்தஸஂஸர்கஜே, ஶிரோர்த்யாதயஃ ஸ்யுஃ| கண்டாஸ்யயோஃ ஶோஷேண ஸம்பந்தஃ| வாதஜ்வரே ஶிரோர்த்யாதீநி ப்ராயோ தஷ்டாநி, காநிசித்து பித்தஜ்வரே தஷ்டாநி, தாநி ச வாதபித்தஜ்வரே தஶ்யந்தே| ததா, அந்யாந்யப்யதிகாந்யத்ர வாதபித்தஜ்வரே தஶ்யந்தே, யாநி ந கேவலே வாதஜ்வரே நாபி பித்தஜ்வரே தஷ்டாநி| ஏவமந்யயோஃ ஸஂஸர்கஜ்வரயோர்யோஜ்யம்| உபஜாதிவத்தம்|

Adhikarana vAtaSleShmajvaralakShaNam (25) · Śloka 25

இதாநீஂ கபாநிலஸஂஸர்கலக்ஷணமாஹ தாபஹாந்யருசிபர்வஶிரோருக் பீநஸஶ்வஸநகாஸவிபந்தாஃ| ஶீதஜாட்யதிமிரப்ரமதந்த்ராஃ ஶ்லேஷ்மவாதஜநிதஜ்வரலிங்கம்||௨௫||

ஸ௦-தாபஹாந்யாதி ஶ்லேஷ்மவாதகதஸ்ய ஜ்வரஸ்ய லிங்கம்| தாபஹாநிஃ-தாபபாவஃ| விபந்தோ-மூத்ரபுரீஷாதீநாமப்ரவத்திஃ| ஸ்வாகதாவத்தம்|

Adhikarana pittaSleShmajvaralakShaNam (26) · Śloka 26

அதுநா கபபித்தஸஂஸர்கஜ்வரஂ லக்ஷயதி ஶீதஸ்தம்பஸ்வேததாஹாவ்யவஸ்தா தஷ்ணாகாஸஶ்லேஷ்மபித்தப்ரவத்திஃ| மோஹஸ்தந்த்ராலிப்ததிக்தாஸ்யதா ச ஜ்ஞேயஂ ரூபஂ ஶ்லேஷ்மபித்தஜ்வரஸ்ய||௨௬||

ஸ௦-ஶீதாதீநாமவ்யவஸ்தா-அநியமஃ| ததா, தஷ்ணாப்ரவத்த்யாதிகஂ ச ஶ்லேஷ்மபித்தஜ்வரஸ்ய ரூபஂ ஜ்ஞேயஂ-வேத்யம்| ஶாலிநீவத்தம்| அத, த்விதோஷஜாநாஂ ஜ்வராணாஂ கிமாகமாபகமவைஷம்யாதீநாஂ க்ரமேணோத்பத்திஃ ? யுகபத்ஸர்வஶரீரப்ராப்த்யா வா ? இத்யத்ர ஸஂஶயஃ| தத்ர ஸஂஸர்கஜத்வாதேககாலஂ த்வயோரபி பக்ஷயோஃ ஸம்பவோ யுக்தஃ| கிந்த்வேதயோஃ பக்ஷயோர்விரோதாத்யுகபதஸம்பவ இதி| அத்ரோச்யதே| யதி ஸஂஸர்கஜே ஜ்வரே பலவாந் வாயுஃ ஸ்யாத் ததா ஆகமாபகமவைஷம்யாதிநா க்ரமேண, அத பித்தஸ்ய பலீயஸ்த்வஂ ததா யுகபத்ஸர்வஶரீரவ்யாப்திக்ரமேண ஜ்வரோ பவதி| ஸமௌ யதா த்வாவபி பவதஃ, ததாऽபி யஸ்ய தேஶகாலாதிநா பலலாபஸ்ததா தஸ்யைவோத்பத்திக்ரமேண ஜ்வரோ பவதி| ஸந்நிபாதே து யுகபதேவ ஶரீரவ்யாப்திக் ௨ஃ|

Adhikarana sannipAtajvaralakShaNam (27-33) · Śloka 33

அத ஸந்நிபாதஜ்வரஸ்ய லக்ஷணமாஹ ஸர்வஜோ லக்ஷணைஃ ஸர்வைர்தாஹோऽத்ர ச முஹுர்முஹுஃ| தத்வச்சீதஂ மஹாநித்ரா திவா ஜாகரணஂ நிஶி||௨௭|| ஸதா வா நைவ வா நித்ரா மஹாஸ்வேதோऽதி நைவ வா| கீதநர்தநஹாஸ்யாதிவிகதேஹாப்ரவர்தநம்||௨௮|| ஸாஶ்ருணீ கலுஷே ரக்தே புக்நே லுலிதபக்ஷ்மணீ| அக்ஷிணீ பிண்டிகாபார்ஶ்வமூர்த்தபர்வாஸ்திருக்ப்ரமஃ||௨௯|| ஸஸ்வநௌ ஸருஜௌ கர்ணௌ கண்டஃ ஶூகைரிவாசிதஃ| பரிதக்தா கரா ஜிஹ்வா குருஃ ஸ்ரஸ்தாங்கஸந்திதா||௩௦|| ரக்தபித்தகபஷ்டீவோ லோலநஂ ஶிரஸோऽதிருக்| கோடாநாஂ ஶ்யாவரக்தாநாஂ மண்டலாநாஂ ச தர்ஶநம்||௩௧|| ஹத்வ்யதா மலஸஂஸங்கஃ ப்ரவத்திர்வாऽல்பஶோऽதி வா| ஸ்நிக்தாஸ்யதா பலப்ரஂஶஃ ஸ்வரஸாதஃ ப்ரலாபிதா||௩௨|| தோஷபாகஶ்சிராத்தந்த்ரா ப்ரததஂ கண்டகூஜநம்| |௩௩|

ஸ௦-ஸர்வேப்யோ ஜாதோ வாதபித்தகபஸமுத்தஃ-ஸர்வஜஃ, ஸர்வைர்லக்ஷணைர்யுதோ பவதி| யதா,-அத்ர ச-ஸந்நிபாதஜ்வரே, தாஹோ முஹுர்முஹுஃ, தத்வத்-தாஹவத் புநஃ புநஃ, ஶீதஂ பவதி| அஹநி மஹதீ நித்ரா| ராத்ரௌ து ஜாகரணம்| ஸதா வா-திவஸே நிஶி ச, நைவ வேதி த்வயோரபி நக்தஂதிவஸயோர்நித்ரா ந பவதி| ததா, பஹுஸ்வேதோऽதிஶயேந நைவ வா ஸ்வேதஃ| ததா,கீதாதிகாயா விகதாயா ஈஹாயாஃ- சேஷ்டாயாஃ, ப்ரவர்தநம்| ததா, நயநே ஸாஸ்ரே பவதஃ| ததா, கலுஷே ரக்தே ததா குடிலே| ததா, லுலிதே பக்ஷ்மணீ யயோஸ்த ஏவம்| ததா, பிண்டிகாதிருக்| ப்ரமோ-மோஹஃ| கர்ணௌ ஸஶப்தௌ ஸருஜௌ-ஸபீடௌ, ச| கண்டஃ ஶூகைஃ-கிஂஶாருபிரிவ, வ்யாப்தஃ| ஜிஹ்வா பரிதக்தா, ததா கரா-அமதுஃ, ததா குருஃ| ததா, ஸ்ரஸ்தாங்கஸந்தித்வம்| ரக்தாதிஷ்டீவநம்| மூர்த்நோ லோலநஂ-சலநம்| ததா, அதிருக்| கோடாநாஂ ஶ்யாவரக்தாநாஂ மண்டலாநாஂ ச தர்ஶநம்| நைவ வேத்யத்ராபி யோஜ்யம்| ததா, ஹதி பீடா| மலாநாஂ-மூத்ரபுரீஷாதீநாஂ, [ ஸஂஸங்கஃ- ] அப்ரவத்திஃ| அல்பஶோ வா ப்ரவத்திரதிஶயேநாதவா| ததா, ஸ்நிக்தாஸ்யதாதி பவதி|

Adhikarana sannipAtajvarasya nAmAni (33) · Śloka 33

அதாஸ்ய ஸந்நிபாதஸ்ய நாமத்வயமாஹ | ஸந்நிபாதமபிந்யாஸஂ தஂ ப்ரூயாச்ச ஹதௌஜஸம்||௩௩||

ஸ௦-தஂ ஸந்நிபாதமபிந்யாஸஂ ஹதௌஜஸஂ ச ப்ரூயாத்| தத்ர "ஓஜஸ்து தேஜோ தாதூநாஂ" (ஹ. ஸூ. அ. ௧௧|௩௭) இத்யாத்யோஜோலக்ஷணம்| ஹதமோஜோ யேந ஸ ஹதௌஜாஃ, தஂ ஹதௌஜஸம்|

Adhikarana asAdhyasannipAtajvaralakShaNam (34) · Śloka 34

தோஷே விபத்தே நஷ்டேऽக்நௌ ஸர்வஸம்பூர்ணலக்ஷணஃ| அஸாத்யஃ|௩௪|

ஸ௦- [ நநு, ] தோஷே விபத்த இத்யேகவசநமயுக்தம்| தோஷாணாஂ ஹ்யத்ர ச பஹுத்வாத்பஹுவசநஂ ந்யாய்யஂ ஸ்யாத்| அத்ரோச்யதே| ஜாத்யபிப்ராயாததோஷஃ| ஜாத்யாக்யாயாமேகஸ்ய பஹுத்வஸித்தேர்தோஷ இத்யுக்தே பஹுத்வஂ கம்யதே| யதா-நிஷ்பந்நோ யவ இதி| தஸ்மாத்தோஷே விபத்த இதி யுக்தம்| நஷ்டேऽக்நாவித்யஸத்| ஸர்வஜ்வரேஷ்வேவ ஹ்யக்நிநாஶஸ்ய ப்ராகபிதாநாத்| தஸ்மாதயுக்தமேததுச்யதே| ந| விஶேஷாபிப்ராயாத்| காமஂ ஸர்வஜ்வரேஷ்வக்நிநாஶ உக்தஃ| அஸ்மிஂஸ்து ஸாந்நிபாதிகே விஶேஷேணாக்நிநாஶ இத்யபிப்ராயஃ| தோஷே-வாதபித்தகபமூத்ரபுரீஷாதிகே, விபத்தே-அப்ரவத்திஶீலே, அக்நௌ நஷ்டே ஸதி, ஸர்வஸம்பூர்ணலக்ஷணஃ ஸந்நிபாதோऽஸாத்யஃ-ஸாதயிதுமஶக்யஃ|

Adhikarana kRucCrasAdhyasannipAtajvaralakShaNam (34) · Śloka 34

| ஸோऽந்யதா கச்ச்ரோ பவேத்வைகல்யதோऽபி வா||௩௪||

ஸ௦-அந்யதா-அஸம்பூர்ணலக்ஷணத்வேந, ஸஃ-ஜ்வரஃ, கச்ச்ரோ பவேத் வைகல்யதோ வா பவேத்|

Adhikarana amiSrIBUtadoShajasannipAtajvaraH (35-36) · Śloka 36

கிமேஷ ஏவ ஸந்நிபாதஜ்வரப்ரகாரஃ ஸம்பவதி ? உதாந்யோऽபி ஸம்பவதி ? இத்யாஹ அந்யச்ச ஸந்நிபாதோத்தோ யத்ர பித்தஂ பதக் ஸ்திதம்| த்வசி கோஷ்டேऽதவா தாஹஂ விததாதி புரோऽநு வா||௩௫|| தத்வத்வாதகபௌ ஶீதஂ, தாஹாதிர்துஸ்தரஸ்தயோஃ| |௩௬|

ஸ௦-அந்யஶப்தார்தோऽந்யதித்யயஂ நிபாதஃ| அபரோऽயஂ ஸந்நிபாதோத்தோ ஜ்வரஃ| யத்ர ஸந்நிபாதே பித்தஂ வாதகபாப்யாஂ பதக்-பிந்நஂ, ஸ்திதஂ ஸத் த்வச்யதவா கதாசித் கோஷ்டே தாஹஂ கரோதி| கதம் ? புரோऽநு வா,-பூர்வஂ பஶ்சாத்வா| அதவேதி ஸ்தாநவிஶேஷாபிதாயிபதஸமீபே ஶ்ரூயமாணஂ ஸ்தாநவிஶேஷே விகல்பஂ கரோதி| புரோऽநுவேத்யத்ர காலவிஶேஷாபிதாயிபதஸமீபே ஶ்ரூயமாணஂ காலஂ விகல்பயதி| தத்ர சாயஂ விஶேஷஃ-த்வசி ஸ்திதஂ பஹிரதிகஂ தாஹஂ கரோதி, அந்தரல்பம்| கோஷ்டே து ஸ்திதமந்தரதிகம், பஹிஃ ஸ்வல்பமிதி| ததித்யநேந பித்தஂ பராமஶ்யதே| [தத்வத்- ] பித்தேந துல்யம்| யதா,-பித்தஂ பதக் ஸ்திதஂ த்வசி கோஷ்டேऽதவா தாஹஂ கரோதி புரோऽநு வா, ததைவ வாதகபௌ த்வசி கோஷ்டேऽதவா புரோऽநு வா ஶீதஂ விதததஃ, இதி த்விவிதோऽயஂ ஸந்நிபாதஃ| தயோஃ-ஶீதாதிதாஹாத்யோஃ ஸந்நிபாதயோர்மத்யே, யோ தாஹாதிஃ ஸந்நிபாதஃ ஸ துஸ்தரஃ-கச்ச்ரஸாத்ய இத்யர்தஃ| கேசித்து ஶீதாதிஃ ஶீதார்தோ தாஹாதிர்தாஹார்த இதி த்விதா (சதுர்தா) ஸந்நிபாதஂ ஸமகிரந்|

Adhikarana SItAdisannipAtajvaralakShaNam (36-37) · Śloka 37

நநு, அஸ்மிந் ஶீதாதௌ தாஹாதௌ ச ஜ்வரே கோ விஶேஷஃ ? இத்யாஹ | ஶீதாதௌ தத்ர பித்தேந கபே ஸ்யந்திதஶோஷிதே||௩௬|| ஶீதே ஶாந்தேऽம்லகோ மூர்ச்சா மதஸ்தஷ்ணா ச ஜாயதே| |௩௭|

ஸ௦-ஶீதாதௌ தத்ர-தஸ்மிந் ஸந்நிபாதே, பித்தேந கர்த்ரா கபே ஸ்யந்திதே-ஸ்ராவிதே, ஶோஷிதே ச க்ரீஷ்ம இவ கரதிநகரகரதாபேந ஹிம இவ, ததா ஶீதே ஶாந்தே சார்தாத்தாஹ உபஜாயதே| அம்லகாதயஶ்ச சத்வாரஃ ஸ்யுஃ| பித்தேநேதி கர்தரி ததீயா| அத ஏவ ச பலவத்த்வேந ப்ராதாந்யாத் கபஂ ஸ்ராவயதி ஶோஷயதி சேதி| அம்லோத்கிரணஂ-அம்லகஃ|

Adhikarana dAhAdisannipAtajvaralakShaNam (37) · Śloka 37

| தாஹாதௌ புநரந்தே ஸ்யுஸ்தந்த்ராஷ்டீவவமிக்லமாஃ||௩௭||

ஸ௦-தாஹ ஆதிர்யஸ்மிந் ஸ தாஹாதிஃ| ஶீதாவஸாந இத்யர்தாத்கம்யதே| தாஹாதௌ ச ஸந்நிபாதேऽஸ்ய தாஹஸ்யாந்தே-அவஸாநே, தந்த்ராதயோ பவந்தி| தாஹகாரிபித்தஸ்யந்திதேநைவ கபேந ஶமிதே பித்தே கபோத்ரேகாதேவ கபஜாஸ்தந்த்ராதயோ பவந்தி|

Adhikarana AgantujvaraBedAH (38) · Śloka 38

ஆகந்துரபிகாதாபிஷங்கஶாபாபிசாரதஃ| சதுர்தா|௩௮|

ஸ௦-ஆகந்துஜ்வரஶ்சதுர்தா பவதி, அபிகாதஜோऽபிஷங்கஜோऽபிஶாபஜோऽபிசாரஜஶ்ச|

Adhikarana abhighAtajAgantujvarabhedau (38-39) · Śloka 39

| அத்ர க்ஷதச்சேததாஹாத்யைரபிகாதஜஃ||௩௮|| ஶ்ரமாச்ச| |௩௯|

ஸ௦-அத்ர-அஸ்மிந்நாகந்தௌ ஜ்வரே, அபிகாதஜோ யோ ஜ்வரஃ ஸ க்ஷதச்சேதாத்யைஃ-ஶஸ்த்ரப்ரஹாராத்யைஃ, ஜாயதே| ததா, ஶ்ரமாச்ச-அத்வாதிகதாதாயாஸாச்ச|

Adhikarana tasya dvividhasya lakShaNam (39) · Śloka 39

தஸ்மிந்பவநஃ ப்ராயோ ரக்தஂ ப்ரதூஷயந்| ஸவ்யதாஶோபவைவர்ண்யஂ, ஸருஜஂ குருதே ஜ்வரம்||௩௯||

ஸ௦-தஸ்மிந்-அபிகாதஜே ஜ்வரே, ப்ராயோ-பாஹுல்யேந, பவநோ-வாயுஃ, ஜ்வரஂ குருதே| கிஂ குர்வந் ? ரக்தஂ ப்ரதூஷயந்| கீதஶஂ ஜ்வரம் ? ஸவ்யதேத்யாதி| வ்யதாதியுக்தஂ ததா ஸருஜம்| ப்ராயோக்ரஹணஂ க்வசிதபிகாதஜேऽந்யோऽபி தோஷஃ குப்யதி, பாஹுல்யேந து வாயுரிதி த்யோதயதி|

Adhikarana abhiSha~ggajAgantujvarabhedAH (40) · Śloka 40

க்ரஹாவேஶௌஷதிவிஷக்ரோதாபிஶோககாமஜஃ| அபிஷங்காத்|௪௦|

ஸ௦-க்ரஹாதிஜோ ஜ்வரோऽபிஷங்காத்பவதி|

Adhikarana grahAveSajalakShaNam (40) · Śloka 40

இதாநீஂ க்ரஹோத்பந்நஸ்ய லிங்கமாஹ | க்ரஹேணாஸ்மிந்நகஸ்மாத்தாஸரோதநே||௪௦||

ஸ௦-க்ரஹேண-தேவதாநவாதிநாऽஷ்டாதஶபேதபிந்நேந, யோ ஜ்வரோ பவதி, அஸ்மிந்-ஜ்வரே, அகஸ்மாத்-நிர்நிமித்தமேவ, ஹாஸரோதநே பவதஃ|

Adhikarana oShadhijalakShaNam (41) · Śloka 41

ஓஷதீகந்தஜே மூர்ச்சா ஶிரோருக்வமதுஃ க்ஷவஃ| |௪௧|

ஸ௦-விஷௌஷதீபுஷ்பகந்தேந வாயுநோபநீதேந யோ ஜ்வரஸ்தஸ்மிந் மூர்ச்சாதயோ ஜாயந்தே|

Adhikarana viShajalakShaNam (41) · Śloka 41

| விஷாந்மூர்ச்சாதிஸாராஸ்யஶ்யாவதாதாஹஹத்கதாஃ||௪௧||

ஸ௦-விஷாஜ்ஜாதே தஸ்மிந் ஜ்வரே மூர்ச்சாதயோ ஜாயந்தே| ஆஸ்யஶ்யாவதா-கஷ்ணமுகத்வம்| ஹத்கதோ-ஹதயே பீடா|

Adhikarana krodhajalakShaNam (42) · Śloka 42

க்ரோதாத்கம்பஃ ஶிரோருக் ச| |௪௨|

ஸ௦-க்ரோதாத்-கோபாத், ஸஞ்ஜாதே ஜ்வரே கம்போ-வேபதுர்ஜாயதே| ததா, ஶிரோருக்-ஶிரோர்திஶ்ச|

Adhikarana bhayashokajalakShaNam (42) · Śloka 42

ப்ரலாபோ பயஶோகஜே| |௪௨|

ஸ௦-பயஶோகஜே ஜ்வரே ப்ரலாபஃ|

Adhikarana kAmajalakShaNam (42) · Śloka 42

| காமாத்ப்ரமோऽருசிர்தாஹோ ஹ்ரீநித்ராதீததிக்ஷயஃ||௪௨||

ஸ௦-காமாதுத்பூதே ஜ்வரே ப்ரமாதயோ பவந்தி| ஹ்ரீஃ-லஜ்ஜா, நித்ரா-ஸ்வப்நஃ, தீஃ-புத்திஃ, ததிஃ-தைர்யம், தேஷாஂ [ க்ஷயோ ]-விகாதஃ|

Adhikarana abhiSha~ggajAnAM doShAnubandhaH (43) · Śloka 43

க்ரஹாதௌ ஸந்நிபாதஸ்ய பயாதௌ மருதஸ்த்ரயே| கோபஃ கோபேऽபி பித்தஸ்ய|௪௩|

ஸ௦-க்ரஹாதௌ த்ரயே-ஜ்வரே க்ரஹாவேஶௌஷதிவிஷஜே, ஸந்நிபாதஸ்ய கோபஃ| பயாதௌ த்ரயே-பீஶோககாமஜே ஜ்வரே, மாருதஸ்ய கோபஃ| கோபே பித்தஸ்ய [ கோபஃ ]| அபிஶப்தாத்வாதஸ்யாபி கோப இதி|

Adhikarana shApAbhicArajayorlakShaNam (43-44) · Śloka 44

| யௌ து ஶாபாபிசாரஜௌ||௪௩|| ஸந்நிபாதஜ்வரௌ கோரௌ தாவஸஹ்யதமௌ மதௌ| |௪௪|

ஸ௦-தமஶப்தேநைதத்தர்ஶயதி,-அந்யேऽபி யே ஸந்நிபாதஜ்வராஸ்தேऽப்யஸஹ்யாஃ-ஸோடுமஶக்யாஃ, ஏதௌ புநஃ ஶாபாபிசாரஜாவதிஶயேந ஸோடுமஶக்யாவிதி|

Adhikarana abhicArajasya visheShaH (44-45) · Śloka 45

| தத்ராபிசாரிகைர்மந்த்ரைர்ஹூயமாநஸ்ய தப்யதே||௪௪|| பூர்வஂ சேதஸ்ததோ தேஹஸ்ததோ விஸ்போடதட்ப்ரமைஃ| ஸதாஹமூர்ச்சைர்க்ரஸ்தஸ்ய ப்ரத்யஹஂ வர்த்ததே ஜ்வரஃ||௪௫||

ஸ௦-அபிசாரிகைர்மந்த்ரைஃ-அதர்வவேதாத்யுபதிஷ்டைஃ, ஹூயமாநஸ்ய புஂஸஃ, யந்நாமோத்தேஶேந ஹவிஃப்ரக்ஷேபஃ ஸ ஹூயமாந உச்யதே, அபிசாரமதிகத்ய ப்ரணீத இதி "ப்ராக்வஹதேஷ்டக்" இதி டக்| ஹூயமாநஸ்ய புஂஸஃ ப்ரதமஂ சேதஸ்தப்யதே-ஸதுஃகஂ ஜாயதே| ததஃ-அநந்தரஂ, தேஹஃ-ஶரீரம், தப்யதே-ஸஜ்வரஂ ஸம்பத்யதே| ததஃ-அநந்தரஂ, விஸ்போடதட்ப்ரமைர்தாஹமூர்ச்சாயுதைர்க்ரஸ்தஸ்ய-ஆக்ராந்தஸ்ய, ப்ரத்யஹஂ ஜ்வரோ வர்த்ததே-ஜ்வரஸ்யாதிக்யஂ பவதி| தநவஃ ஸ்போடா ஏவ விஸ்போடா பண்யந்தே|

Adhikarana aShTavidhajvaropasaMhAraH (46) · Śloka 46

இதி ஜ்வரோऽஷ்டதா தஷ்டஃ| |௪௬|

ஸ௦-இதி-பூர்வோக்தேந ப்ரகாரேண நிஜஃ ஸப்தப்ரகார ஆகந்துஶ்சேதி, அஷ்டப்ரகாரோ ஜ்வரோ தஷ்டஃ, முநீந்த்ரைரிதி ஶேஷஃ|

Adhikarana aShTAnAM jvarANAM pratyekaM dvaividhyaShaTkam (46-47) · Śloka 47

ஸமாஸாத்த்விவிதஸ்து ஸஃ| ஶாரீரோ மாநஸஃ ஸௌம்யஸ்தீக்ஷ்ணோऽந்தர்பஹிராஶ்ரயஃ||௪௬|| ப்ராகதோ வைகதஃ ஸாத்யோऽஸாத்யஃ ஸாமோ நிராமகஃ| |௪௭|

ஸ௦-துர்விஶேஷே| ஸமாஸாத்-ஸங்க்ஷேபாத், து-புநஃ, ஸஃ-ஜ்வரோ, த்விவிதஃ| ததேவ த்வைவித்யமாஹ-ஶாரீரோ மாநஸ இத்யேகஂ த்விகம்| ஸௌம்யஸ்தீக்ஷ்ண இதி த்விதீயம்| அந்தராஶ்ரயோ பஹிராஶ்ரய இதி ததீயம்| ப்ராகதோ வைகத இதி சதுர்தம்| ஸாத்யோऽஸாத்ய இதி பஞ்சமம்| ஸாமோ நிராம இதி ஷஷ்டம்| இதி த்வைவித்யமேஷாஂ த்விகாநாம்|

Adhikarana shArIrasya lakShaNam, mAnasasya lakShaNam (47) · Śloka 47

ஸம்ப்ரத்யேதாநேவ ஜ்வராந் வ்யாசஷ்டே | பூர்வஂ ஶரீரே ஶாரீரே தாபோ, மநஸி மாநஸே||௪௭||

ஸ௦-ஶாரீரே ஜ்வரே ப்ரதமஂ ஶரீரே தாபோ பவதி, பஶ்சாந்மநஸீதி பூர்வஶப்தஸ்ய ஸம்பந்திஶப்தத்வாத்கம்யதே| ஏவஂ மாநஸே ஜ்வரே பூர்வஂ மநஸி தாபோ-துஃகம், பஶ்சாத்தேஹே தாபஃ-பீடாவிஶேஷோ ஜாயதே|

Adhikarana saumyasya lakShaNam (96)) · Śloka 48

இதாநீஂ ஸௌம்யதீக்ஷ்ணௌ வ்யாசஷ்டே- பவநே யோகவாஹித்வாச்சீதஂ ஶ்லேஷ்மயுதே பவேத்| |௪௮|

ஸ௦-பவநே ஶ்லேஷ்மயுதே யோகவாஹித்வாத்தேதோஃ ஶீதஂ பவேத்| தஸ்மாத்வாத ஶ்லேஷ்மஜ்வரஃ ஸௌம்ய இதி போத்யம்| ஶ்லேஷ்மா ஹி "ஸோமஃ" இதி ப்ராகுக்தம் (ஹ. ஶா. அ. ௩|௯௬)|

Adhikarana tIkShNasya lakShaNam (48) · Śloka 48

தீக்ஷ்ணமிதாநீஂ வக்தி | தாஹஃ பித்தயுதே, மிஶ்ரஂ மிஶ்ரே|௪௮|

ஸ௦-தாஹஃ பித்தஸம்பந்தே பவநே யோகவாஹித்வாத்பவேத்| இத்யேவஂ மிஶ்ரே-பித்தஶ்லேஷ்மயுதே பவநே, யோகவாஹித்வாச்ச பவநஸ்ய மிஶ்ரஂ-தாஹஶீதஂ பவேத், முஹுர்தாஹோ முஹுஃ ஶீதமிதி| ததயஂ ஸௌம்யதீக்ஷ்ணவ்யாமிஶ்ரஸ்ததீயோ ஜ்வர இதி வேத்யம்| ஸௌம்யஸ்தீக்ஷ்ண இதி த்வைவித்யகதநஂ து ஸமாஸாதிதி மந்தவ்யம்| யோகஂ வஹதி தச்சீலோ யோகவாஹி, யேந யேந யுக்தோ பவதி தஸ்ய தஸ்ய ஸ்வபாவஂ பஜத இத்யர்தஃ| ஏவஂ ச ஸதி ஸ்வயஂ நோஷ்ணோ ந ச ஶீதோ வாயுரித்யப்யுபகதம்| ததேவமிஹ யோகவாஹித்வாத் கபேந யுக்தே வாயௌ ஶீதஂ பவேதித்யுக்தம், அஸௌ வாயுஃ ஶீதஂ கரோதீத்யர்தஃ| பித்தயுக்தேऽஸ்மிந் தாஹோ பவேத், அஸௌ தாஹஂ கரோதீதி| ஏவஂ ஸ்வயஂ நோஷ்ணோ ந ஶீத இத்யவதிஷ்டதே| "தத்ர ரூக்ஷோ லகுஃ ஶீதஃ " இத்யத்ர ச ஶீத இத்யுச்யதே| ததிமே வசஸீ பரஸ்பரஂ வ்யாஜக்நாதே| நைவம்| "தத்ர ரூக்ஷோ லகு ஶீதஃ கரஃ ஸூக்ஷ்மஶ்சலோऽநிலஃ|" (ஹ. ஸூ. அ. ௧|௧௧) இத்யத்ரைவாயமர்தஸ்ததா வ்யாக்யாதோ யதா ந பூர்வாபரவ்யாஹதத்வஂ பவேத்| தேநேஹ புநர்ந ப்ரதந்யதே|

Adhikarana antarAshrayasya lakShaNam (48-49) · Śloka 49

| அந்தஃஸஂஶ்ரயே புநஃ||௪௮|| ஜ்வரேऽதிகஂ விகாராஃ ஸ்யுரந்தஃ க்ஷோபோ மலக்ரஹஃ| |௪௯|

ஸ௦-அந்தராஶ்ரயே து ஜ்வரேऽதிகஂ கத்வாऽந்தர்விகாராஃ ஸ்யுஃ, ந பஹிரேவ| ததா, க்ஷோபஃ-தீவ்ரதாஹத்வம்| மலாநாஂ-மூத்ரபுரீஷாதீநாஂ, க்ரஹோ-விபந்தஃ|

Adhikarana bahirAshrayasya lakShaNam (49) · Śloka 49

| பஹிரேவ பஹிர்வர்கே தாபோऽபி ச ஸுஸாத்யதா||௪௯||

ஸ௦-பஹிர்வர்கே து பஹிரேவ தாபஃ, ந த்வந்தரே| அபிசேத்யந்தஃ-க்ஷோபமலக்ரஹாவப்யத்ர ந ஸ்த இதி ஸமுச்சிநோதி| தத்ர ச பஹிர்வேகேऽத ஏவ ஸுஸாத்யதா-ஸுகஸாத்யத்வஂ, பவதி| அந்தராஶ்ரயே து துஃஸாத்யதேத்யர்தாதுக்தஂ பவதி|

Adhikarana prAkRutasya lakShaNam, vaikRutasya lakShaNam (50) · Śloka 50

ஸம்ப்ரதி ப்ராகதவைகதௌ லக்ஷயதி - - - - வர்ஷாஶரத்வஸந்தேஷு வாதாத்யைஃ ப்ராகதஃ க்ரமாத்| வைகதோऽந்யஃ ஸ துஃஸாத்யஃ ப்ராயஶ்ச ப்ராகதோऽநிலாத்||௫௦||

ஸ௦- வர்ஷாதிஷு த்ரிஷு துஷு யதாக்ரமஂ வாதாத்யைஸ்த்ரிபிர்தோஷைர்யோ ஜ்வரோ ஜாயதே ஸ ப்ராகதஃ| வர்ஷாஸு வாதஜ்வரஃ ப்ராகதஃ, ஶரதி பித்தஜ்வரோ, வஸந்தே கபஜ்வரஃ, இதி பரிபாஷ்யதே| அத ஏவ வாதப்ரகதேந யோ ஜ்வரஃ, பித்தப்ரகதேஃ பித்தேந, ஶ்லேஷ்மப்ரகதேஃ ஶ்லேஷ்மணேதி, ஸ ப்ரகதிபவத்வேந ப்ராகத இத்யுச்யதே| வைகதோऽந்ய இதி| யோ ஜ்வரோ வர்ஷாதிப்ய துப்யோऽந்யத்ர காலே ஜாதோ வர்ஷாதிஷ்வபி வா ந யதாக்ரமஂ வாதாத்யைர்ஜநிதஃ, ஸ யதோக்தப்ராகதலக்ஷணாதந்யஃ, ஸ வைகத உச்யதே| ஸ ச துஃஸாத்யஃ-கச்ச்ரஸாத்யஃ| ப்ராகதஸ்து ஸுஸாத்ய இத்யர்தாத்கம்யதே| ப்ராய இத்யாதி| ப்ராயோ-பாஹுல்யேந, ப்ராகதோऽபி யோ ஜ்வரோऽநிலாஜ்ஜாயதே ஸோऽபி துஃஸாத்யஃ| ப்ராயோக்ரஹணேநைதத் த்யோதயதி| கதாசித்தைவாநுகூலத்வாத்ஸுஸாத்ய ஏவ பவதி| நநு, வர்ஷாஸ்வ(ஶரத்ய)பி ப்ராகதோऽபி ஜ்வரோ யதா விகதிவிஜ்ஞாநீயே கதிதஸ்ததாऽஸாத்ய ஏவ| "ஜ்வரோ நிஹந்தி பலவாந்" (ஹ. ஶா. அ. ௫|௭௧) இத்யாதி| ததேதத்பூர்வாபரவ்யாஹதமிவ தஶ்யதே| நைவம்| அநயோர்வசஸோஃ ஸாமாந்யவிஶேஷரூபத்வாத்| ததா சேஹ ஸாமாந்யேநோக்தம், விகதிவிஜ்ஞாநீயே து விஶேஷேணேதி| ஏததேவ ச ஸ்புடீகர்துஂ வக்ஷ்யதி (ஶ்லோ. ௫௩)- "விகதிஜ்ஞாநே ப்ராகஸாத்ய உதாஹதஃ|" இதி|

Adhikarana viruddhAviruddhopakramaj~jAnArthaM prAkRutAnAM saMprAptiH (51-52) · Śloka 52

ஸம்ப்ரதி வர்ஷாஸு ப்ராகதஸ்ய ஜ்வரஸ்ய ஸ்வரூபஂ நிரூபயதி - - - - - வர்ஷாஸு மாருதோ துஷ்டஃ பித்தஶ்லேஷ்மாந்விதோ ஜ்வரம்| குர்யாத் பித்தஂ ச ஶரதி தஸ்ய சாநுபலஂ கபஃ||௫௧|| தத்ப்ரகத்யா விஸர்காச்ச தத்ர நாநஶநாத்பயம்| கபோ வஸந்தே தமபி வாதபித்தஂ பவேதநு||௫௨||

ஸ௦-ப்ராவஷி பவநஃ [ துஷ்டஃ- ] குபிதஃ, பித்தஶ்லேஷ்மயுதோ ஜ்வரஂ குர்யாத்| ப்ராவஷி ப்ராகதோ ஜ்வரோ வாதப்ரதாநஃ பித்தஶ்லேஷ்மாணௌ த்வநுபலத்வேந வாதஸ்ய ஸ்திதௌ, ந து ஸந்நிபாத இவ ஸ்வயஂ ஜ்வரகாரகாவித்யர்தஃ| ஸாம்ப்ரதஂ ஶரதி ப்ராகதஸ்ய ஜ்வரஸ்ய தோஷபலாபலஂ லக்ஷயதி-பித்தஂ சேத்யாதி| பித்தஂ ஶரதி [ துஷ்டஂ ] ப்ராகதஂ ஜ்வரஂ குர்யாதித்யநுவர்ததே| ப்ராவட்ஸஞ்சிதஸ்ய பித்தஸ்ய ததா கோபஸத்பாவாத்| தஸ்ய ச பித்தஸ்யாநுபலஂ-அநுபந்தி பலஂ, கபஃ| அநுபலமிவாநுபலம்| யதா,-கஸ்யசித் ஸ்வதந்த்ரஸ்ய ராஜ்ஞோ கஜதுரகரதபுருஷாதிபலவதோ வைரிபிஃ ஸஹ யுத்யமாநஸ்ய பஶ்சாதந்யத்பலஂ தச்சக்தேரநுபஂஹணார்தமாகச்சதி, ஏவஂ ஸ்வதந்த்ரஸ்ய பித்தஸ்ய ஜ்வரஂ குர்வதோ பலோபபஂஹணஂ ஶரதி கபஃ கரோதி| தத்ப்ரகத்யேதி தச்சப்தேந வர்ஷாஶரதுத்பூதௌ மாருதஜ்வரபித்தஜ்வரௌ பராமஶ்யேதே| தயோஃ ப்ரகதிஸ்தத்ப்ரகதிஃ, தயா தத்ப்ரகத்யா,- தத்ஸ்வபாவேந, தத்ர-ப்ராகதே ஜ்வரே, அநஶநாத்-லங்கநாத், பயஂ ந 'பவதி' இதி ஶேஷஃ| விஸர்காச்ச வர்ஷாஶரதுபலக்ஷிதோ ஹி காலோ விஸர்கஃ ஸௌம்யஸ்வபாவஃ, அஸ்மாச்ச காரணாத்தஸ்மிந்காலே ஜ்வர உத்பந்நே லங்கநாத் ப்ரத்யவாயஶங்கா ததா ந பவதி, யதாऽந்யஸ்மிந் காலே ஜ்வர ஆதாநகாலஸ்வபாவாத்வாதபித்தாநுபலத்வாச்சாநஶநாத்பயஂ பவதீத்யர்தஃ| வஸந்தகாலே கபோ துஷ்டோ ஜ்வரஂ குர்யாதிதி வர்ததே| தஂ ச கபமநு வாதபித்தஂ பவேத், வாதபித்தே தஸ்யாநுபலே பவத இத்யர்தஃ| நநு, அத்ர ஸாக்ஷாத்கபஸ்ய கர்தத்வமுச்யதே| கபஶ்ச ஸௌம்யஸ்வபாவஃ| தஸ்மாதத்ர நாநஶநாத்பயமிதி| தச்சாயுக்தம்| ததாஹி-வர்ஷாஶரதோஃ ஶ்லேஷ்மாநுபலத்வஂ காலஶ்ச விஸர்காக்ய இதி காரணத்வயஸத்பாவாத்தாத்வபசயோ ந ஸம்பாவ்யத ஏவ| வஸந்தே து காலஸ்யாக்நேயத்வாத்வாதபித்தாநுபலத்வாச்சாவஶ்யஂபாவீ தாத்வபசய ஏவ| தஸ்மாத்வஸந்தேऽநஶநாத்பயஂ ஶங்க்யதே| கேசித்து ஜ்வரஸ்யாமாஶயஸமுத்தத்வாத் கபோத்தத்வாச்சாத்ராபி கிஞ்சிந்மாத்ரமநஶநாத்பயஂ நாஶங்க்யத ஏவேத்யாஹுஃ|

Adhikarana sAdhyalakShaNam (53) · Śloka 53

அத ஸாத்யாஸாத்யஜ்வரலக்ஷணார்தமாஹ - - - - பலவத்ஸ்வல்பதோஷேஷு ஜ்வரஃ ஸாத்யோऽநுபத்ரவஃ| |௫௩|

ஸ௦-பலவஸ்து நரேஷு யௌவநாதிஸம்பத்த்யா ததாऽல்பதோஷேஷு யோ ஜ்வரோ ஜாயதே, உபத்ரவேண-காஸாதிநா ரஹிதஃ, ஸ ஸாத்யஃ-ஸாதயிதுஂ ஶக்யஃ|

Adhikarana asAdhyalakShaNam (53) · Śloka 53

| ஸர்வதா விகதிஜ்ஞாநே ப்ராகஸாத்ய உதாஹதஃ||௫௩||

ஸ௦-ஸர்வதேதி யாதஶஸ்யாதுரஸ்ய யாதஶோ ஜ்வரோऽஸாத்யோ பவதி தாதஶோ, விகதிவிஜ்ஞாநீயே ஶாரீரே (அ. ௫|௭௧)- "ஜ்வரோ நிஹந்தி பலவாந்" இத்யாதிநா க்ரந்தேந ப்ராக்-பூர்வமுக்தஃ|

Adhikarana sAmajvaralakShaNam (54) · Śloka 54

அதுநா ஸாமநிராமௌ ஜ்வரோ லக்ஷயதி - - - - ஜ்வரோபத்ரவதீக்ஷ்ணத்வமக்லாநிர்பஹுமூத்ரதா| ந ப்ரவத்திர்ந விட்ஜீர்ணா ந க்ஷுத்ஸாமஜ்வராகதிஃ||௫௪||

ஸ௦-ஜ்வரஸ்யோபத்ரவாஃ-ப்ரலாபப்ரமாதயஃ, தேஷாஂ தீக்ஷ்ணத்வஂ-தீவ்ரதா| ததா, பஹுமூத்ரத்வம்| ததா, ந ப்ரவத்திஃ-ந புரீஷஸ்ய ப்ரவர்தநம்| விட்ப்ரவத்தாவபி ஹி ப்ரவத்திஶப்தஃ ப்ரஸித்தஃ| யதாऽநந்தரமதுநைவாதீதம் (ஶ்லோ. ௩௨)- "ப்ரவத்திர்வாऽல்பஶோऽதி வா|" இதி| அத சேத்விட் ப்ரவர்ததே ஸா ந ஜீர்ணா-பக்வா ந பவதி| ததா, ந க்ஷுத்-ந புபுக்ஷா| இயமஶேஷா லிங்கஸஂஹதிஃ ஸாமஜ்வராகதிஃ-ஸாமஜ்வரஸ்ய லக்ஷணம்| ஸஹாமேந வர்ததே யோ ஜ்வரஃ ஸ ஸாமஜ்வரஃ, தஸ்யாகதிஃ| "ஊஷ்மணோऽல்பபலத்வேந" (ஹ. ஸூ. அ. ௧௩|௨௫) இத்யாத்யாமலக்ஷணம்|

Adhikarana pacyamAnajvaralakShaNam (55) · Śloka 55

ஜ்வரவேகோऽதிகஂ தஷ்ணா ப்ரலாபஃ ஶ்வஸநஂ ப்ரமஃ| மலப்ரவத்திருத்க்லேஶஃ பச்யமாநஸ்ய லக்ஷணம்||௫௫||

ஸ௦-அதிஶயேந ஜ்வரவேகஸ்தஷ்ணாதயஶ்சேதி பச்யமாநஜ்வரஸ்ய லக்ஷணம்| பச்யமாநஜ்வரஸ்ய ச த்விகேஷ்வநிர்திஷ்டஸ்யாபீஹ கதநமதா(மாமா)ந்தரீயகத்வாத்| ததா ஹி-யாவத்பச்யமாநாவஸ்தா ந பவதி தாவத்கதஂ நிராமாவஸ்தா ஸ்யாத் ? தஸ்மாத்யுக்தஃ பச்யமாநஜ்வரஸ்ய நிர்தேஶஃ|

Adhikarana nirAmajvaralakShaNam (56) · Śloka 56

ஜீர்ணதாऽऽமவிபர்யாஸாத்ஸப்தராத்ரஂ ச லங்கநாத்| |௫௬|

ஸ௦-ஆமஶப்தேநாத்ர ஸாமஜ்வரலக்ஷணமுபலக்ஷ்யதே| தேந ஸாமஜ்வரோக்தலக்ஷணவிபர்யாஸாத் ஜ்வரஸ்ய ஜீர்ணதா வேத்யேதி போத்யம்| யதா-ஜ்வரோபத்ரவமதுத்வஂ க்லாநிரல்பமூத்ரதா பக்வவிட்ப்ரவத்திஃ க்ஷுதுபகமநமிதி, ஏவஂரூபோ விபர்யாஸஃ| ததா, "ஜ்வரவேகோऽதிகஂ" இத்யாதிபச்யமாநஜ்வராகதேஶ்ச விபர்யாஸாத் ஜீர்ணதா-பக்வதா, லக்ஷயிதவ்யா| ததா ஹி-பச்யமாநதாயாமபி ஸாமதா ஸம்பாவ்யத ஏவ| ததா, ஸப்தராத்ரஂ ச லங்கநாத்| ஸப்தராத்ரமிதி ஸப்தாநாஂ ராத்ரீணாஂ ஸமாஹார இத்யச் ஸமாஸாந்தஃ, அத்யந்தஸஂயோகே த்விதீயா| தேநாயமர்தஃ,-ஸப்தராத்ரீர்லங்கயித்வா-அதிவாஹ்ய, ததோऽநந்தரஂ யஃ காலோऽஷ்டமதிநாதிஸ்ததா ஜ்வரஸ்ய ஜீர்ணதா-நிராமதேதி| ததா ச முநிஃ (ச. சி. அ. ௩|௨௭௨)- "ஸப்தாஹேந து பச்யந்தே ஸப்ததாதுகதா மலாஃ| நிராமஶ்சாப்யதஃ ப்ரோக்தோ ஜ்வரஃ ப்ராயோऽஷ்டமேऽஹநி||" இதி| நநு, ஏவஂஸதி ஸப்தராத்ராதிப்ரவத்திரேவ நிராமஜ்வரலிங்கமஸ்து, "ஜீர்ணதாऽऽமவிபர்யாஸாத்" இத்யநேந நார்தஃ| அஸ்த்யேவைதத்| கிந்து ஸந்நிபாதஜ்வரே பஹுநா காலேந மலபாகோ பவதி| தஸ்மாத்தல்லக்ஷணார்தஂ "ஜீர்ணதாऽऽமவிபர்யாஸாத்" இத்யப்யுக்தம்| யத்யேவஂ "ஜீர்ணதாऽऽமவிபர்யாஸாத்" இத்யஸ்து, கிஂ "ஸப்தராத்ரஂ ச லங்கநாத்" இத்யநேந ? அபி ச த்ரிதோஷஜே ஜ்வரே ஸப்தராத்ராதிக்ரமலக்ஷணஂ லிங்கஂ நோபயுஜ்யதே| தத்ர ஹ்யேவஂ பட்யதே (ஶ்லோ. ௬௧)- "வாதபித்தகபைஃ ஸப்த தஶ த்வாதஶ" இத்யாரப்ய யாவத் "ஶுத்த்யஶுத்த்யௌ ஜ்வரஃ காலஂ தீர்கமப்யநுவர்ததே||" இதி| தஸ்மாத் "ஸப்தராத்ரஂ ச லங்கநாத்" இத்யவாச்யம்| அத்ரோச்யதே| அல்பதோஷோ யோ ஜ்வரஸ்தஸ்யாமவிபர்யாஸாத் ஸப்தாஹாதர்வாகபி ஜீர்ணதோச்யதே| யஸ்து பஹுதோஷோ ஜ்வரஸ்தஸ்ய து கதஸப்தலங்கநஸ்ய ஜீர்ணதோச்யதே| இதி லக்ஷணத்வயேந ப்ரத்யபாதி| அத ஏவ ச தத்ர பத்யமநுஜஜ்ஞே| வக்ஷ்யதி ஹி (ஹ. சி. அ. ௧|௩௮)- "இத்யயஂ ஷடஹோ நேயோ பலஂ தோஷஂ ச ரக்ஷதா| ததஃ பக்வேஷு தோஷேஷு லங்கநாத்யைஃ ப்ரஶஸ்யதே|| கஷாயோ தோஷஶேஷஸ்ய" இத்யாதி| தஸ்மாதேதயோர்லக்ஷணயோர்த்வயோரப்யுபாதாநஂ ந்யாய்யமிதி ஸ்திதம்| கரநாதேநாப்யேவமவாதி-"ந ச நிஃஸப்ததைவேஹ நிராமஜ்வரகாரணம்| சிராதபி ஹி பச்யந்தே ஸந்நிபாதஜ்வரே மலாஃ|| ஸப்தராத்ராதிவத்திஶ்ச க்ஷாமதாதி ச லக்ஷணம்| தஸ்மாத்ததுபயஂ தஷ்ட்வா நிராமஂ ஜ்வரமாதிஶேத்||" இதி| ஜீர்ணஃ பக்வஃ புராண இதி பர்யாயாஃ|

Adhikarana uktAnAM jvarANAM pRuthak pa~jcavidhatvam (56-57) · Śloka 57

| ஜ்வரஃ பஞ்சவிதஃ ப்ரோக்தோ மலகாலபலாபலாத்||௫௬|| ப்ராயஶஃ ஸந்நிபாதேந பூயஸா தூபதிஶ்யதே| ஸந்ததஃ ஸததோऽந்யேத்யுஸ்ததீயகசதுர்தகௌ||௫௭||

ஸ௦-பஞ்சப்ரகாரோ ஜ்வரோ வக்ஷ்யமாணஃ ஸந்ததாதிபிர்பேதைஃ ப்ரோக்தோ, 'முநீந்த்ரைஃ' இதி ஶேஷஃ| குதஃ ? மலேத்யாதி| மலோ-வாதாதிஃ| காலஃ-பூர்வாஹ்ணாதிஃ| பலஂ ச பலஂ ச பலமித்யேகஶேஷஃ, பலஂ சாபலஂ ச பலாபலம், காலே பலாபலஂ காலபலாபலம், ஸப்தமீதி யோகவிபாகாத் ஸமாஸஃ, மலாநாஂ காலபலாபலஂ மலகாலபலாபலம், தஸ்மாத்| த்விபலஶப்தோऽத்ர நிர்திஷ்டோ த்விவிதஸம்பந்தார்தஃ| கோऽஸௌ த்விவிதஃ ஸம்பந்தஃ ? இதி சேத் ப்ரூமஃ| ஜ்வரஃ பஞ்சவிதஃ கதிதோ மலகாலபலாத் ததா மலகாலபலாபலாத்| ததயமத்ரார்தஃ,-ஸந்ததோ ஜ்வரோ மலகாலபலாதுக்தஃ| ததா சாநந்தரமேவ ஸந்ததலக்ஷணஂ வக்ஷ்யதி (ஶ்லோ. ௫௮-௫௯)- "மலாபலிநோ குரவஃ ஸ்தப்தாஃ ஸந்ததஂ நிஷ்ப்ரதித்வந்த்வா ஜ்வரஂ குர்யுஃ|" இதி| தஸ்மாத்பலவந்த ஏவ தோஷாஃ ஸந்ததஂ ஜ்வரஂ குர்வந்தி| விஷமஜ்வராஶ்சத்வாரோ மலகாலபலாபலாத்பவந்தி| ததா ச விஷமஜ்வரலக்ஷணேऽதுநைவாத்யேஷ்யதே (ஶ்லோ. ௬௪)- "அல்போऽபி தோஷோ தூஷ்யாதேர்லப்த்வாऽந்யதமதோ பலம்| ஸவிபக்ஷோ ஜ்வரஂ குர்யாத்விஷமஂ க்ஷயவத்திபாக்||" இதி| தஸ்மாச்சதுஷ்ப்ரகாரோऽபி விஷமஜ்வரோ மலகாலபலாபலாத்பவதி| கரநாதேநாப்யுக்தம்-"பலிபிஃ ஸர்வகைஃ ஸாமை ரஸஸ்ரோதோவிஸாரிபிஃ| நிஷ்ப்ரத்யநீகைர்தோஷைர்யஃ ஸந்ததோ ஜாயதே ஜ்வரஃ||" இத்யாதி| ததா தத்ரைவ விஷமஜ்வரே கதிதம்-"வ்யாதிக்லிஷ்டஸ்ய' இத்யாரப்ய யாவத் "பலாபலவிஶேஷஸ்து தோஷாணாஂ ஸம்ப்ரவர்ததே|" இதி| ததா தத்ரைவ சோக்தம்-"புவ்யுத்க்ரம்ய யதாகாலஂ பீஜஂ காலே ப்ரஸூயதே| ததா காலக்ரமாத்தோஷஃ காலே ஜ்வரகாரோ பவேத்||" இதி| ப்ராயஶ இத்யாதி| பாஹுல்யேநாயஂ ஸந்ததாதிஜ்வரஃ ஸந்நிபாதாத்பவதி| [ நநு, ] அத்ர ஸந்நிபாதேநேத்யஸாது| ந ஹ்யந்யஃ கஶ்சித்ஸந்ததாதிவ்யதிரிக்தோ ஜ்வரோऽஸ்தி யமேகதோஷஜஂ த்விதோஷஜஂ வா பரிகல்பயேதிதி, தஸ்மாதஸதேதத்| உச்யதே| ஸமர்யாதயா தோஷகத்யா யே ஸந்ததாதயோ ஜ்வரா உத்பத்யந்தே, த ஏகதோஷஜாதய உபபத்யந்தே| யே புநர்விஷமஸம்ப்ராப்திஸமுத்பந்நாஃ ஸந்ததாதயஸ்தே ஸந்நிபாதேந| இதி ப்ராயஶஃ ஸந்நிபாதேநேதி ந்யாய்யமேதத்| நநு, ஏவஂ ஸதி வாதிகோऽயஂ பைத்திகோऽயஂ ஶ்லைஷ்மிகோऽயமயஂ த்வாந்த்விக இதி கதஂ வ்யபதேஶஃ ? இத்யாஹ-புயஸேதி| ஸந்நிபாதோத்பவேऽப்யஸ்மிந் ஸந்ததாதௌ பூயாந்-அதிகோ தோஷஃ, தத்தோஷோபலக்ஷிதாஂ ஸஂஜ்ஞாமாஸாதயதீத்யர்தஃ, வாதஜ்வரோऽயஂ பித்தஜ்வரோऽயமித்யாதி| துரவதாரணே, பூயஸைவ தோஷேண வ்யபதேஶோ நாந்யேநாபி| ததஶ்சைவஂ ஸந்நிபாதோத்தஃ ஸந்ததாதிஜ்வர இதி ஸ்திதம்| அத ஏவ தந்த்ராந்தர ஏவஂ ஜகாத-"ஸந்ததோ மாருதாத்ப்ராயஃ பித்தாத் ப்ராயஸ்ததீயகஃ| அந்யேத்யுஶ்ச கபாத்ப்ராயஃ ஸந்நிபாதாச்சதுர்தகஃ|| ஸந்நிபாதகதத்வாத்து துஶ்சிகித்ஸ்யஶ்சதுர்தகஃ|" இதி| ததா ச-"பஷ்டேऽநிலகபோத்பூதஃ ஶ்லேஷ்மபித்தோத்பவஸ்த்ரிகே| ஶிரஸ்யநிலஸம்பூதோ கஹ்ணாதீஹ ததீயகஃ|| சதுர்தகஸ்து ஶ்லேஷ்மோத்தஃ ப்ரதிகஹ்ணாதி ஜங்கயோஃ| வாதிகஃ ஶிரஸோऽப்யேதி த்விதைவாயஂ ஸ்வபாவதஃ|| ப்ரஸ்கந்ததஸ்து விஜ்ஞேயோ விபரீதஶ்சதுர்தகஃ|" இதி| அத ததேவ பஞ்சவிதத்வமாஹ-ஸந்ததஃ ஸததோऽந்யேத்யுஸ்ததீயகசதுர்தகாவிதி| நநு, பஞ்சவிதோ ஜ்வர இத்யநுபபந்நம், ஷஷ்டஸ்ய சதுர்தகவிபர்யயஸ்ய ச வக்ஷ்யமாணத்வாத்| அத்ர ப்ரூமஃ| சதுர்தகாந்தர்கதத்வாததோஷஃ| ப்லீஹோதரே யகதுதரவத்| ததா ஹி-அஷ்டாவுதராணீதி, ப்லீஹோதரே ச யதா யகதுதரஸ்யாந்தர்பாவாதஷ்டதாத்வம், ஏவஂ ஜ்வரே சதுர்தக ஏவ சதுர்தகவிபர்யயஸ்யாந்தர்பாவாத் பஞ்சதாத்வமேவ ஜ்வரஸ்ய ஸாது|

Adhikarana santatajvaralakShaNam (58-59) · Śloka 59

அத மஹாரம்பத்வேந ப்ராதாந்யாத் ஸந்ததஸம்ப்ராப்திமேவ லக்ஷயதி - - - - - - தாதுமூத்ரஶகத்வாஹிஸ்ரோதஸாஂ வ்யாபிநோ மலாஃ| தாபயந்தஸ்தநுஂ ஸர்வாஂ துல்யதூஷ்யாதிவர்த்திதாஃ||௫௮|| பலிநோ குரவஃ ஸ்தப்தா விஶேஷேண ரஸாஶ்ரிதாஃ| ஸந்ததஂ நிஷ்ப்ரதித்வந்த்வா ஜ்வரஂ குர்யுஃ ஸுதுஃஸஹம்||௫௯||

ஸ௦-மலா ஜ்வரஂ குர்யுஃ-உத்பாதயேயுஃ| கீதஶாஃ ? தாத்வாதிஸ்ரோதஸாஂ வ்யாபிநஃ| தாதவஶ்ச மூத்ரஂ ச ஶகச்ச தாநி வஹந்தி நித்யஂ யாநி ஸ்ரோதாஂஸி தேஷாஂ| மலா இத்யநேநைதத்த்யோதயதி| யதைவ வாதாதயோ மலிநீகரணஸ்வபாவாஃ ஸ்யுஸ்ததா ஸந்ததஂ ஜ்வரஂ குர்யுஃ, ந து தோஷரூபா தாதுரூபா வா| ததா, ஸர்வாஂ-அஶேஷாஂ, தநுஂ தாபயந்தஃ-ஸந்தாபாதிநா பீடயந்தஃ, ந புநஃ ஸந்தாபமாத்ரமுத்பாதயந்தஃ| ததா, துல்யைஃ-ஸமாநைஃ, தூஷ்யாதிபிர்வர்த்திதாஃ-வத்திஂ நீதாஃ| ஆதிஶப்தேந தேஶர்துப்ரகதயோ கஹ்யந்தே| தூஷ்யாஃ-ரஸாதிதாதவஃ| தே ச த்ரயாணாமபி தோஷாணாஂ யதாயதஂ துல்யத்வாத்வர்த்தநஹேதவஃ| தேஶர்துப்ரகதயஸ்து துல்யகாலஂ மலைஃ ஸர்வைரதுல்யா அபி பவந்தி| ப்ராயேணைகைகஸ்ய மலஸ்ய சைகைகோ தேஶோ வா துர்வா ப்ரகதிர்வா துல்யா பவதி| அதஃ "துல்யதூஷ்யாதிவர்த்திதாஃ" இத்யுக்தம்| ததா ச, தந்வதேஶோ வாதஸ்யைவ வத்திஹேதுஃ, துல்யத்வாத்; கபஸ்ய த்வதுல்யத்வாத்க்ஷபணஹேதுஃ| ஆநுபஸ்துல்யத்வாத் கபஸ்ய வத்திஹேதுஃ, வாதஸ்ய த்வஸமாநத்வாத்க்ஷபணஹேதுஃ| தாவப்யேவஂ சிந்த்யம்| ப்ரகதிஸ்த்ரயாணாஂ தோஷாணாஂ துல்யகாலஂ வத்திஹேதுர்ந ஸம்பவதி, விஷமதோஷஜநிதத்வாத்| யே த்வேவமவோசந்,-ஸமாக்யா ப்ரகதிஸ்துல்யத்வாதேஷாஂ மலாநாமத்ர ஜ்வரே வர்த்தநஹேதுரிதி| தேऽபி மைவஂ வோசந்தே(வசந்த்வி)தி வசநீயாஃ| யதோ ரோகஜநநோந்முகாநாஂ தோஷாணாஂ நாஸௌ வத்திஹேதுஃ, ஆரோக்யலக்ஷணத்வாத்| கிம்பூதா தோஷாஃ ? பலிநஃ, ப்ரதிபக்ஷைரகண்டிதஶக்தித்வாத்| ததா குரவஃ, ஸாமத்வாத்| ஸ்தப்தாஃ-நிஶ்சலாஃ, ஊர்த்வமதஶ்சாநிஃஸரணாத்| விஶேஷேண ரஸாஶ்ரிதாஃ| விஶேஷக்ரஹணஂ மலாநாஂ ஸர்வதாத்வாஶ்ரிதத்வஂ த்யோதயதி| ஸகலதாதுஸமாஶ்ரிதா அபி பவந்தி| அதிஶயேந ரஸாக்யஂ தாதுமாஶ்ரித்யைதே ஸந்ததஂ குர்யுஃ| ததா, நிஷ்ப்ரதித்வந்த்வாஃ-ப்ரத்யநீகரஹிதாஃ| கீதஶஂ ஜ்வரம் ? ஸுஷ்டு துஃகேந-கச்ச்ரேண, ஸோடுஂ ஶக்யத இதி ஸுதுஃஸஹம்|

Adhikarana santatasyAvadhiH (60-63) · Śloka 63

மலஂ ஜ்வரோஷ்மா தாதூந்வா ஸ ஶீக்ரஂ க்ஷபயேத்ததஃ| ஸர்வாகாரஂ ரஸாதீநாஂ ஶுத்த்யாऽஶுத்த்யாऽபி வா க்ரமாத்||௬௦|| வாதபித்தகபைஃ ஸப்த தஶ த்வாதஶ வாஸராந்| ப்ராயோऽநுயாதி மர்யாதாஂ மோக்ஷாய ச வதாய ச||௬௧|| இத்யக்நிவேஶஸ்ய மதஂ, ஹாரீதஸ்ய புநஃ ஸ்மதிஃ| த்விகுணா ஸப்தமீ யாவந்நவம்யேகாதஶீ ததா||௬௨|| ஏஷா த்ரிதோஷமர்யாதா மோக்ஷாய ச வதாய ச| ஶுத்த்யஶுத்தௌ ஜ்வரஃ காலஂ தீர்கமப்யநுவர்ததே||௬௩||

ஸ௦-ஜ்வரஸ்யோஷ்மா-அநலதர்மஃ ஸகலவஸ்துக்ஷபணஸ்வபாவஃ, ஸ கதாசித்ததாபூதாததஷ்டவஶாதஸ்மிந் ஜ்வரே தாதுமலயோரேகலோலீபூதயோர்மலஂ-வாதவிடாதிகஂ, க்ஷபயேத்| ததாபூதாததஷ்டஸாமர்த்யாத்தாதூந்வா-ரஸாதீந், க்ஷபயேத்| ஶீக்ரஂ-ஆஶ்வேவ, ந து சிரேண காலேந அத்ர ச மலக்ஷபணோத்யதோऽயஂ ஜ்வரோஷ்மா ந தாதுக்ஷபணோத்யத இதி நிராமலக்ஷணேந விஜ்ஞாயதே| தத்ர சைதந்நிராமலக்ஷணம்-'அஸஂரோதஸ்நோதஸ்த்வஂ ஸப்ராணத்வமங்கலாகவஂ வாதாநுலோமநத்வஂ வாக்தேஹமநஶ்சேஷ்டாஸ்வநாலஸ்யமக்நிதீப்தத்வஂ விஶதாஸ்யத்வஂ மூத்ரபுரீஷாதிமலப்ரவர்தநத்வஂ க்ஷுதுபகமோ நிர்க்லாநிதா' இத்யேவஂ கிஞ்சிதுத்பத்யமாநமுபலப்ய நிஶ்சீயதே ஜ்வரோஷ்மணோ மலக்ஷபணோத்யதத்வம்| ஏதல்லக்ஷணவிபர்யயேண தோஷோபக்ரமணீயோக்தேந (ஹ. ஸூ. அ. ௧௩|௨௩) - "ஸ்ரோதோரோத" இத்யாதிநா ஸாமலக்ஷணமவகம்ய நிஶ்சீயதே, யதாऽயஂ ஜ்வரோஷ்மா தாதுக்ஷபணோத்யத இதி| ஸ இத்யநுவர்ததே| ததஃ-தஸ்மாந்மலதாதுக்ஷபணாத் காரணாத், ரஸாதீநாஂ-தாதுமூத்ரஶகத்தோஷாணாஂ த்வாதஶாநாம்ப்யேகலோலீபூதாநாஂ, ஸர்வாகாரஂ-நிஃஶேஷஂ கத்வா, ஶுத்த்யா-ஜ்வரோஷ்மணா நிஷ்பாதிதயா நிர்மலதயா, வாதபித்தகபைர்பூயிஷ்டைரேகைகஶ உத்பந்நஃ ஸ ஸந்ததோ ஜ்வரஃ ப்ராயோ மோக்ஷாய-ஜ்வரமுக்தயே, மர்யாதாஂ-அவதிஂ, ஸப்த தஶ த்வாதஶ வாஸராநநுயாதி-அநுவர்ததே| வாஸராநிதி "அத்யந்தஸஂயோகே" த்விதீயா| ஸர்வ ஆகாரோ யஸ்மிந் ஶோதநே தத்ஸர்வாகாரஂ-நிஃஶேஷரூபம்| "க்ரியாவிஶேஷணாநாஂ நபுஂஸகத்வஂ த்விதீயா ச" இதி த்விதீயா| க்ரமாத்-யதாக்ரமம், தேந வாதபூயிஷ்டஃ ஸந்ததோ ஜ்வரஃ ஸப்த வாஸராந், பித்தபூயிஷ்டோ தஶவாஸராந் , கபபூயிஷ்டோ த்வாதஶவாஸராந், இத்யவதிஷ்டதே| ததா, ரஸாதீநாஂ-ஏகலோலீபூதாநாஂ கேவலஂ ஜ்வரோஷ்மக்ஷபணமாத்ரமநுபவதாஂ, அஶுத்த்யா-ஸமலதயா, ஏஷாமேஷ ஜ்வரோஷ்மா வாதபித்தகபைரேகைகஶ உத்பந்நஃ ப்ராயோ வதாய மர்யாதாஂ ஸப்த தஶ த்வாதஶ வாஸராநநுயாதி| ப்ராயோ-பாஹுல்யேந, ஏஷா மர்யாதா| கதாசிச்ச வாதஜ்வராதிருக்தேப்யஃ ஸப்தாதி வாஸரேப்யோऽதிகாநி திநாந்யநுவத்த்ய மோக்ஷாய வதாய வா பவதி, கதாசித் ந்யூநாந்யபீதி| தந்த்ராந்தரே சோக்தம்-"பித்தகபாநிலவத்த்யா தஶதிவஸத்வாதஶாஹஸப்தாஹாத்| ஹந்தி விமுஞ்சதி வாऽऽஶு ஜ்வரோஷ்மணா தாதுமலபாகாத்||" இதி| இத்யக்நிவேஶஸ்ய மதஂ-ஜ்ஞாநம்| ஹாரீதஸ்ய புநரேவஂ ஸ்மதிஃ-ஸ்மரணம், நித்யத்வாதாயுர்வேதஸ்ய| த்விகுணா ஸப்தமீ-சதுர்தஶதிநாநி யாவத்வாதஜ்வரஃ ஸந்ததஃ, பித்தஜ்வரோ த்விகுணா நவமீ-அஷ்டாதஶதிநாநி, கபஜ்வரோ த்விகுணைகாதஶீ-த்வாவிஂஶதிர்திவஸாஃ| "ஏஷா த்ரிதோஷமர்யாதா மோக்ஷாய ச வதாய ச|" இதி "ஸர்வாகாரஂ ரஸாதீநாஂ ஶுத்த்யாऽஶுத்த்யாऽபி வா க்ரமாத்|" இத்யத்ராப்யநுவர்தநீயம்| த்ரயஶ்ச தே தோஷாஶ்ச த்ரிதோஷாஃ, தேஷாஂ மர்யாதா-அவதிஃ, த்ரிதோஷமர்யாதா| த்வயமபி சைதத் தந்த்ரகத்வசஃ ப்ரமாணம், ததாதஷ்டத்வாத்| இதாநீஂ யதாபரிபாஷிதாத் த்விவிதாதபி மர்யாதாப்ரகாராததிகதரஂ காலஂ யதாऽஸ்ய ஜ்வரஸ்யாநுவத்திர்பவதி ததா தர்ஶயிதுமாஹ-ஶுத்த்யஶுத்தாவிதி| ஶுத்திஸஹிதா அஶுத்திஃ ஶுத்த்யஶுத்திஃ| ஶாகபார்திவாதித்வாத்ஸமாஸஃ| தஸ்யாஂ ஸத்யாஂ ஜ்வரஃ ஸந்ததாக்யோ தீர்கமபி காலமநுவர்ததே-அநுபத்நாதி| கதாசித்ரஸாக்யோ தாதுர்மலரஹிதோ ஜ்வரோஷ்மணா க்ஷபிதமலோ பவதி, கதாசித்ரக்தாத்யந்யதமஃ, கதாசித்ரக்தாதயஃ ஸர்வே ந ரஸஃ, கதாசித்ரக்தாதயஃ ஸர்வே கிஞ்சிந்மலரஹிதா ந ரஸஸ்ததாபூதஃ, கதாசித்கிஞ்சிந்மலரஹிதோ ரக்தாத்யந்யதமஃ, ஏவஂப்ரகாரா ஶுத்திஸஹிதா அஶுத்திருச்யதே| தஸ்யாஂ ஸத்யாஂ ஸந்ததாக்யோ ஜ்வரோ தீர்ககாலமநுவர்ததே|

Adhikarana satatAdicatuShTayasAmAnyalakShaNam (64-65) · Śloka 65

ஏவஂ ஸந்ததஸ்ய லக்ஷணமாக்யாய ஸததகாதீநாஂ விஷமஜ்வரஸஂஜ்ஞாநிமித்தஂ ஸாமாந்யேந லக்ஷணமாஹ - - - - கஶாநாஂ வ்யாதிமுக்தாநாஂ மித்யாஹாராதிஸேவிநாம்| அல்போऽபி தோஷோ தூஷ்யாதேர்லப்த்வாऽந்யதமதோ பலம்||௬௪|| ஸவிபக்ஷோ ஜ்வரஂ குர்யாத்விஷமஂ க்ஷயவத்திபாக்| |௬௫|

ஸ௦-ஈதஶாநாஂ புஂஸாமல்போऽபி-ஹீநபலோऽபி, அபிஶப்தாந்மஹாபலோऽபி, தோஷோ-வாதாத்யந்யதமோ, ஜ்வரஂ விஷமஸஂஜ்ஞஂ குர்யாத்| கிஂ கத்வா ? தூஷ்யாதேரந்யதமதோ பலஂ லப்தா| ஆதிஶப்தோ தேஶர்த்வோர்க்ரஹணாய| அந்யதமக்ரஹணஂ சோபலக்ஷணார்தம்| தேந கதாசித்தூஷ்யாதேரேகஸ்மாத்ரஸாதேஃ கதாசித்த்வாப்யாஂ ரஸரக்தாத்யந்யதமாப்யாஂ கதாசித்தூஷ்யதேஶாப்யாஂ கதாசித்தூஷ்யதேஶர்துப்யோ பலஂ லப்த்வேதி யோஜ்யம்| கிம்பூதோ தோஷஃ ? ஸவிபக்ஷஃ,-ஸஹ விபக்ஷேண-ப்ரத்யநீகேந தூஷ்யாத்யந்யதமேந, வர்ததே ஸவிபக்ஷஃ| ததா ச கிம்பூதஃ ? க்ஷயஶ்ச வத்திஶ்ச, தே பஜதே-ஸேவதே, க்ஷயவத்திபாக்| ஸந்ததோ ஹி ஜ்வரோ நிஷ்ப்ரத்யநீக இதி ஸந்ததாதஸ்ய பேதஃ| மித்யாஹாராதிஸேவிநாமித்யத்ராதிஶப்தேந விஹாரௌஷதாதிபரிக்ரஹஃ|

Adhikarana doShasya pravRuttinivRuttI (65-66) · Śloka 66

| தோஷஃ ப்ரவர்ததே தேஷாஂ ஸ்வே காலே ஜ்வரயந் பலீ||௬௫|| நிவர்ததே புநஶ்சைஷ ப்ரத்யநீகபலாபலஃ| |௬௬|

ஸ௦-தேஷாஂ-கஶாதீநாஂ, தோஷோ-வாதாத்யந்யதமஃ, ஸ்வே காலே-யோ யஸ்யாத்மீயஃ காலோ வத்திஹேதுர்வயோஹோராத்ரிபுக்தலக்ஷணஸ்தஸ்மிந் ஸ்வே காலே, தோஷஃ ப்ரவர்ததே,- ஸ்வீயஂ கர்ம தர்ஶயதீத்யர்தஃ| கிஂ குர்வந் ? ஜ்வரயந்-ஸந்தாபமுத்பாதயந்| கீதஶோ தோஷஃ ? பலீ-பலவாந் ஸந் ப்ரவர்ததே| புநஶ்சைஷஃ-விஷமஜ்வராரம்பீ தோஷஃ ஸததகாதேருத்பாதகோ, நிவர்ததே-ஸ்வவ்யாபாராத்விரமதி| கிம்பூதஃ ? ப்ரத்யநீகஸ்ய பலஂ ப்ரத்யநீகபலஂ, தேநாபலஃ| ஏததுக்தஂ பவதி,-யத்யஸௌ தோஷோ தூஷ்யாதீநாஂ ஸபக்ஷாணாமந்யதமஸ்மாத்பலஂ லபதே ததாऽஸௌ ஸ்வவ்யாபாரே ப்ரவர்ததே| யதா து தஸ்ய விபக்ஷா பவந்தி ததாதேஷாஂ விபக்ஷாணாமந்யதமஸ்ய பலேநாஸ்ய தோஷஸ்ய பலஂ ஹீயதே| ததாநீஂ ச ப்ரத்யநீகபலாபலத்வாதஸௌ தோஷோ நிவர்ததே, வடாதிபீஜவத்| யதா,-வடாதிபீஜஂ ஜலாதிஸாமக்ரீதோ பலமாஸாத்ய விஶிஷ்டே காலே ரோஹதி-அங்குராதிகமுத்பாவயதி ததோ ஜலாதிவிரஹாத்பூமாவேவாவதிஷ்டதே, ந து ஸ்வகார்யமுத்பாவயதி, ததைவைஷோऽபி விஷமஜ்வரஸ்ய கர்தா தோஷஃ ஸ்வபக்ஷதோ தூஷ்யாதேர்பலஂ லப்த்வா ஸ்வவ்யாபாரஂ குருதே| யதா து விபக்ஷபலேநாஸௌ ப்ரதிஹதஶக்திஸ்ததா ஸ்வவ்யாபாரஂ ந குருதே, தேஹ ஏவ நிலீய திஷ்டதி|

Adhikarana viShamajvarasya santatanivRuttirnAsti (66-67) · Śloka 67

| க்ஷீணே தோஷே ஜ்வரஃ ஸூக்ஷ்மோ ரஸாதிஷ்வேவ லீயதே||௬௬|| லீநத்வாத்கார்ஶ்யவைவர்ண்யஜாட்யாதீநாததாதி ஸஃ| |௬௭|

ஸ௦-தோஷே-விஷமஜ்வரகாரிணி, க்ஷீணே ஸதி, ஸததகாதிஜ்வரஃ ஸூக்ஷ்மோ பூத்வா ரஸாதிஷ்வேவ தாதுஷு லீயதே-லயஂ யாதி| கதஂ புநரேததவகம்யதே ? யதஸௌ லீநோ ந புநர்விநஷ்ட ஏவ, இத்யத்ர ஹேதுமாஹ-லீநத்வாதித்யாதி| ஸ து லீநோ ஜ்வரோ லீநத்வாத் கார்ஶ்யாதீந் கரோதி| அத ஏவாஸௌ ந விநஷ்ட ஏவேத்யுச்யதே| யதஃ கார்ஶ்யாத்யுத்கம உபலப்யதே| நிரந்வயவிநஷ்டாத்தி தத்தேதுகார்ஶ்யாத்யநுபலப்திரேவ| தஸ்மால்லீநோ தோஷோ விஷமஜ்வரேஷு பவதீதி ஸ்திதம்|

Adhikarana santatAdInAM santatatvAdau yuktiH (67-69) · Śloka 69

நநு, துல்யேऽபி வாதாதிதோஷப்ரகோபே ஸந்ததஜ்வர ஏவாஶுஸகலகாயவ்யாப்திஃ, ஸததகாதிஷு து சிரேண விச்சித்ய பவதீத்யத்ர யுக்திஃ கா ? இத்யாஹ - - - - | ஆஸந்நவிவதாஸ்யத்வாத்ஸ்ரோதஸாஂ ரஸவாஹிநாம்||௬௭|| ஆஶு ஸர்வஸ்ய வபுஷோ வ்யாப்திர்தோஷேண ஜாயதே| ஸந்ததஃ ஸததஸ்தேந, விபரீதோ விபர்யயாத்||௬௮|| விஷமோ விஷமாரம்பக்ரியாகாலோऽநுஷங்கவாந்| |௬௯|

ஸ௦-ஆஸந்நஂ விவதஂ சாஸ்யஂ-முகஂ, யேஷாஂ ரஸவாஹிநாஂ ஸ்ரோதஸாஂ தாந்யேவம்| தேஷாஂ பாவ ஆஸந்நவிவதாஸ்யத்வம்| தஸ்மாத்தேதோஸ்தத்ர ப்ரவிஷ்டேந தோஷேண ஶீக்ரஂ ஸர்வஸ்ய வபுஷஃ-ஶரீரஸ்ய, வ்யாப்திர்ஜாயதே| தேந-காரணேந தோஷேணாஶு ஸர்வஶரீரவ்யாப்திலக்ஷணேந, ஸந்ததாக்யோ ஜ்வரஃ ஸததோ-நிரந்தரோ, பவதி| விபரீதஃ ப்ரகதத்வாத்ஸந்ததேந விஷமோ-விஷமஸஂஜ்ஞஃ, ஸததாதிஜ்வரோ விபரீதோ பவதி-ந நிரந்தரஂ ஜ்வரயதி| கஸ்மாத்விபரீதஃ ? விபர்யயாத்| ஏததுக்தஂ பவதி,-ஸ்தூலாந்யாஸந்நாநி விவதாஸ்யாநி ச ரஸவாஹீநி ஸ்ரோதாஂஸி| தூரதராணி ஸஂவதாஸ்யாநி ஸூக்ஷ்மதராணி ச ரக்தவாஹீநி| தைர்தோஷஶ்சிரேண ததா அஸாகல்யேந காயஂ வ்யாப்நுவந் விச்சிந்நகாலஂ ஜ்வரஂ கரோதி| அத ஏவாஹ (ஶ்லோ. ௭௦)- "அஹோராத்ரஸ்ய ஸ த்விஃ ஸ்யாத்" இத்யாதி| ததோ தூரதராணி ஸஂவததராஸ்யாநி ச மாஂஸவாஹீநி ஸ்ரோதாஂஸி| தாநி சிரதரேண ப்ராப்நோதி தோஷஃ| ந சைதைஃ ஸ்ரோதோபிஃ ஸாகல்யேந யுகபத்தேஹமநுவ்யாப்நோதி| அதோऽநேந காரணேநாஸாவந்யஸ்மிந் திநே ஜ்வரஂ நிர்வர்தயத்யந்யேத்யுஃஸஂஜ்ஞம்| தேநாஸௌ ஸததாதபி விப்ரகஷ்டோ பவதி| ததோऽபி ஸூக்ஷ்மதராணி ஸஂவததரமுகாநி ச மேதோவஹாநி| தாநி சிரதரேண தோஷஃ ப்ராப்நோதி| ந ச தைரஶேஷதேஹஂ வ்யாப்நோதி| அதோऽஸாவநேந காரணேந யதாக்ரமமந்யதிநமேகஂ ஹித்வா ததீயேऽஹ்நி ததீயகோ பவதி| ததோऽப்யநேநைவ விப்ரகஷ்டதமேந க்ரமேண திநத்வயஂ ஹித்வா சதுர்தகோ பவதி| ஏவஂ சதுர்தகவிபர்யயஶ்ச| ஸங்க்ரஹேऽப்யாக்யத் (நி. அ. ௨)- "ஸூக்ஷ்மஸூக்ஷ்மதராஸ்யேஷு தூரதூரதரேஷு ச| தோஷோ ரக்தாதிமார்கேஷு ஶநைரல்பஶ்சிரேண யத்|| யாதி தேஹஂ ச நாஶேஷஂ பூயிஷ்டஂ பேஷஜேऽபி ச| க்ரமோऽயஂ தேந விச்சிந்நஸந்தாபோ லக்ஷ்யதே ஜ்வரஃ||" இதி| அதுநா விஷமஜ்வரஸ்ய ஸ்வரூபஂ ப்ரதிபாதயந்நாஹ-விஷம இதி| விஷமோ-விஷமஸஂஜ்ஞோ ஜ்வரோ, விஷமாரம்பக்ரியாகாலோ பவதி| ஆரம்பஶ்ச க்ரியா ச காலஶ்ச ஆரம்பக்ரியாகாலாஃ| விஷமா ஆரம்பக்ரியாகாலா யஸ்ய ஸ ஏவம்| தத்ர விஷம ஆரம்போ யதா,-கஶ்சித்பூர்வஂ மூர்தாநமாரப்யாகச்சதி, கஶ்சித்பஷ்டம், கஶ்சிஜ்ஜங்காப்யாமிதி| விஷமக்ரியோ யதா,-கஶ்சிச்சீதகத், கஶ்சித்தாஹகதிதி| விஷமகாலஶ்ச யதா,- கஶ்சித்பூர்வாஹ்ணே ஸமாகச்சதி, கஶ்சிந்மத்யாஹ்நே, கஶ்சிதபராஹ்ணே, கஶ்சிந்நிஶீதே, இதி| ததா, அநுஷங்கவாந்-தீர்ககாலாநுபந்தீ|

Adhikarana satatalakShaNam (69-70) · Śloka 70

| தோஷோ ரக்தாஶ்ரயஃ ப்ராயஃ கரோதி ஸததஂ ஜ்வரம்||௬௯|| அஹோராத்ரஸ்ய ஸ த்விஃ ஸ்யாத்| |௭௦|

ஸ௦-ப்ராயோ-பாஹுல்யேந, ரக்தாஶ்ரயோ தோஷஃ ஸததஂ ஜ்வரஂ விததாதி| ப்ராயோக்ரஹணாத் ரஸாத்யாஶ்ரயத்வமஸ்ய ஸூசயதி| தஸ்மாத்ஸர்வோ ஜ்வரஃ ஸர்வதாதுவ்யாபீ| பூயாஂஸ்து தாதுர்வ்யபதிஶ்யதே| அத ஏவ ஸந்ததே பபாட (ஶ்லோ. ௫௯) - "விஶேஷேண ரஸாஶ்ரிதாஃ|" இதி| தஸ்மாத்விஶேஷேண ரக்தாஶ்ரயஃ ஸதத இத்யவேஹி| ஸஃ-ஸததஃ, அஹோராத்ரஸ்ய மத்யே த்விஃ ஸ்யாத்-த்வௌ காலாவநுவர்ததே| அஹர்யுக்தா ராத்ரிரஹோராத்ரஃ| "அஹஃஸர்வைகதேஶ" இத்யாதிநா அச் ஸமாஸாந்தஃ| "ராத்ராஹ்நாஹாஃ புஂஸி" இதி புஂஸ்த்வம்| த்வௌ வாரௌ த்விஃ| "த்வித்ரிசதுர்ப்யஃ ஸுச்" இதி ஸுச்| அத்ர ச நாயஂ நியமஃ, யதஹ்ந்யேகவாரஂ ராத்ராவேகவாரமிதி, கிஂ தர்ஹி ? கதாசிதஹ்ந்யேவ வாரத்வயஂ, கதாசித்ராத்ராவேவ வாரத்வயஂ, கதாசித்த்வயோரபி வாரத்வயமிதி ப்ரதீஹி|

Adhikarana anyedyurlakShaNam (70) · Śloka 70

ஸகதந்யேத்யுராஶ்ரிதஃ| தஸ்மிந்மாஂஸவஹா நாடீஃ|௭௦|

ஸ௦-ஸகதந்யேத்யுஃ 'அஹோராத்ரஸ்ய இத்யநுவர்ததே| அஹோராத்ரஸ்ய மத்யேऽயமந்யேத்யுர்நாம விஷமஜ்வரஃ ஸகத்-ஏகவாரஂ பவேத்| கதாசிதஹ்ந்யேகவாரமுத்பத்யதே, கதாசித்ராத்ராவிதி| தஸ்மிந்-அந்யேத்யுர்ஜ்வரே, ஸர்வதாத்வாஶ்ரயோऽபி தோஷோ விஶேஷேண மாஂஸவஹா நாடீராஶ்ரிதஃ|

Adhikarana tRutIyakalakShaNam (70-71) · Śloka 71

| மேதோநாடீஸ்ததீயகே||௭௦|| க்ராஹீ பித்தாநிலாந்மூர்த்நஸ்த்ரிகஸ்ய கபபித்ததஃ| ஸபஷ்டஸ்யாநிலகபாத்ஸ சைகாஹாந்தரஃ ஸ்மதஃ||௭௧||

ஸ௦-ததீயகே மேதோவஹா நாடீர்விஶேஷேண தோஷ ஆஶ்ரித இதி யோஜ்யம்| மேதோவஹா நாடீராஶ்ரித்ய தோஷஸ்ததீயகஂ குருத இத்யர்தஃ| ஸ ச த்ரிவிதஃ,-பித்தவாதாததிகாத் கபபித்தாத் வாதகபாச்ச| தத்ர க்ராஹீ மூர்த்நஃ-ஶிரஸஃ, பித்தாநிலாத்ததீயகோ பவதி, மூர்த்நி வேதநாஸ்தாஸ்தா ஜநயதீத்யர்தஃ| யஶ்ச கபபித்தாதுத்பத்யதே ஸ த்ரிகஸ்ய க்ராஹீ-த்ரிகே பீடாமுத்பாதயதி| யஶ்சாநிலகபாஜ்ஜாயதே ஸ பஷ்டஸஹிதஸ்ய த்ரிகஸ்ய க்ராஹீ-பஷ்டே த்ரிகே ச பீடாஂ ஜநயதி| ஏவமயஂ த்ரிப்ரகாரஸ்வபாவஃ| ஸ ச ததீயக ஏகாஹாந்தர இதி ஸ்மதோ, 'முநிபிஃ' இதி ஶேஷஃ| ஏகேநாஹ்நாऽந்தரஂ-வ்யவதாநஂ, யஸ்ய ஸ ஏவம்| ஏகஸ்மிந்நஹநி திரோபூய புநருதேதீத்யர்தஃ|

Adhikarana caturthakalakShaNam (72-73) · Śloka 73

சதுர்தகோ மலே மேதோமஜ்ஜாஸ்த்யந்யதமஸ்திதே| மஜ்ஜஸ்த ஏவேத்யபரே ப்ரபாவஂ ஸ து தர்ஶயேத்||௭௨|| த்விதா கபேந ஜஂகாப்யாஂ ஸ பூர்வஂ ஶிரஸோऽநிலாத்| |௭௩|

ஸ௦-மேதஶ்ச மஜ்ஜா சாஸ்தி ச மேதோமஜ்ஜாஸ்தீநி, தேஷாமந்யதமஸ்மிந் ஸ்திதே தோஷே கதாசிந்மேதஸி ஸ்திதே தோஷே கதாசிந்மஜ்ஜநி கதாசிதஸ்தநி ஸ்திதே தோஷே சதுர்தகோ ஜ்வரோ ஜாயதே| ஏகஂ திநஂ ஜ்வரயித்வா ஹ்யஹஂ விமுச்ய புநர்ஜ்வரயதி ஸ சதுர்தகோ வேத்யஃ| மஜ்ஜஸ்த ஏவேத்யபரே-அந்யே புநராசார்யா ஏவஂ ஸ்மரந்தி, சதுர்தகோ ஜ்வரோ மஜ்ஜஸ்த ஏவ தோஷே ஜாயதே| ஸ புநஶ்சதுர்தகஃ ப்ரபாவஂ த்விதா-த்விப்ரகாரஂ, தர்ஶயேத்| கபேநாதிகேந யோ ஜாயதே ஸ பூர்வஂ-ப்ரதமஂ, ஜங்காப்யஂ ததோऽந்யேப்யோऽங்கேப்யஃ| அநிலாத்யோ பவதி ஸ பூர்வஂ ஶிரஸோ ஜாயதேऽநந்தரமங்காந்தரேப்யஃ|

Adhikarana caturthakaviparyayalakShaNam (73-74) · Śloka 74

| அஸ்திமஜ்ஜோபயகதே சதுர்தகவிபர்யயஃ||௭௩|| த்ரிதா, ஹ்யஹஂ ஜ்வரயதி திநமேகஂ து முஞ்சதி| |௭௪|

ஸ௦-அஸ்தி ச மஜ்ஜா சாஸ்திமஜ்ஜாநௌ, அஸ்திமஜ்ஜோருபயஂ-த்வயஂ, தத்ர கதோ யோ மலோ வாதாத்யந்யதமஸ்தஸ்மிந், சதுர்தகவிபர்யயஃ-தத்விபரீதலக்ஷணோ விஷமஜ்வரோ, பவதி| ஸ ச த்ரிதா-த்ரிப்ரகாரஃ, ஸந்நிபாதோத்பவத்வேऽபி கதாசித்வாதேநாதிகேநாऽதவா பித்தேந ஶ்லேஷ்மணா வா| தமேவ ச லக்ஷயிதுமாஹ-ஹ்யஹமிதி| த்விதாதுஸ்திததோஷோத்பந்நத்வாத் த்வே திநே ஜ்வரயித்வா திநமேகஂ விமுச்ய புநர்ஹ்யஹஂ ஜ்வரயதி ஸ சதுர்தகவிபர்யயஃ| அநேநைவ லக்ஷணேந சதுர்தகஸ்யாபி லக்ஷணமுக்தஂ பவதி| ஸ ஏகமஹோ ஜ்வரயித்வா ஹ்யஹஂ விமுச்ய புநர்ஜ்வரயதி| த்வே அஹ்நீ ஸமாஹதே த்வ்யஹஃ| "ராஜாஹஃஸகிப்யஷ்டச்" இதி டச்| "அஹ்நஷ்டகோரேவ" இதி டிலோபஃ|

Adhikarana anuktajvaraBeda sa~ggrahaH (74-76) · Śloka 76

இதாநீமேஷாஂ விஷமஜ்வராணாமிமஂ ஶேஷபூதஂ க்ரந்தமாஹ - - - - | பலாபலேந தோஷாணாமந்நசேஷ்டாதிஜந்மநா||௭௪|| ஜ்வரஃ ஸ்யாந்மநஸஸ்தத்வத்கர்மணஶ்ச ததா ததா| தோஷதூஷ்யர்த்வஹோராத்ரப்ரபதீநாஂ பலாஜ்ஜ்வரஃ||௭௫|| மநஸோ விஷயாணாஂ ச காலஂ தஂ தஂ ப்ரபத்யதே| |௭௬|

ஸ௦-பலஂ சாபலஂ ச பலாபலஂ,-ஸாமர்த்யாஸாமர்த்யம், ஆஸந்நவ்யாதிகாரணாநாஂ தோஷாணாஂ-வாதாதீநாஂ, ததா ததா பலாபலேந ஜ்வரஃ ஸ்யாத்| கிம்பூதேந ? அந்நசேஷ்டாதிஜந்மநா| அத்யத இத்யந்நஂ,-ரக்தஶால்யாதி| அந்நக்ரஹணமுபலக்ஷணார்தம், மாஂஸரஸாத்யபி ஹி பாநஂ கஹ்யதே| சேஷ்ட்யத இதி சேஷ்டா,-காயவாங்மநோவ்யாபாரோ, விஹார இத்யர்தஃ| அந்நஂ ச சேஷ்டா சாந்நசேஷ்டே, தே ஆதி யேஷாஂ காலதூஷ்யாதீநாஂ த ஏவம், தேப்யோ ஜந்ம யஸ்ய பலாபலஸ்ய, தேநாந்நசேஷ்டாத்யுத்பந்நேந ஸததகாதிர்ஜ்வரோ பவேத்| மநஸஸ்தத்வத்| தத்வதித்யநேந தோஷாணாஂ பலாபலமதிதிஶ்யதே| யதா தோஷாணாஂ ஶாரீராணாஂ பலாபலேந ஸததகாதிஜ்வரஃ ஸ்யாத், ததா மநஸோऽபி தோஷாணாஂ பலாபலேந ஜ்வரஃ ஸ்யாத்| சஶப்தாத் கர்மணோऽபி பூர்வோக்தஸ்ய பலாபலேந ஸததகாதிஜ்வரஃ ஸ்யாதிதி| கஸ்ய ஸம்பந்திநஃ கர்மணஃ ? ப்ரகதத்வாந்மநஸ ஏவ| ததேவஂ கர்மணோ வ்யாபாரஸ்ய சித்தஸ்யார்தஸ்ய பலாபலேந தத்வஶாஜ்ஜ்வரோऽஸௌ பவேத்| அந்யே த்வாசக்ஷதே,-கர்மணஃ-புராகதஸ்ய பலாபலேந, புராகதகர்மவஶாதிதி| யத்ததோநித்யாபிஸம்பந்தாத்யதத்ராநுக்தமபி லப்யதே| தேநாயஂ ஸம்பந்தஃ,-யதா யதாऽந்நசேஷ்டாதிஜந்ம தோஷாணாஂ பலாபலஂ ஸ்யாத், ததா மநஸோ தோஷாணாஂ பலாபலஂ ஸ்யாத், ததா கர்மணஃ பூர்வகதஸ்ய பலாபலஂ ஸ்யாத், ததா ததா ஸததகாதிர்ஜ்வரஃ ஸ்யாதிதி| அபிச தோஷாணாஂ வாதாதீநாஂ பலேந, ததா தூஷ்யாணாஂ ரஸாதீநாஂ ததா தூநாஂ ஶிஶிராதீநாஂ ததாऽஹோராத்ரஸ்ய ததா ப்ரகதீநாஂ பலேந, மநஸோ பலேந, ததா விஷயாணாஂ ஶப்தஸ்பர்ஶரூபரஸகந்தாநாஂ பலேந, ஜ்வரஸ்தஂ தஂ-விஶிஷ்டஂ, காலஂ ப்ரபத்யதே| தேந கதாசித் ஸததகோऽந்யேத்யுஸ்ததீயகஶ்சதுர்தகோ வா பவதி| ததா கதாசித் சதுர்தகோ பூத்வா ததீயகோऽந்யேத்யுஃ ஸததகோ வா பவேத்| ஸங்க்ரஹே ச ரஸாதிதாதுஸ்தஜ்வரலக்ஷணமுக்தம்| யதா (நி. அ. ௨)- "உத்க்லேஶோ கௌரவஂ தைந்யஂ பங்கோऽங்காநாஂ விஜம்பணம்| அரோசகோ வமிஃ ஸாதஃ ஸர்வஸ்மிந் ரஸகே ஜ்வரே|| ௧|| ரக்தநிஷ்டீவநஂ தஷ்ணா ரக்தோஷ்ணபிடிகோத்கமஃ| தாஹராகப்ரமமதப்ரலாபா ரக்தஸஂஸ்திதே|| ௨|| தட் க்லாநிஃ ஸஷ்டவர்சஸ்த்வமந்தர்தாஹோ ப்ரமஸ்தமஃ| தௌர்கந்த்யஂ காத்ரவிக்ஷேபோ மாஂஸஸ்தே, மேதஸி ஸ்திதே|| ௩|| ஸ்வேதோऽதிதஷ்ணா வமநஂ ஸ்வகந்தஸ்யாஸஹிஷ்ணுதா| ப்ரலாபோ க்லாநிரருசிரஸ்திஸ்தே த்வஸ்திபேதநம்|| ௪|| தோஷப்ரவத்திரூர்த்வாதஃ ஶ்வாஸாங்காக்ஷேபகூஜநம்| அந்தர்தாஹோ பஹிஃ ஶைத்யஂ ஶ்வாஸோ ஹித்மா ச மஜ்ஜகே|| ௫|| தமஸோ தர்ஶநஂ மர்மச்சேதநஂ ஸ்தப்தமேட்ரதா| ஶுக்ரப்ரவத்திர்மத்யுஶ்ச ஜாயதே ஶுக்ரஸஂஶ்ரயே|| ௬|| உத்தரோத்தரதுஃஸாத்யாஃ பஞ்சாத்ராந்த்யௌ து வர்ஜயேத்| ப்ரலிம்பந்நிவ காத்ராணி ஶ்லேஷ்மணா கௌரவேண ச|| ௭|| மந்தஜ்வரப்ரலேபஸ்து ஸஶீதஃ ஸ்யாத்ப்ரலேபகஃ| நித்யஂ மந்தஜ்வரோ ரூக்ஷஃ ஶூநஃ கச்ச்ரேண ஸித்யதி|| ௮|| ஸ்தப்தாங்கஃ ஶ்லேஷ்மபூயிஷ்டோ பவேத்வாதபலாஸகஃ| ஹரித்ராபேகவர்ணாபஸ்தத்வர்ணஂ யஃ ப்ரமேஹதி|| ௯|| ஸ வை ஹாரித்ரகோ நாம ஜ்வரபேதோऽந்தகஃ ஸ்மதஃ| கபவாதௌ ஸமௌ யஸ்ய ஹீநபித்தஸ்ய தேஹிநஃ|| ௧௦|| தீக்ஷ்ணோ வா யதி வா மந்தோ ஜாயதே ராத்ரிகோ ஜ்வரஃ| திவாகராபீதபலே வ்யாயாமாச்ச விஶோஷிதே|| ௧௧|| ஶரீரே நியதஂ வாதாஜ்ஜ்வரஃ ஸ்யாத்பூர்வராத்ரிகஃ| ஆமாஶயே யதா துஷ்டே ஶ்லேஷ்மபித்தே வ்யவஸ்திதே|| ௧௨|| ததாऽர்த்தஂ ஶீதலஂ தேஹே த்வர்த்தஂ சோஷ்ணஂ ப்ரஜாயதே| காயே பித்தஂ யதா துஷ்டஂ ஶ்லேஷ்மா சாந்தே வ்யவஸ்திதஃ|| ௧௩|| உஷ்ணத்வஂ தேந தேஹஸ்ய ஶீதத்வஂ கரபாதயோஃ|" இதி| காரணாதிநா து ஶுக்ரஸ்த ஏவ தோஷே வர்ஜ்யதா ப்ரத்யபாதி| ததா ச தத்க்ரந்தஃ-"ஶுக்ரஸ்தே ஶுக்ரவிண்மோக்ஷஃ ஶ்வஸந் ப்ராணாந் விமோக்ஷ்யதி|" இதி|

Adhikarana jvaramokShalakShaNam (76-78) · Śloka 78

| தாதூந் ப்ரக்ஷோபயந் தோஷோ மோக்ஷகாலே விலீயதே||௭௬|| ததோ நரஃ ஶ்வஸந் ஸ்வித்யந் கூஜந் வமதி சேஷ்டதே| வேபதே ப்ரலபத்யுஷ்ணைஃ ஶீதைஶ்சாங்கைர்ஹதப்ரபஃ||௭௭|| விஸஂஜ்ஞோ ஜ்வரவேகார்தஃ ஸக்ரோத இவ வீக்ஷதே| ஸதோஷஶப்தஂ ச ஶகத்த்ரவஂ ஸஜதி வேகவத்||௭௮||

ஸ௦-தோஷோ-வாதாத்யந்யதமோ, தாதூந்-ரஸாதீந், ப்ரக்ஷோபயந்-சண்டபவநோத்தூதமஹாஜலாஶயாநிவ குர்வந், ஜ்வரமோக்ஷகாலே விலீயதே| விலீயமாநதோஷவஶாத் நரஃ ஶ்வஸந், ததா ஸ்வித்யந்-ரோமகூபேப்யோ ஜலஂ ஸ்ரவந், ததா கூஜந்-அவ்யக்தஂ ஶப்தஂ குர்வந், வமதி-சர்தயதி, ததா சேஷ்டதே-பூமிஶய்யாதௌ பரிலுண்டதி, வேபதே-கம்பதே லதேவ சலதி, ப்ரலபதி-அஸம்பத்தஂ ப்ரூதே, ததா ஹதப்ரபோ-நஷ்டகாந்திஃ, உஷ்ணைஃ ஶீதைஶ்சாங்கைஸ்துல்யகாலமுபலக்ஷிதோ பவதி| சஶப்தோऽத்ர துல்யகாலார்தஃ| துல்யகாலஂ தஸ்ய காநிசிதுஷ்ணாந்யங்காநி காநிசிச்சீதாநி| விகதா ஸஂஜ்ஞா யஸ்யாஸௌ விஸஂஜ்ஞஃ, ததா ஜ்வரவேகார்தஃ ஸக்ரோத இவ வீக்ஷதே-ஸரோஷ இவாலோகநஂ கரோதி, ததா ஶகத்-புரீஷஂ, விமுஞ்சதி| கிம்பூதஂ ஶகத் ? தோஷஶ்ச ஶப்தஶ்ச தோஷஶப்தௌ, ஸஹ தாப்யாஂ வர்ததே ஸதோஷஶப்தம்| தோஷஶப்தேநேஹாமோ விவக்ஷிதஃ, ஸாமஂ ஸஸ்வநஂ சேத்யர்தஃ| ததா, த்ரவஂ-அகடிநம்| ததா வேகோऽஸ்யாஸ்தீதி வேகவத், இதி ஸவேகஂ கத்வா ஶகத்ஸஜதி|

Adhikarana jvaramuktalakShaNam (2) · Śloka 2

இதி ஜ்வரமோக்ஷகாலலக்ஷணமுக்த்வா விகதஜ்வரலக்ஷணமபிதித்ஸுராஹ - - தேஹோ லகுர்வ்யபகதக்லமமோஹதாபஃ பாகோ முகே கரணஸௌஷ்டவமவ்யதத்வம்| ஸ்வேதஃ க்ஷவஃ ப்ரகதியோகி மநோऽந்நலிப்ஸா கண்டூஶ்ச மூர்த்நி விகதஜ்வரலக்ஷணாநி||௭௯|| இதி ஶ்ரீவைத்யபதிஸிஂஹகுப்தஸூநுஶ்ரீமத்வாக்படவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயஸஂஹிதாயாஂ ததீயே நிதாநஸ்தாநே ஜ்வரநிதாநஂ நாம த்விதீயோऽத்யாயஃ||௨||

ஸ௦-தஸ்ய விகதஜ்வரஸ்ய நரஸ்யைதாநி லக்ஷணாநி| யதா-தேஹோ லகுர்பவதி-ந து காத்ரே கௌரவம்| ததா, வ்யபகதாஃ-நஷ்டாஃ, க்லமமோஹதாபா யஸ்யாஸௌ வ்யபகதக்லமமோஹதாபஸ்ததா ஸ ஸம்பத்யதே| ததா, அஸ்ய முகே-வதநே, பாகஃ| கரணாநாஂ-சக்ஷுராதீநாஂ, ஸௌஷ்டவஂ-பாடவஂ, ஜாயதே| ததா, அவ்யதத்வாதயோऽஸ்ய பவந்தி| ப்ரகத்யா யோகஃ ப்ரகதியோகஃ,-ஸ்வபாவேந ஸம்பந்தஃ| ப்ரகதியோகோ யஸ்யாஸ்தி மநஸஸ்தத் ப்ரகதியோகி| யாதக்யஸ்ய சித்தஂ பூர்வஂ ரஜோபஹுலஂ தமோபஹுலஂ வா ஆஸீத் தாதக் தஸ்ய ஸம்பத்யத இத்யர்தஃ| ததா, அந்நலிப்ஸா-அந்நாபிலாஷஃ| ஸங்க்ரஹே ச நக்ஷத்ரஸமாஶ்ரயணேந ச ஸாத்யாஸாத்யஜ்வரலக்ஷணமுக்தம்| யதா (நி. அ. ௧)- "ஆதாநஜந்மநிதநப்ரத்யராக்யவிபத்கரே| நக்ஷத்ரே வ்யாதிருத்பந்நஃ க்லேஶாய மரணாய வா|| ஜ்வராஸ்து ஜாதஃ ஷட்ராத்ராதஶ்விநீஷு நிவர்ததே| பரணீஷு து பஞ்சாஹாத்ஸப்தாஹாத்கத்திகாஸு ச|| த்ரிஸப்தராத்ராததவா ரோஹிண்யாமஷ்டராத்ரதஃ| ஏகாதஶாத்வா திவஸாந்மகே ஷண்ணவராத்ரயஃ|| பஞ்சாஹாந்மத்யுரார்த்ராயாஂ த்ரிபக்ஷே ஸஂஶயோऽதவா| புநர்வஸௌ ப்ரவத்தஸ்து ஜ்வரோऽபைதி த்ரயோதஶாத்|| திவஸாத்ஸப்தவிஂஶாத்வா ஹ்யஹாத்ஸப்தாஹதோऽதவா|| புஷ்யே ஶ்லேஷாஸு மரணஂ சிரேணாऽபி மகாஸு ச|| அவஶ்யஂ ஸ்வாஸ்த்யமாப்நோதி த்வாதஶாஹாந்மதோ ந சேத்| பல்குந்யோஃ பூர்வயோர்மத்யுரந்யயோஸ்து திநேऽஷ்டமே|| நவமேऽஹ்ந்யேகவிஂஶே வா ஜ்வரஃ ஸௌம்யத்வமச்சதி| ஹஸ்தேந ஸப்தமே ஶாந்திஶ்சித்ராயாமஷ்டமேऽதவா|| புநஶ்சித்ராகமே ஸ்வாதௌ தஶாஹாததவா த்ரிபிஃ| பக்ஷைர்மத்யுஂ விஶாகாஸு த்வாவிஂஶேऽஹநி நிர்திஶேத்|| நவமேऽஹ்நி ந சேச்சாந்திர்மைத்ரே மத்யுஸ்ததஃ பரம்| ஜ்யேஷ்டாயாஂ பஞ்சமே மத்யுரூர்த்வஂ வா த்வாதஶாத்ஸுகம்|| ஸ்வாஸ்த்யஂ தஶாஹாந்மூலேந த்ரிஸப்தாஹேऽதவா கதே| பூர்வாஷாடாஸு நவமே ததோऽந்யாஸு து மாஸதஃ|| அஷ்டாபிரதவா மாஸைர்நவபிர்வா பவேச்சிவம்| [ஜ்வரஸ்து ஶ்ரவேணே யாதி ஶாந்திமேகாதஶாஹதஃ|| ] ஆஜ்யேஷ்டாஹாத்தநிஷ்டாஸு தஶாஹாத்வாருணேஷு து| ஷடஹே த்வாதஶாஹே வா மத்யுர்பாத்ரபதாஸு ச|| உத்தராஸு த்விஸப்தாஹாத் ப்ரஶமோ, ரேவதீஷு ச| சதூராத்ரேऽஷ்டராத்ரே வா க்ஷேமமித்யாஹ ஹாரிதஃ||" இதி| ஜ்வர இத்யுபலக்ஷணம்| ப்ராயஃ ஸர்வோ வ்யாதிரநயா திஶாऽநுஸதோ போத்யஃ க்ஷிப்ரசிரமோக்ஷாய ஜீவிதாந்தாய வா| ஆதாநஂ-ஜந்மர்க்ஷாத்தஶமஂ நக்ஷத்ரம்| விபத்கரஂ-ததீயா தாரா| ப்ரத்யரஂ-பஞ்சமீ| நிதாநஸஂஜ்ஞா-ஸப்தமீ தாரா ஸ்மதேதி| அத, கிஂ நக்ஷத்ரஸமாஶ்ரயேணேந ஜ்வரஸ்ய ஸாத்யாஸாத்யவிபாகோऽங்கீக்ரியதாமுத யதாநிதாநஂ குபிததோஷலக்ஷணேந ? ப்ரூமஃ| உபயதாऽபி| யதோ நக்ஷத்ரஂ த்ரிவிதமபி ப்ராக்தநஸ்ய கர்மணோ தைவாக்யஸ்ய ஶுபரூபஸ்யாஶுபரூபஸ்ய ஶுபாஶுபரூபஸ்ய ச ஸௌம்யக்ரூரமத்யஸ்வபாவஸூசகம்| தத்ர ஸௌம்யேந நக்ஷத்ரேண ஶுபஂ, க்ரூரேணாஶுபஂ, மத்யஸ்வபாவேந ச ஶுபாஶுபம்| ஏததுக்தஂ பவதி,-புராதநகர்மவஶாந்நக்ஷத்ரேண ஜ்வர உத்பத்யதே, ஐஹிககர்மவஶாந்மித்யாஹாரஸேவநாக்யாத்யதாநிதாநஂ வாதாதிகுபிதலக்ஷணேந ச| ததநயோர்பலாபலேந ஜ்வரஸ்ய ஸாத்யாஸாத்யவிபாகோ வ்யவஸ்தாப்யஃ| ப்ரத்யபாதி ச முநிபிஃ| யதா (ச.வி.அ.௩)- "கதாசித்கர்மணோ பலவத்த்வஂ கதாசித்புருஷகாரஸ்ய" இத்யுபயதா ஜ்வரஸ்ய ஸாத்யாஸாத்யவிபாகோ ந்யாய்யஃ| இதி ஶ்ரீமகாங்கதத்தபுத்ரஶ்ரீமதருணதத்தவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயடீகாயாஂ ஸர்வாங்கஸுந்தராக்யாயாஂ ததீயே நிதாநஸ்தாநே ஜ்வரநிதாநஂ நாம த்விதீயோऽத்யாயஃ ஸமாப்தஃ|| ௨||