2. jvaranidanādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

స0-సర్వరోగనిదానాదనంతరం జ్వరనిదానారంభేఽయం సంబంధః| ఉక్తం సర్వరోగనిదానం| అతోఽనంతరమవశ్యం కస్యచిద్విశిష్టస్య రోగస్య నిదానం వక్తుముచితం| రోగేషు చ జ్వరః ప్రధానః| తథా చ మునిః (చ. సూ. అ.25|40) - "జ్వరో రోగాణాం|" ఇతి| స్వయమేవ చాస్య ప్రాధాన్యం తంత్రకృత్ ప్రతిపాదయిష్యతీతి జ్వరనిదానమేవారబ్ధుం యుక్తం|

Adhikarana jvaranidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

అథాతో జ్వరనిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| గద్యసూత్రే|2|

స0-అథాదిశబ్దానాం పూర్వవద్వ్యాఖ్యా|

Adhikarana jvaraparyAyAH, jvaraprabhAvaH (1-2) · Śloka 2

జ్వరో రోగపతిః పాప్మా మృత్యురోజోశనోఽంతకః| క్రోధో దక్షాధ్వరధ్వంసీ రుద్రోర్ధ్వనయనోద్భవః||1|| జన్మాంతయోర్మోహమయః సంతాపాత్మాఽపచారజః| వివిధైర్నామభిః క్రూరో నానాయోనిషు వర్తతే||2||

స0-రోగాణాం పతీ రోగపతిః-సర్వరోగప్రధానః| పాప్మా-పాపస్వభావః| తథా, మృత్యుః-సర్వప్రాణినాం హి మరణేనాసావేవ యోజయతి యథా, న తథాఽన్యే రోగాః| సర్వధాత్వాప్యాయకం యదోజస్తదశనం భ్Oజనం యస్యేత్యోజోశనః| అంతకోమారణహేతుసామాన్యాత్| క్రోధో-భగవతో మహేశ్వరస్య దక్షాపమానితస్య లోకాన్నిదిధక్షోర్లలాటాన్నిర్గతః| అత ఏవాహ-దక్షాధ్వరధ్వంసీ రుద్రోర్ధ్వనయనోద్భవ ఇతి| జన్మాంతయోర్మోహమయ ఇతి జ్వరస్య సంతాపాత్మకత్వం లింగం, జన్మాంతయోశ్చ క్వచిత్సంతాపానుపలబ్ధేర్మోహమయ ఇత్యుక్తం, మోహస్వభావాదేవాన్యజన్మజం కర్మ ప్రాణీ న స్మరతి| యశ్చాపచారజః-తథావిధాదాహారవిహారాదుద్భూతః, స సంతాపస్వభావః, స చ క్రూరో-దుశ్చికిత్స్యః| నానాయోనిషు-హస్త్యశ్వగోపక్ష్యాదిషు చ, వివిధైర్నామభిర్వర్తతే| [యథా-"-పాకలస్తద్యథేభానామభితాపో హయేషు చ| గవాం గోకర్ణకశ్చైవ పక్షిణాం మకరస్తథా|| వాంతాదానామలర్కః స్యాదబ్జేష్వింద్రమదః స్మృతః| ఓషధీషు తథా జ్యోతిశ్చూర్ణకో ధాన్యజాతిషు|| జలేషు నీలికా భూమా వూషో నౄణాం జ్వరో మతః| 'ౠతే దేవమనుష్యేభ్యో నాన్యో విషహతే తు తం|| శేషాః సర్వే విపద్యంతే తిర్యగ్యోన్యో జ్వరార్దితాః| కర్మణా లభతే జంతుర్దేవత్వం మానుషాదపి|| పునశ్చైవ చ్యుతః స్వర్గాన్మానుష్యమభిపద్యతే| తస్మాత్స దేవభావాచ్చ సహతే మానవో జ్వరం' (సు. ఉ. అ. 39|11)||" ఇతి| ] యథా-దంతిశరీరే పాకలో నామ జ్వరః, అశ్వశరీరేఽభితాపకః, గోశరీరే గోకర్ణకః, పక్షిశరీరే మకరః, శ్వశరీరేఽలర్కః, [ మత్స్యేష్వింద్రమదః, ఓషధీషు జ్యోతిః, ధాన్యేషు చూర్ణకః, ] అప్సు నీలికా, [ భూమావూషః, ] మానుషేషు జ్వరః, ఇతి| నను, యది రోద్రోర్ధ్వనయనోద్భవః, తర్హ్యపచారజ ఇతి కథముక్తం ? బ్రూమః| పూర్వం కృతయుగే లలాటజలోచనాదుత్పన్నో జ్వరః| త్రేతాయుగే తు సంప్రాప్తే పరిగ్రహదోషాద్ధర్మస్య పాదోఽంతర్హిత ఇత్యపచారేణాసౌ ప్రథమం ప్రాణిషూద్భూతోఽపచారజ ఇత్యుచ్యతే| కలియుగేఽప్యన్నపానౌషధాద్యపచారేణ జాత ఇత్యపచారజ ఉచ్యతే, ఇతి న కించిదత్రాయుక్తం|

Adhikarana jvaraBedAH (3) · Śloka 3

స చాపచారజో జ్వరః కిమేకో వాఽనేకవిధః ? ఇత్యాహ స జాయతేఽష్టధా దోషైః పృథఙ్మిశ్రైః సమాగతైః| ఆగంతుశ్చ|3|

స0-సః-సంతాపలక్షణో జ్వరః, అష్టధా-అష్టప్రకారః, సంపద్యతే| కథం ? పృథగ్దోషైః-వాతపిత్తకఫైః, తథా మిశ్రైః-ద్వాభ్యాం ద్వాభ్యాం, తథా సమాగతైః-సన్నిపతితైస్త్రిభిః, తథాఽఽగంతుకారణజనితో జ్వరః, ఏవం పృథగ్దోషైస్త్రయో మిశ్రైస్త్రయః సన్నిపతితైరేక ఆగంతుశ్చైక ఇత్యష్టౌ|

Adhikarana jvarasaMprAptiH (3-6) · Śloka 6

సంప్రాప్తిమస్యాధునా వక్తి | మలాస్తత్ర స్వైః స్వైర్దుష్టాః ప్రదూషణైః||3|| ఆమాశయం ప్రవిశ్యామమనుగమ్య పిధాయ చ| స్రోతాంసి పక్తిస్థానాచ్చ నిరస్య జ్వలనం బహిః||4|| సహ తేనాభిసర్పంతస్తపంతః సకలం వపుః| కుర్వంతో గాత్రమత్యుష్ణం జ్వరం నిర్వర్తయంతి తే||5|| స్రోతోవిబంధాత్ప్రాయేణ తతః స్వేదో న జాయతే| |6|

స0-తత్రేతి నిర్ధారణే, తేష్వష్టసు జ్వరేషు మధ్యే నిజానాం జ్వరాణాముత్పత్తిర్నిర్ధార్యతే| మలాః-వాతాదయః, స్వైః స్వైః ప్రదూషణైః-కోపనైః, దుష్టాః-కుపితాః, జ్వరం నిర్వర్తయంతి-ఉత్పాదయంతి| తత్ర యథా-వాతస్తిక్తాదిభిః, పిత్తం కటుకాదిభిః, కఫః స్వాద్వాదిభిః, ఏవం సంసర్గే సన్నిపాతే చ చింత్యం| ఆగంతునా చ కేనచిత్ ప్రకుపితా దోషా జ్వరం నిర్వర్తయంతి| యద్యపి చాగంతుజ్వరస్తద్ధేతుకః, తథాఽపి తత్రాపి వాతాదయ ఏవ హేతవః| న హి వాతాదీన్ విముచ్య వ్యాధేః సముద్భవః కథమపి సంభావ్యతే| ఏతావాంస్తు విశేషః,-దోషజే వ్యాధౌ పూర్వం వాతాదయః కుప్యంతి పశ్చాత్కాయస్య పీడా భవతి| ఆగంతుకే తు వ్యాధౌ పూర్వం శరీరస్య వ్యథా భవతి పశ్చాద్వాతాదికోప ఇతి| కయాఽఽనుపూర్వ్యా జ్వరం నిర్వర్తయంతి ? ఇత్యాహ-ఆమాశయమిత్యాది| ఆమాశయం ప్రవిశ్య-నాభిస్తనాంతరే స్థిత్వా, తథాఽఽమం-పూర్వోక్తలక్షణలక్షితం, అనుగమ్య తేన చామేనానుగతాః స్రోతాంసి-రసాదివాహీని, పిధాయఛాదయిత్వా, తథా జ్వలనం పక్తిస్థానాద్బహిర్నిరస్య-నిష్కాస్య| పక్తిగ్రహణమత్ర జాఠరాగ్నేర్నిఃసందేహేన గ్రహణార్థం, అన్యథా త్రయోదశానామగ్నీనాం మధ్యాత్ కతమం జ్వలనం స్థానాద్బహిర్నిరస్యేతి సందిహ్యేత| తేన చ-నిరస్తవహ్నినా, సహ-ఏకలోలీభూతాః, సకలం వపురభిసర్పంతస్తపంతో గాత్రమత్యుష్ణం కుర్వంతో జ్వరం నిర్వర్తయంతి| అత్యుష్ణగ్రహణేనైవం ప్రతిపాదయతి,-అత్యుష్ణగాత్రత్వేనైవ జ్వరసంభవః, నోష్ణగాత్రమాత్రేణ| తథా చ నిరామయస్యాపి హి ప్రాణినో జీవతో గాత్రముష్ణం భవత్యేవ| నను, వాయుకృతే జ్వరే వాయోర్యోగవాహిత్వాత్ పిత్తకృతేఽపి జ్వరే పిత్తస్య వహ్నినా సమానగుణత్వాత్ సంతాపోపలబ్ధిర్యుక్తా| శ్లేష్మజ్వరే తు శ్లేష్మణో వహ్నిప్రతిపక్షత్వాత్ కథమివ సంతాపకత్వం యుక్తం ? ఇతి కేచిత్| అత్రోచ్యతే| స్వభావాదుపపన్నమేతత్| జ్వరస్య హ్యయమచింత్యః స్వభావః, యేనావశ్యం సంతాపముత్పాదయతి| ఏవం వాతస్యామూర్తిత్త్వేఽపి గుల్మాదిషు శ్యావారుణత్వోపలబ్ధిః| తస్మాద్వ్యాధీనామేవం స్వభావవిశేషాన్న్యాయ్యమేవేదం| స0-యత ఏవ స్రోతఃపిధానం తత ఏవ హేతోః స్వేదో న జాయతే| ప్రాయోగ్రహణాత్ క్వచిత్పిత్తజ్వరాదౌ స్వేదో జాయత ఏవేత్యర్థః| తథా చానంతరమేవ తంత్రకృదధీతే (శ్లో. 20)- "స్వేదో నిఃశ్వాసవైగంధ్యం" ఇత్యాది|

Adhikarana jvarapUrvarUpam (6-10) · Śloka 10

పూర్వరూపం లక్షయితుమాహ | తస్య ప్రాగ్రూపమాలస్యమరతిర్గాత్రగౌరవం||6|| ఆస్యవైరస్యమరుచిజృంభా సాస్రాకులాక్షితా| అంగమర్దోఽవిపాకోఽల్పప్రాణతా బహునిద్రతా||7|| రోమహర్షో వినమనం పిండికోద్వేష్టనం క్లమః| హితోపదేశేష్వక్షాంతిః ప్రీతిరమ్లపటూషణే||8|| ద్వేషః స్వాదుషు భక్ష్యేషు తథా బాలేషు తృడ్ భృశం| శబ్దాగ్నిశీతవాతాంబుచ్ఛాయోష్ణేష్వనిమిత్తతః||9|| ఇచ్ఛా ద్వేషశ్చ| |10|

స0-తస్య-జ్వరస్య, ప్రాగ్రూపం| ఆలస్యం-వాఙ్మనఃకాయకర్మస్వనుద్యమః| సుశ్రుతే చోక్తం| యథా (శా. అ. 4|52)- "సుఖస్పర్శప్రసంగిత్వం దుఃఖద్వేషణలోలతా| శక్తస్య చాప్యనుత్సాహః కర్మణ్యాలస్యముచ్యతే||" ఇతి| అరతిః-ఏకత్రానవస్థితిశ్చేతసః| తథా, అంగగురుత్వం| ఆస్యవైరస్యం-వక్త్రవిరసతా| అరుచిః-అన్నాభిలాషాభావః| జృంభా-జృంభణం| సహాస్రేణ వర్తేత ఇతి సాస్రే, ఆకులే అక్షిణీ యస్య స ఏవం, తస్య భావః సాస్రకులాక్షితా| అంగమర్దః-అంగభంగః| అవిపాకః-అన్నస్యావిపక్తిః| అల్పప్రాణతా-స్తోకబలత్వం| తథా, బహునిద్రతా| "త్వతలోర్గుణవచనస్య పుంవద్భావో వక్తవ్యః" ఇత్యత్ర పుంవద్భావః| రోమహర్షో-రోమాంచః| వినమనం-అంగానాం వినామః| పిండికయోరుద్వేష్టనం-ఉద్వేష్టః| క్లమో-గ్లానిః| హితస్య-గురుపిత్రాదేః, ఉపదేశాస్తేషు, అక్షాంతిః-అసహనత్వం, తదుపదిష్టం న క్షమతే| ప్రీతిరిత్యాది| అమ్లాదిషు ద్రవ్యేషు ప్రీతిః-భక్తిః| స్వాదుషు భక్ష్యేషు-మధురేషు ద్రవ్యేషు, ద్వేషో భవతి| తథా, బాలేషు-శిశుషు సకలలోకవల్లభేష్వపి, జ్వరస్వభావాద్ద్వేషో భవతి| తథా, తృడ్ భ్రుశం-తృష్ణాఽత్యర్థం| శబ్దాదిష్వనిమిత్తతః-కారణం వినా, సజ్వరస్య ప్రీత్యప్రీతీ జాయేతే| కదాచిదప్రియమపి శబ్దం న ద్వేష్టి, కదాచిత్ ప్రియమపి వేణువీణాదిజనితం ద్వేష్టి| ఏవం శీతార్తోఽపి కదాచిదగ్నిం ద్వేష్టి, కదాచిదశీతార్తోఽప్యగ్నిమభిలషతి| ఏవం శీతాదిష్వపి యోజ్యం| ఏవం ప్రాగ్రూపం-అవ్యక్తలింగం|

Adhikarana tadanurUpotpattiH (10) · Śloka 10

తదను జ్వరస్య వ్యక్తతా భవేత్| |10|

స0-ఏతస్య చాను (తదను)- ప్రాగ్రూపాణాం పశ్చాత్ జ్వరస్య వ్యక్తతా-స్ఫుటతా భవేత్, స్పష్టలింగోత్పత్తిః| వాతజ్వరోఽయం పిత్తజ్వరోఽయం శ్లేష్మజ్వరోఽయం సంసర్గజోఽయం సన్నిపాతజోఽయమితి వ్యక్తీభవతి|

Adhikarana vAtajvaralakShaNam, pittajvaralakShaNam (10-20) · Śloka 20

| ఆగమాపగమక్షోభమృదుతావేదనోష్మణాం||10|| వైషమ్యం తత్రతత్రాంగే తాస్తాః స్యుర్వేదనాశ్చలాః| పాదయోః సుప్తతా స్తంభః పిండికోద్వేష్టనం శ్రమః||11|| విశ్లేష ఇవ సంధీనాం సాద ఊర్వోః కటీగ్రహః| పృష్ఠం క్షోదమివాప్నోతి నిష్పీడ్యత ఇవోదరం||12|| ఛిద్యంత ఇవ చాస్థీని పార్శ్వగాని విశేషతః| హృదయస్య గ్రహస్తోదః ప్రాజనేనేవ వక్షసః||13|| స్కంధయోర్మథనం బాహ్వోర్భేదః పీడనమంసయోః| అశక్తిర్భక్షణే హన్వోర్జృంభణం కర్ణయోః స్వనః||14|| నిస్తోదః శంఖయోర్మూర్ధ్ని వేదనా విరసాస్యతా| కషాయాస్యత్వమథవా మలానామప్రవర్తనం||15|| రూక్షారుణత్వగాస్యాక్షినఖమూత్రపురీషతా| ప్రసేకరోచకాశ్రద్ధావిపాకాస్వేదజాగరాః||16|| కంఠౌష్ఠశోషస్తృట్ శుష్కౌ ఛర్దికాసౌ విషాదితా| హర్షో రోమాంగదంతేషు వేపథుః క్షవథోర్గ్రహః||17|| భ్రమః ప్రలాపో ఘర్మేచ్ఛా వినామశ్చానిలజ్వరే| ||18|| అథ పిత్తజ్వరలక్షణార్థమాహ యుగపద్వ్యాప్తిరంగానాం ప్రలాపః కటువక్త్రతా||18|| నాసాస్యపాకః శీతేచ్ఛా భ్రమో మూర్చ్ఛా మదోఽరతిః| విట్స్రంసః పిత్తవమనం రక్తష్ఠీవనమమ్లకః||19|| రక్తకోఠోద్గమః పీతహరితత్వం త్వగాదిషు| స్వేదో నిఃశ్వాసవైగంధ్యమతితృష్ణా చ పిత్తజే||20||

స0-ఆగమాదీనాం వైషమ్యమనిలజ్వరే లింగమితి యోజ్యం| జ్వరస్యాగమః-సంతాపారంభః-తస్య వైషమ్యం శిరఃప్రభృతీనామంగానాం న యుగపత్సంతాపః, అపి తు కదాచిదస్య శిరసి పూర్వమాగచ్ఛతి కదాచిదంసయోః పాదయోర్వేతి| అపగమో-జ్వరస్య మోక్షః, తస్య వైషమ్యం-కదాచిదస్య పూర్వం పాదయోః సంతాపమోక్షః కదాచిత్త్రికే కదాచిచ్ఛిరసి సంతాపస్య ముక్తిరితి| తథా, క్షోభమృదుతయోర్వైషమ్యం-కదాచిత్తీవ్రః సంతాపః కదాచిన్మృదురితి| వేదనా జ్వరస్య తాస్తాః, తాసాం వైషమ్యం-న యుగపత్సర్వాంగీణో వేదనోపలంభః, అపి తు క్వచిత్ కదాచిత్ కస్మింశ్చిదంగ ఇతి| తథా, జ్వరస్య య ఊష్మా-సంతాపః, తస్యాపి వైషమ్యాత్ కదాచిచ్ఛిరస్యస్య సంతాప ఉపలభ్యతే కదాచిత్ పాదాద్యన్యతమేఽంగే| తత్రతత్రాంగే-బాహుశిరఃప్రభృతౌ, తాస్తా వేదనాః-పాదయోః సుప్తతాద్యా వక్ష్యమాణాః, చలాః-అనవస్థితాః స్యుః, వాయోశ్చలరూపత్వాత్| తా ఏవాహ-పాదయోరిత్యాది| పాదయోః సుప్తిః-నిశ్చేతనత్వం, నఖక్షతాదికమపి న చేతయేతాం తావిత్యర్థః| స్తంభః-స్తబ్ధతా, తయోరేవ| పిండికయోరుద్వేష్టనం-ఉద్వేష్టః| శ్రమః-ఖేదః| సంధీనాం విచ్ఛేదనమివ| ఊర్వోః సాదః-స్వక్రియాయామసమర్థత్వం| కట్యా గ్రహః-స్తంభ ఇవ| పృష్ఠం క్షోదమివ-సంక్షుణ్ణతామివ, ఆప్నోతి, సంక్షుణ్ణసస్యాదివత్| నిష్పీడ్యత ఇవోదరం-పిణ్యాకాదివత్| ఛిద్యంత ఇవాస్థీని-కరపత్రాదినా కాష్ఠాదివత్| అతిశయేన పార్శ్వగాన్యస్థీని ఛిద్యంత ఇవ| తథా, హృదయస్య గ్రహణం| వక్షసః-ఉరసః, ప్రాజనేనేవ-ప్రతోదేనేవ, తోదో-వ్యథనం| స్కంధయోర్మంథనం-అరణేరివ| బాహ్వోర్భేదో-విదారణమివ| అంసయోః పీడనం-తైలాదిపీడనకాష్ఠైరివ| హన్వోర్భక్షణేఽసామర్థ్యం| తథా, జృంభణాదీని స్యుః| విరసాస్యతా-అవ్యక్తరసత్వం, ముఖస్య భవతి, యేన మధురాద్యన్యతమం రసం న నిశ్చినోతి| అథవా కషాయరసత్వం వక్త్రస్య| మలానాం-మూత్రపురీషాదీనాం, అప్రవర్తనం-అవిసర్గః| రూక్షత్వమరుణత్వం చ త్వగాదీనాం భవతి, రోగస్వభావాత్| తథా, ప్రసేకాదయః స్యుః| అథ, అరోచకాశ్రద్ధయోః కో విశేషః| బ్రూమః| అరోచకేన వక్త్రస్థమపి న భుంక్తే| అశ్రద్ధయా తు కేవలం నాభిలషతి ముఖస్థం తు భక్షయత్యేవేతి విశేషః| విషాదితా-విషణ్ణత్వం దుఃఖితత్వం| రోమాదీనాం హర్షో, వేపథ్వాదయశ్చ వాతజ్వరే స్యుః| స0-పిత్తజ్వరే యుగపత్-తుల్యకాలం, అంగానాం వ్యాప్తిః-శిరః-ప్రభృతీన్యంగాని సంతాపేనైకకాలం వ్యాప్యంతే| న తు వాతజ్వర ఇవాగమాదీనాం వైషమ్యమితి వ్యాప్తిగ్రహణేన ద్యోతయతి| ప్రలాపః-అసంబద్ధవచనస్యోక్తిః| కటువక్త్రతా-కటుకరసత్వమాస్యే| తథా, నాసాయామాస్యే చ పాకః| తథా, శీతేచ్ఛాదయోఽత్ర భవంతి| మండలాకారా నిర్ముఖాః పిటికాః కోఠా ఇత్యుచ్యంతే| నను, దోషాస్త్రయోఽపి జ్వరం నివర్తయంతీత్యుక్తం| పిత్తజ్వరే చ పిత్తేన యుక్తస్య కాయాగ్నేర్భూయో వృద్ధ్యా భావ్యం, నాగ్నిమాంద్యేన, "వృద్ధిః సమానైః సర్వేషాం" (హృ. సూ. అ. 1|14) ఇతి వచనాత్| ఏవం చాగ్నిమాంద్యాభావాత్ జ్వరస్య సంభవేఽప్యుపపత్తిరయుక్తా| నైవం| స్వస్థానాచ్చాలనేనాగ్నేర్మాంద్యాపత్తేః| స్థానవశాద్వాఽన్యథాత్వస్యాపి క్రియాసామర్థ్యం దృష్టం| తథా చాష్టాంగసంగ్రహే (?) (చరకే) శోషనిదానే వక్ష్యతి (చ. ని. అ. 6|5)- "యోంఽశః [ తస్య ] శరీరసంధీనావిశతి తేన [ అస్య ] జృంభా జ్వరశ్చోపజాయతే|" ఇత్యాది| తస్మాత్స ఏవాగ్నిః క్వచిదేవ దేశే పుక్తం శక్తో భవతి, న సర్వత్ర| ఉష్ణగుణేన తు పిత్తేన యుక్తః పక్తా భవత్యేవోష్ణతరః| అత ఏవ సంతాపాదీనధికతరాన్ కరోతీతి న కించిదత్రానుపపన్నం|

Adhikarana kaPajvaralakShaNam (21-22) · Śloka 22

కఫజ్వరలక్షణమాహ విశేషాదరుచిర్జాడ్యం స్రోతోరోధోఽల్పవేగతా| ప్రసేకో ముఖమాధుర్యం హృల్లేపశ్వాసపీనసాః||21|| హృల్లాసశ్ఛర్దనం కాసః స్తంభః శ్వైత్యం త్వగాదిషు| అంగేషు శీతపిటికాస్తంద్రోదర్దః కఫోద్భవే||22||

స0-సర్వజ్వరేఽరుచిర్భవత్యేవ, అతిశయేన తు కఫజే| తథా, జాడ్యాదయః స్యుః| త్వగాదిష్విత్యాదిశబ్ద ఆస్యాక్షినఖాదీనాం గ్రహణాయ| [ త్వగాదిషు శ్వైత్యం-శ్వేతతా| అంగేషు-శిరఃపాణ్యాదిషు, శీతపిటికాః-శ్లేష్మపిటికాః| నిద్రార్తస్యేవ విషయాగ్రహణం-తంద్రా| ] ఉదర్దస్య లక్షణం తంత్రాంతరం ఉక్తం-"శీతపానీయసంస్పర్శాచ్ఛీతకాలే విశేషతః| శ్వయథుః శిశిరార్తానాముదర్దః కఫసంభవః||" ఇతి|

Adhikarana jvarANAM kAlasaMprAptiH (23) · Śloka 23

ఏవం త్రయాణాం దోషాణాం పృథక్ లింగాన్యభిధాయ సామాన్యలింగాన్యధునా కథయతి కాలే యథాస్వం సర్వేషాం ప్రవృత్తిర్వృద్ధిరేవ వా| |23|

స0-కాలః-పూర్వాహ్ణాదికో వర్షాదికో వా యో వాతాదేః, తస్మిన్ కాలే, యథాస్వం-యథాయథం వాతాదిజ్వరాణామప్రవృత్తానాం, ప్రవృత్తిః-ఉత్పత్తిః, ఉత్పన్నానామాధిక్యం వా స్యాత్, తదా వాతాదిజ్వరోఽయమిత్యవబుధ్యేత|

Adhikarana jvarANAM upaSayAnupaSayau (23) · Śloka 23

ఇదానీం సామాన్యేనాన్యదపి లింగద్వయమాహ | నిదానోక్తానుపశయో విపరీతోపశాయితా|23|

స0-నిదానాని చ తాన్యుక్తాని చ,- తిక్తోషణాదీని వాతాదిజ్వరకారణాని, తైరనుపశయో యస్మిన్ జ్వరే స ఏవం| రోగవృద్ధ్యా హి రోగిణో దుఃఖావహత్వం| నను, నిదానానుపశయ ఇత్యేతావదస్తు| కిముక్తగ్రహణేన ? ఉచ్యతే| ఉక్తగ్రహణం స్వనిదానగ్రహణార్థం| ఉక్తగ్రహణమంతరేణ యానికానిచిన్నిదానాని రక్తపిత్తశ్వాసాదీనాం, తేషామనుపశయ ఇత్యేవం ప్రాప్నుయాత్| ఉక్తశబ్దోచ్చారణసామర్థ్యాత్తు యాన్యేవ వాతజ్వర ఉక్తాని తాన్యేవ తత్ర జ్వరే గృహ్యంతే, నేతరాణి| ఏవం పిత్తకఫాదిజ్వరాదిషు| తస్మాదుక్తగ్రహణం కర్తవ్యం| విపరీతోపశాయితేతి| ఉపశేతేఽవశ్యమిత్యుపశాయి, విపరీతైరుపశాయి-విపరీతోపశాయి, తస్య భావో విపరీతోపశాయితా,-సుఖానుబంధి ఆరోగ్యలక్షణా| కస్మాద్విపరీతైః ? ప్రకృతత్వాన్నిదానస్యైవ| ఏవం జ్వరనిదానప్రతిపక్షభూతైః సర్వేషాం జ్వరాణాముపశయః సుఖానుబంధో విపరీతోపశాయితేతి బోధ్యం| నను, "నిదానోక్తానుపశయః" ఇతీదమేవాస్తు, కిం "విపరీతోపశాయితా" ఇత్యనేన ? యస్య హి నిదానోక్తానుపశయః, తస్యావశ్యం విపరీతోపశాయితయా భావ్యం| నైవం| అనైకాంతికత్వాత్| తథా హి,- అతీసారాదిషు నిదానోక్తానుపశయ ఉపలభ్యతే| న చ సామావస్థాయాం విపరీతం సంగ్రాహ్యుపశేతే| అపి చ మద్యోత్థానాం వికారాణాం మద్యమేవ ప్రసాధకమిత్యుక్తం| న చైవం "విపరీతోపశాయితా" ఇతి ఘటతే| తస్మాన్న్యాయ్యముభయోరుపాదానం| ఏవం హి లక్షణం సమ్యగుక్తం భవతి|

Adhikarana saMsargajvaralakShaNam (23) · Śloka 23

| యథాస్వం లింగసంసర్గే జ్వరః సంసర్గజః|23|

స0-యద్యత్స్వం యథాస్వం, యాని యస్య జ్వరస్య స్వాని లింగాని వాతజ్వరస్య పిత్తజ్వరస్య శ్లేష్మజ్వరస్య వా, తేషాం సంసర్గో లింగసంసర్గః,-సంసృష్టలింగత్వం, తస్మిన్సతి సంసర్గజో జ్వరో వేద్యః| అత్రాపి "కాలే యథాస్వం" ఇత్యాది సర్వం లక్షణం బోధ్యం|

Adhikarana vAtapittajvaralakShaNam (23-24) · Śloka 24

న చైతావదేవ సంసర్గలక్షణమిత్యాహ | అపి చ||23|| శిరోర్తిమూర్చ్ఛావమిదాహమోహకంఠాస్యశోషారతిపర్వభేదాః| ఉన్నిద్రతాతృడ్భ్రమరోమహర్షా జృంభాతివాక్త్వం చ చలాత్సపిత్తాత్||24||

స0-చలాత్సపిత్తాత్-వాతపిత్తసంసర్గజే, శిరోర్త్యాదయః స్యుః| కంఠాస్యయోః శోషేణ సంబంధః| వాతజ్వరే శిరోర్త్యాదీని ప్రాయో దృష్టాని, కానిచిత్తు పిత్తజ్వరే దృష్టాని, తాని చ వాతపిత్తజ్వరే దృశ్యంతే| తథా, అన్యాన్యప్యధికాన్యత్ర వాతపిత్తజ్వరే దృశ్యంతే, యాని న కేవలే వాతజ్వరే నాపి పిత్తజ్వరే దృష్టాని| ఏవమన్యయోః సంసర్గజ్వరయోర్యోజ్యం| ఉపజాతివృత్తం|

Adhikarana vAtaSleShmajvaralakShaNam (25) · Śloka 25

ఇదానీం కఫానిలసంసర్గలక్షణమాహ తాపహాన్యరుచిపర్వశిరోరుక్ పీనసశ్వసనకాసవిబంధాః| శీతజాడ్యతిమిరభ్రమతంద్రాః శ్లేష్మవాతజనితజ్వరలింగం||25||

స0-తాపహాన్యాది శ్లేష్మవాతకృతస్య జ్వరస్య లింగం| తాపహానిః-తాపభావః| విబంధో-మూత్రపురీషాదీనామప్రవృత్తిః| స్వాగతావృత్తం|

Adhikarana pittaSleShmajvaralakShaNam (26) · Śloka 26

అధునా కఫపిత్తసంసర్గజ్వరం లక్షయతి శీతస్తంభస్వేదదాహావ్యవస్థా తృష్ణాకాసశ్లేష్మపిత్తప్రవృత్తిః| మోహస్తంద్రాలిప్తతిక్తాస్యతా చ జ్ఞేయం రూపం శ్లేష్మపిత్తజ్వరస్య||26||

స0-శీతాదీనామవ్యవస్థా-అనియమః| తథా, తృష్ణాప్రవృత్త్యాదికం చ శ్లేష్మపిత్తజ్వరస్య రూపం జ్ఞేయం-వేద్యం| శాలినీవృత్తం| అథ, ద్విదోషజానాం జ్వరాణాం కిమాగమాపగమవైషమ్యాదీనాం క్రమేణోత్పత్తిః ? యుగపత్సర్వశరీరప్రాప్త్యా వా ? ఇత్యత్ర సంశయః| తత్ర సంసర్గజత్వాదేకకాలం ద్వయోరపి పక్షయోః సంభవో యుక్తః| కింత్వేతయోః పక్షయోర్విరోధాద్యుగపదసంభవ ఇతి| అత్రోచ్యతే| యది సంసర్గజే జ్వరే బలవాన్ వాయుః స్యాత్ తదా ఆగమాపగమవైషమ్యాదినా క్రమేణ, అథ పిత్తస్య బలీయస్త్వం తదా యుగపత్సర్వశరీరవ్యాప్తిక్రమేణ జ్వరో భవతి| సమౌ యదా ద్వావపి భవతః, తదాఽపి యస్య దేశకాలాదినా బలలాభస్తదా తస్యైవోత్పత్తిక్రమేణ జ్వరో భవతి| సన్నిపాతే తు యుగపదేవ శరీరవ్యాప్తిq 2ః|

Adhikarana sannipAtajvaralakShaNam (27-33) · Śloka 33

అథ సన్నిపాతజ్వరస్య లక్షణమాహ సర్వజో లక్షణైః సర్వైర్దాహోఽత్ర చ ముహుర్ముహుః| తద్వచ్ఛీతం మహానిద్రా దివా జాగరణం నిశి||27|| సదా వా నైవ వా నిద్రా మహాస్వేదోఽతి నైవ వా| గీతనర్తనహాస్యాదివికృతేహాప్రవర్తనం||28|| సాశ్రుణీ కలుషే రక్తే భుగ్నే లులితపక్ష్మణీ| అక్షిణీ పిండికాపార్శ్వమూర్ద్ధపర్వాస్థిరుగ్భ్రమః||29|| సస్వనౌ సరుజౌ కర్ణౌ కంఠః శూకైరివాచితః| పరిదగ్ధా ఖరా జిహ్వా గురుః స్రస్తాంగసంధితా||30|| రక్తపిత్తకఫష్ఠీవో లోలనం శిరసోఽతిరుక్| కోఠానాం శ్యావరక్తానాం మండలానాం చ దర్శనం||31|| హృద్వ్యథా మలసంసంగః ప్రవృత్తిర్వాఽల్పశోఽతి వా| స్నిగ్ధాస్యతా బలభ్రంశః స్వరసాదః ప్రలాపితా||32|| దోషపాకశ్చిరాత్తంద్రా ప్రతతం కంఠకూజనం| |33|

స0-సర్వేభ్యో జాతో వాతపిత్తకఫసముత్థః-సర్వజః, సర్వైర్లక్షణైర్యుతో భవతి| యథా,-అత్ర చ-సన్నిపాతజ్వరే, దాహో ముహుర్ముహుః, తద్వత్-దాహవత్ పునః పునః, శీతం భవతి| అహని మహతీ నిద్రా| రాత్రౌ తు జాగరణం| సదా వా-దివసే నిశి చ, నైవ వేతి ద్వయోరపి నక్తందివసయోర్నిద్రా న భవతి| తథా, బహుస్వేదోఽతిశయేన నైవ వా స్వేదః| తథా,గీతాదికాయా వికృతాయా ఈహాయాః- చేష్టాయాః, ప్రవర్తనం| తథా, నయనే సాస్రే భవతః| తథా, కలుషే రక్తే తథా కుటిలే| తథా, లులితే పక్ష్మణీ యయోస్త ఏవం| తథా, పిండికాదిరుక్| భ్రమో-మోహః| కర్ణౌ సశబ్దౌ సరుజౌ-సపీడౌ, చ| కంఠః శూకైః-కింశారుభిరివ, వ్యాప్తః| జిహ్వా పరిదగ్ధా, తథా ఖరా-అమృదుః, తథా గురుః| తథా, స్రస్తాంగసంధిత్వం| రక్తాదిష్ఠీవనం| మూర్ధ్నో లోలనం-చలనం| తథా, అతిరుక్| కోఠానాం శ్యావరక్తానాం మండలానాం చ దర్శనం| నైవ వేత్యత్రాపి యోజ్యం| తథా, హృది పీడా| మలానాం-మూత్రపురీషాదీనాం, [ సంసంగః- ] అప్రవృత్తిః| అల్పశో వా ప్రవృత్తిరతిశయేనాథవా| తథా, స్నిగ్ధాస్యతాది భవతి|

Adhikarana sannipAtajvarasya nAmAni (33) · Śloka 33

అథాస్య సన్నిపాతస్య నామద్వయమాహ | సన్నిపాతమభిన్యాసం తం బ్రూయాచ్చ హృతౌజసం||33||

స0-తం సన్నిపాతమభిన్యాసం హృతౌజసం చ బ్రూయాత్| తత్ర "ఓజస్తు తేజో ధాతూనాం" (హృ. సూ. అ. 11|37) ఇత్యాద్యోజోలక్షణం| హృతమోజో యేన స హృతౌజాః, తం హృతౌజసం|

Adhikarana asAdhyasannipAtajvaralakShaNam (34) · Śloka 34

దోషే విబద్ధే నష్టేఽగ్నౌ సర్వసంపూర్ణలక్షణః| అసాధ్యః|34|

స0- [ నను, ] దోషే విబద్ధ ఇత్యేకవచనమయుక్తం| దోషాణాం హ్యత్ర చ బహుత్వాద్బహువచనం న్యాయ్యం స్యాత్| అత్రోచ్యతే| జాత్యభిప్రాయాదదోషః| జాత్యాఖ్యాయామేకస్య బహుత్వసిద్ధేర్దోష ఇత్యుక్తే బహుత్వం గమ్యతే| యథా-నిష్పన్నో యవ ఇతి| తస్మాద్దోషే విబద్ధ ఇతి యుక్తం| నష్టేఽగ్నావిత్యసత్| సర్వజ్వరేష్వేవ హ్యగ్నినాశస్య ప్రాగభిధానాత్| తస్మాదయుక్తమేతదుచ్యతే| న| విశేషాభిప్రాయాత్| కామం సర్వజ్వరేష్వగ్నినాశ ఉక్తః| అస్మింస్తు సాన్నిపాతికే విశేషేణాగ్నినాశ ఇత్యభిప్రాయః| దోషే-వాతపిత్తకఫమూత్రపురీషాదికే, విబద్ధే-అప్రవృత్తిశీలే, అగ్నౌ నష్టే సతి, సర్వసంపూర్ణలక్షణః సన్నిపాతోఽసాధ్యః-సాధయితుమశక్యః|

Adhikarana kRucCrasAdhyasannipAtajvaralakShaNam (34) · Śloka 34

| సోఽన్యథా కృచ్ఛ్రో భవేద్వైకల్యదోఽపి వా||34||

స0-అన్యథా-అసంపూర్ణలక్షణత్వేన, సః-జ్వరః, కృచ్ఛ్రో భవేత్ వైకల్యదో వా భవేత్|

Adhikarana amiSrIBUtadoShajasannipAtajvaraH (35-36) · Śloka 36

కిమేష ఏవ సన్నిపాతజ్వరప్రకారః సంభవతి ? ఉతాన్యోఽపి సంభవతి ? ఇత్యాహ అన్యచ్చ సన్నిపాతోత్థో యత్ర పిత్తం పృథక్ స్థితం| త్వచి కోష్ఠేఽథవా దాహం విదధాతి పురోఽను వా||35|| తద్వద్వాతకఫౌ శీతం, దాహాదిర్దుస్తరస్తయోః| |36|

స0-అన్యశబ్దార్థోఽన్యదిత్యయం నిపాతః| అపరోఽయం సన్నిపాతోత్థో జ్వరః| యత్ర సన్నిపాతే పిత్తం వాతకఫాభ్యాం పృథక్-భిన్నం, స్థితం సత్ త్వచ్యథవా కదాచిత్ కోష్ఠే దాహం కరోతి| కథం ? పురోఽను వా,-పూర్వం పశ్చాద్వా| అథవేతి స్థానవిశేషాభిధాయిపదసమీపే శ్రూయమాణం స్థానవిశేషే వికల్పం కరోతి| పురోఽనువేత్యత్ర కాలవిశేషాభిధాయిపదసమీపే శ్రూయమాణం కాలం వికల్పయతి| తత్ర చాయం విశేషః-త్వచి స్థితం బహిరధికం దాహం కరోతి, అంతరల్పం| కోష్ఠే తు స్థితమంతరధికం, బహిః స్వల్పమితి| తదిత్యనేన పిత్తం పరామృశ్యతే| [తద్వత్- ] పిత్తేన తుల్యం| యథా,-పిత్తం పృథక్ స్థితం త్వచి కోష్ఠేఽథవా దాహం కరోతి పురోఽను వా, తథైవ వాతకఫౌ త్వచి కోష్ఠేఽథవా పురోఽను వా శీతం విదధతః, ఇతి ద్వివిధోఽయం సన్నిపాతః| తయోః-శీతాదిదాహాద్యోః సన్నిపాతయోర్మధ్యే, యో దాహాదిః సన్నిపాతః స దుస్తరః-కృచ్ఛ్రసాధ్య ఇత్యర్థః| కేచిత్తు శీతాదిః శీతార్తో దాహాదిర్దాహార్త ఇతి ద్విధా (చతుర్ధా) సన్నిపాతం సమగిరన్|

Adhikarana SItAdisannipAtajvaralakShaNam (36-37) · Śloka 37

నను, అస్మిన్ శీతాదౌ దాహాదౌ చ జ్వరే కో విశేషః ? ఇత్యాహ | శీతాదౌ తత్ర పిత్తేన కఫే స్యందితశోషితే||36|| శీతే శాంతేఽమ్లకో మూర్చ్ఛా మదస్తృష్ణా చ జాయతే| |37|

స0-శీతాదౌ తత్ర-తస్మిన్ సన్నిపాతే, పిత్తేన కర్త్రా కఫే స్యందితే-స్రావితే, శోషితే చ గ్రీష్మ ఇవ ఖరదినకరకరతాపేన హిమ ఇవ, తథా శీతే శాంతే చార్థాద్దాహ ఉపజాయతే| అమ్లకాదయశ్చ చత్వారః స్యుః| పిత్తేనేతి కర్తరి తృతీయా| అత ఏవ చ బలవత్త్వేన ప్రాధాన్యాత్ కఫం స్రావయతి శోషయతి చేతి| అమ్లోద్గిరణం-అమ్లకః|

Adhikarana dAhAdisannipAtajvaralakShaNam (37) · Śloka 37

| దాహాదౌ పునరంతే స్యుస్తంద్రాష్ఠీవవమిక్లమాః||37||

స0-దాహ ఆదిర్యస్మిన్ స దాహాదిః| శీతావసాన ఇత్యర్థాద్గమ్యతే| దాహాదౌ చ సన్నిపాతేఽస్య దాహస్యాంతే-అవసానే, తంద్రాదయో భవంతి| దాహకారిపిత్తస్యందితేనైవ కఫేన శమితే పిత్తే కఫోద్రేకాదేవ కఫజాస్తంద్రాదయో భవంతి|

Adhikarana AgantujvaraBedAH (38) · Śloka 38

ఆగంతురభిఘాతాభిషంగశాపాభిచారతః| చతుర్ధా|38|

స0-ఆగంతుజ్వరశ్చతుర్ధా భవతి, అభిఘాతజోఽభిషంగజోఽభిశాపజోఽభిచారజశ్చ|

Adhikarana abhighAtajAgantujvarabhedau (38-39) · Śloka 39

| అత్ర క్షతచ్ఛేదదాహాద్యైరభిఘాతజః||38|| శ్రమాచ్చ| |39|

స0-అత్ర-అస్మిన్నాగంతౌ జ్వరే, అభిఘాతజో యో జ్వరః స క్షతచ్ఛేదాద్యైః-శస్త్రప్రహారాద్యైః, జాయతే| తథా, శ్రమాచ్చ-అధ్వాదికృతాదాయాసాచ్చ|

Adhikarana tasya dvividhasya lakShaNam (39) · Śloka 39

తస్మింపవనః ప్రాయో రక్తం ప్రదూషయన్| సవ్యథాశోఫవైవర్ణ్యం, సరుజం కురుతే జ్వరం||39||

స0-తస్మిన్-అభిఘాతజే జ్వరే, ప్రాయో-బాహుల్యేన, పవనో-వాయుః, జ్వరం కురుతే| కిం కుర్వన్ ? రక్తం ప్రదూషయన్| కీదృశం జ్వరం ? సవ్యథేత్యాది| వ్యథాదియుక్తం తథా సరుజం| ప్రాయోగ్రహణం క్వచిదభిఘాతజేఽన్యోఽపి దోషః కుప్యతి, బాహుల్యేన తు వాయురితి ద్యోతయతి|

Adhikarana abhiSha~ggajAgantujvarabhedAH (40) · Śloka 40

గ్రహావేశౌషధివిషక్రోధాభిశోకకామజః| అభిషంగాత్|40|

స0-గ్రహాదిజో జ్వరోఽభిషంగాద్భవతి|

Adhikarana grahAveSajalakShaNam (40) · Śloka 40

ఇదానీం గ్రహోత్పన్నస్య లింగమాహ | గ్రహేణాస్మిన్నకస్మాద్ధాసరోదనే||40||

స0-గ్రహేణ-దేవదానవాదినాఽష్టాదశభేదభిన్నేన, యో జ్వరో భవతి, అస్మిన్-జ్వరే, అకస్మాత్-నిర్నిమిత్తమేవ, హాసరోదనే భవతః|

Adhikarana oShadhijalakShaNam (41) · Śloka 41

ఓషధీగంధజే మూర్చ్ఛా శిరోరుగ్వమథుః క్షవః| |41|

స0-విషౌషధీపుష్పగంధేన వాయునోపనీతేన యో జ్వరస్తస్మిన్ మూర్చ్ఛాదయో జాయంతే|

Adhikarana viShajalakShaNam (41) · Śloka 41

| విషాన్మూర్చ్ఛాతిసారాస్యశ్యావతాదాహహృద్గదాః||41||

స0-విషాజ్జాతే తస్మిన్ జ్వరే మూర్చ్ఛాదయో జాయంతే| ఆస్యశ్యావతా-కృష్ణముఖత్వం| హృద్గదో-హృదయే పీడా|

Adhikarana krodhajalakShaNam (42) · Śloka 42

క్రోధాత్కంపః శిరోరుక్ చ| |42|

స0-క్రోధాత్-కోపాత్, సంజాతే జ్వరే కంపో-వేపథుర్జాయతే| తథా, శిరోరుక్-శిరోర్తిశ్చ|

Adhikarana bhayashokajalakShaNam (42) · Śloka 42

ప్రలాపో భయశోకజే| |42|

స0-భయశోకజే జ్వరే ప్రలాపః|

Adhikarana kAmajalakShaNam (42) · Śloka 42

| కామాద్భ్రమోఽరుచిర్దాహో హ్రీనిద్రాధీధృతిక్షయః||42||

స0-కామాదుద్భూతే జ్వరే భ్రమాదయో భవంతి| హ్రీః-లజ్జా, నిద్రా-స్వప్నః, ధీః-బుద్ధిః, ధృతిః-ధైర్యం, తేషాం [ క్షయో ]-విఘాతః|

Adhikarana abhiSha~ggajAnAM doShAnubandhaH (43) · Śloka 43

గ్రహాదౌ సన్నిపాతస్య భయాదౌ మరుతస్త్రయే| కోపః కోపేఽపి పిత్తస్య|43|

స0-గ్రహాదౌ త్రయే-జ్వరే గ్రహావేశౌషధివిషజే, సన్నిపాతస్య కోపః| భయాదౌ త్రయే-భీశోకకామజే జ్వరే, మారుతస్య కోపః| కోపే పిత్తస్య [ కోపః ]| అపిశబ్దాద్వాతస్యాపి కోప ఇతి|

Adhikarana shApAbhicArajayorlakShaNam (43-44) · Śloka 44

| యౌ తు శాపాభిచారజౌ||43|| సన్నిపాతజ్వరౌ ఘోరౌ తావసహ్యతమౌ మతౌ| |44|

స0-తమశబ్దేనైతద్దర్శయతి,-అన్యేఽపి యే సన్నిపాతజ్వరాస్తేఽప్యసహ్యాః-సోఢుమశక్యాః, ఏతౌ పునః శాపాభిచారజావతిశయేన సోఢుమశక్యావితి|

Adhikarana abhicArajasya visheShaH (44-45) · Śloka 45

| తత్రాభిచారికైర్మంత్రైర్హూయమానస్య తప్యతే||44|| పూర్వం చేతస్తతో దేహస్తతో విస్ఫోటతృడ్భ్రమైః| సదాహమూర్చ్ఛైర్గ్రస్తస్య ప్రత్యహం వర్ద్ధతే జ్వరః||45||

స0-అభిచారికైర్మంత్రైః-అథర్వవేదాద్యుపదిష్టైః, హూయమానస్య పుంసః, యన్నామోద్దేశేన హవిఃప్రక్షేపః స హూయమాన ఉచ్యతే, అభిచారమధికృత్య ప్రణీత ఇతి "ప్రాగ్వహతేష్ఠక్" ఇతి ఠక్| హూయమానస్య పుంసః ప్రథమం చేతస్తప్యతే-సదుఃఖం జాయతే| తతః-అనంతరం, దేహః-శరీరం, తప్యతే-సజ్వరం సంపద్యతే| తతః-అనంతరం, విస్ఫోటతృడ్భ్రమైర్దాహమూర్చ్ఛాయుతైర్గ్రస్తస్య-ఆక్రాంతస్య, ప్రత్యహం జ్వరో వర్ద్ధతే-జ్వరస్యాధిక్యం భవతి| తనవః స్ఫోటా ఏవ విస్ఫోటా భణ్యంతే|

Adhikarana aShTavidhajvaropasaMhAraH (46) · Śloka 46

ఇతి జ్వరోఽష్టధా దృష్టః| |46|

స0-ఇతి-పూర్వోక్తేన ప్రకారేణ నిజః సప్తప్రకార ఆగంతుశ్చేతి, అష్టప్రకారో జ్వరో దృష్టః, మునీంద్రైరితి శేషః|

Adhikarana aShTAnAM jvarANAM pratyekaM dvaividhyaShaTkam (46-47) · Śloka 47

సమాసాద్ద్వివిధస్తు సః| శారీరో మానసః సౌమ్యస్తీక్ష్ణోఽంతర్బహిరాశ్రయః||46|| ప్రాకృతో వైకృతః సాధ్యోఽసాధ్యః సామో నిరామకః| |47|

స0-తుర్విశేషే| సమాసాత్-సంక్షేపాత్, తు-పునః, సః-జ్వరో, ద్వివిధః| తదేవ ద్వైవిధ్యమాహ-శారీరో మానస ఇత్యేకం ద్వికం| సౌమ్యస్తీక్ష్ణ ఇతి ద్వితీయం| అంతరాశ్రయో బహిరాశ్రయ ఇతి తృతీయం| ప్రాకృతో వైకృత ఇతి చతుర్థం| సాధ్యోఽసాధ్య ఇతి పంచమం| సామో నిరామ ఇతి షష్ఠం| ఇతి ద్వైవిధ్యమేషాం ద్వికానాం|

Adhikarana shArIrasya lakShaNam, mAnasasya lakShaNam (47) · Śloka 47

సంప్రత్యేతానేవ జ్వరాన్ వ్యాచష్టే | పూర్వం శరీరే శారీరే తాపో, మనసి మానసే||47||

స0-శారీరే జ్వరే ప్రథమం శరీరే తాపో భవతి, పశ్చాన్మనసీతి పూర్వశబ్దస్య సంబంధిశబ్దత్వాద్గమ్యతే| ఏవం మానసే జ్వరే పూర్వం మనసి తాపో-దుఃఖం, పశ్చాద్దేహే తాపః-పీడావిశేషో జాయతే|

Adhikarana saumyasya lakShaNam (96)) · Śloka 48

ఇదానీం సౌమ్యతీక్ష్ణౌ వ్యాచష్టే- పవనే యోగవాహిత్వాచ్ఛీతం శ్లేష్మయుతే భవేత్| |48|

స0-పవనే శ్లేష్మయుతే యోగవాహిత్వాద్ధేతోః శీతం భవేత్| తస్మాద్వాత శ్లేష్మజ్వరః సౌమ్య ఇతి బోధ్యం| శ్లేష్మా హి "సోమః" ఇతి ప్రాగుక్తం (హృ. శా. అ. 3|96)|

Adhikarana tIkShNasya lakShaNam (48) · Śloka 48

తీక్ష్ణమిదానీం వక్తి | దాహః పిత్తయుతే, మిశ్రం మిశ్రే|48|

స0-దాహః పిత్తసంబంధే పవనే యోగవాహిత్వాద్భవేత్| ఇత్యేవం మిశ్రే-పిత్తశ్లేష్మయుతే పవనే, యోగవాహిత్వాచ్చ పవనస్య మిశ్రం-దాహశీతం భవేత్, ముహుర్దాహో ముహుః శీతమితి| తదయం సౌమ్యతీక్ష్ణవ్యామిశ్రస్తృతీయో జ్వర ఇతి వేద్యం| సౌమ్యస్తీక్ష్ణ ఇతి ద్వైవిధ్యకథనం తు సమాసాదితి మంతవ్యం| యోగం వహతి తచ్ఛీలో యోగవాహి, యేన యేన యుక్తో భవతి తస్య తస్య స్వభావం భజత ఇత్యర్థః| ఏవం చ సతి స్వయం నోష్ణో న చ శీతో వాయురిత్యభ్యుపగతం| తదేవమిహ యోగవాహిత్వాత్ కఫేన యుక్తే వాయౌ శీతం భవేదిత్యుక్తం, అసౌ వాయుః శీతం కరోతీత్యర్థః| పిత్తయుక్తేఽస్మిన్ దాహో భవేత్, అసౌ దాహం కరోతీతి| ఏవం స్వయం నోష్ణో న శీత ఇత్యవతిష్ఠతే| "తత్ర రూక్షో లఘుః శీతః " ఇత్యత్ర చ శీత ఇత్యుచ్యతే| తదిమే వచసీ పరస్పరం వ్యాజఘ్నాతే| నైవం| "తత్ర రూక్షో లఘు శీతః ఖరః సూక్ష్మశ్చలోఽనిలః|" (హృ. సూ. అ. 1|11) ఇత్యత్రైవాయమర్థస్తథా వ్యాఖ్యాతో యథా న పూర్వాపరవ్యాహతత్వం భవేత్| తేనేహ పునర్న ప్రతన్యతే|

Adhikarana antarAshrayasya lakShaNam (48-49) · Śloka 49

| అంతఃసంశ్రయే పునః||48|| జ్వరేఽధికం వికారాః స్యురంతః క్షోభో మలగ్రహః| |49|

స0-అంతరాశ్రయే తు జ్వరేఽధికం కృత్వాఽంతర్వికారాః స్యుః, న బహిరేవ| తథా, క్షోభః-తీవ్రదాహత్వం| మలానాం-మూత్రపురీషాదీనాం, గ్రహో-విబంధః|

Adhikarana bahirAshrayasya lakShaNam (49) · Śloka 49

| బహిరేవ బహిర్వర్గే తాపోఽపి చ సుసాధ్యతా||49||

స0-బహిర్వర్గే తు బహిరేవ తాపః, న త్వంతరే| అపిచేత్యంతః-క్షోభమలగ్రహావప్యత్ర న స్త ఇతి సముచ్చినోతి| తత్ర చ బహిర్వేగేఽత ఏవ సుసాధ్యతా-సుఖసాధ్యత్వం, భవతి| అంతరాశ్రయే తు దుఃసాధ్యతేత్యర్థాదుక్తం భవతి|

Adhikarana prAkRutasya lakShaNam, vaikRutasya lakShaNam (50) · Śloka 50

సంప్రతి ప్రాకృతవైకృతౌ లక్షయతి - - - - వర్షాశరద్వసంతేషు వాతాద్యైః ప్రాకృతః క్రమాత్| వైకృతోఽన్యః స దుఃసాధ్యః ప్రాయశ్చ ప్రాకృతోఽనిలాత్||50||

స0- వర్షాదిషు త్రిషు ఋతుషు యథాక్రమం వాతాద్యైస్త్రిభిర్దోషైర్యో జ్వరో జాయతే స ప్రాకృతః| వర్షాసు వాతజ్వరః ప్రాకృతః, శరది పిత్తజ్వరో, వసంతే కఫజ్వరః, ఇతి పరిభాష్యతే| అత ఏవ వాతప్రకృతేన యో జ్వరః, పిత్తప్రకృతేః పిత్తేన, శ్లేష్మప్రకృతేః శ్లేష్మణేతి, స ప్రకృతిభవత్వేన ప్రాకృత ఇత్యుచ్యతే| వైకృతోఽన్య ఇతి| యో జ్వరో వర్షాదిభ్య ఋతుభ్యోఽన్యత్ర కాలే జాతో వర్షాదిష్వపి వా న యథాక్రమం వాతాద్యైర్జనితః, స యథోక్తప్రాకృతలక్షణాదన్యః, స వైకృత ఉచ్యతే| స చ దుఃసాధ్యః-కృచ్ఛ్రసాధ్యః| ప్రాకృతస్తు సుసాధ్య ఇత్యర్థాద్గమ్యతే| ప్రాయ ఇత్యాది| ప్రాయో-బాహుల్యేన, ప్రాకృతోఽపి యో జ్వరోఽనిలాజ్జాయతే సోఽపి దుఃసాధ్యః| ప్రాయోగ్రహణేనైతద్ ద్యోతయతి| కదాచిద్దైవానుకూలత్వాత్సుసాధ్య ఏవ భవతి| నను, వర్షాస్వ(శరద్య)పి ప్రాకృతోఽపి జ్వరో యథా వికృతివిజ్ఞానీయే కథితస్తథాఽసాధ్య ఏవ| "జ్వరో నిహంతి బలవాన్" (హృ. శా. అ. 5|71) ఇత్యాది| తదేతత్పూర్వాపరవ్యాహతమివ దృశ్యతే| నైవం| అనయోర్వచసోః సామాన్యవిశేషరూపత్వాత్| తథా చేహ సామాన్యేనోక్తం, వికృతివిజ్ఞానీయే తు విశేషేణేతి| ఏతదేవ చ స్ఫుటీకర్తుం వక్ష్యతి (శ్లో. 53)- "వికృతిజ్ఞానే ప్రాగసాధ్య ఉదాహృతః|" ఇతి|

Adhikarana viruddhAviruddhopakramaj~jAnArthaM prAkRutAnAM saMprAptiH (51-52) · Śloka 52

సంప్రతి వర్షాసు ప్రాకృతస్య జ్వరస్య స్వరూపం నిరూపయతి - - - - - వర్షాసు మారుతో దుష్టః పిత్తశ్లేష్మాన్వితో జ్వరం| కుర్యాత్ పిత్తం చ శరది తస్య చానుబలం కఫః||51|| తత్ప్రకృత్యా విసర్గాచ్చ తత్ర నానశనాద్భయం| కఫో వసంతే తమపి వాతపిత్తం భవేదను||52||

స0-ప్రావృషి పవనః [ దుష్టః- ] కుపితః, పిత్తశ్లేష్మయుతో జ్వరం కుర్యాత్| ప్రావృషి ప్రాకృతో జ్వరో వాతప్రధానః పిత్తశ్లేష్మాణౌ త్వనుబలత్వేన వాతస్య స్థితౌ, న తు సన్నిపాత ఇవ స్వయం జ్వరకారకావిత్యర్థః| సాంప్రతం శరది ప్రాకృతస్య జ్వరస్య దోషబలాబలం లక్షయతి-పిత్తం చేత్యాది| పిత్తం శరది [ దుష్టం ] ప్రాకృతం జ్వరం కుర్యాదిత్యనువర్తతే| ప్రావృట్సంచితస్య పిత్తస్య తదా కోపసద్భావాత్| తస్య చ పిత్తస్యానుబలం-అనుబంధి బలం, కఫః| అనుబలమివానుబలం| యథా,-కస్యచిత్ స్వతంత్రస్య రాజ్ఞో గజతురగరథపురుషాదిబలవతో వైరిభిః సహ యుధ్యమానస్య పశ్చాదన్యద్బలం తచ్ఛక్తేరనుబృంహణార్థమాగచ్ఛతి, ఏవం స్వతంత్రస్య పిత్తస్య జ్వరం కుర్వతో బలోపబృంహణం శరది కఫః కరోతి| తత్ప్రకృత్యేతి తచ్ఛబ్దేన వర్షాశరదుద్భూతౌ మారుతజ్వరపిత్తజ్వరౌ పరామృశ్యేతే| తయోః ప్రకృతిస్తత్ప్రకృతిః, తయా తత్ప్రకృత్యా,- తత్స్వభావేన, తత్ర-ప్రాకృతే జ్వరే, అనశనాత్-లంఘనాత్, భయం న 'భవతీ ఇతి శేషః| విసర్గాచ్చ వర్షాశరదుపలక్షితో హి కాలో విసర్గః సౌమ్యస్వభావః, అస్మాచ్చ కారణాత్తస్మింకాలే జ్వర ఉత్పన్నే లంఘనాత్ ప్రత్యవాయశంకా తథా న భవతి, యథాఽన్యస్మిన్ కాలే జ్వర ఆదానకాలస్వభావాద్వాతపిత్తానుబలత్వాచ్చానశనాద్భయం భవతీత్యర్థః| వసంతకాలే కఫో దుష్టో జ్వరం కుర్యాదితి వర్తతే| తం చ కఫమను వాతపిత్తం భవేత్, వాతపిత్తే తస్యానుబలే భవత ఇత్యర్థః| నను, అత్ర సాక్షాత్కఫస్య కర్తృత్వముచ్యతే| కఫశ్చ సౌమ్యస్వభావః| తస్మాదత్ర నానశనాద్భయమితి| తచ్చాయుక్తం| తథాహి-వర్షాశరదోః శ్లేష్మానుబలత్వం కాలశ్చ విసర్గాఖ్య ఇతి కారణద్వయసద్భావాద్ధాత్వపచయో న సంభావ్యత ఏవ| వసంతే తు కాలస్యాగ్నేయత్వాద్వాతపిత్తానుబలత్వాచ్చావశ్యంభావీ ధాత్వపచయ ఏవ| తస్మాద్వసంతేఽనశనాద్భయం శంక్యతే| కేచిత్తు జ్వరస్యామాశయసముత్థత్వాత్ కఫోత్థత్వాచ్చాత్రాపి కించిన్మాత్రమనశనాద్భయం నాశంక్యత ఏవేత్యాహుః|

Adhikarana sAdhyalakShaNam (53) · Śloka 53

అథ సాధ్యాసాధ్యజ్వరలక్షణార్థమాహ - - - - బలవత్స్వల్పదోషేషు జ్వరః సాధ్యోఽనుపద్రవః| |53|

స0-బలవస్తు నరేషు యౌవనాదిసంపత్త్యా తథాఽల్పదోషేషు యో జ్వరో జాయతే, ఉపద్రవేణ-కాసాదినా రహితః, స సాధ్యః-సాధయితుం శక్యః|

Adhikarana asAdhyalakShaNam (53) · Śloka 53

| సర్వథా వికృతిజ్ఞానే ప్రాగసాధ్య ఉదాహృతః||53||

స0-సర్వథేతి యాదృశస్యాతురస్య యాదృశో జ్వరోఽసాధ్యో భవతి తాదృశో, వికృతివిజ్ఞానీయే శారీరే (అ. 5|71)- "జ్వరో నిహంతి బలవాన్" ఇత్యాదినా గ్రంథేన ప్రాక్-పూర్వముక్తః|

Adhikarana sAmajvaralakShaNam (54) · Śloka 54

అధునా సామనిరామౌ జ్వరో లక్షయతి - - - - జ్వరోపద్రవతీక్ష్ణత్వమగ్లానిర్బహుమూత్రతా| న ప్రవృత్తిర్న విడ్జీర్ణా న క్షుత్సామజ్వరాకృతిః||54||

స0-జ్వరస్యోపద్రవాః-ప్రలాపభ్రమాదయః, తేషాం తీక్ష్ణత్వం-తీవ్రతా| తథా, బహుమూత్రత్వం| తథా, న ప్రవృత్తిః-న పురీషస్య ప్రవర్తనం| విట్ప్రవృత్తావపి హి ప్రవృత్తిశబ్దః ప్రసిద్ధః| యథాఽనంతరమధునైవాధీతం (శ్లో. 32)- "ప్రవృత్తిర్వాఽల్పశోఽతి వా|" ఇతి| అథ చేద్విట్ ప్రవర్తతే సా న జీర్ణా-పక్వా న భవతి| తథా, న క్షుత్-న బుభుక్షా| ఇయమశేషా లింగసంహతిః సామజ్వరాకృతిః-సామజ్వరస్య లక్షణం| సహామేన వర్తతే యో జ్వరః స సామజ్వరః, తస్యాకృతిః| "ఊష్మణోఽల్పబలత్వేన" (హృ. సూ. అ. 13|25) ఇత్యాద్యామలక్షణం|

Adhikarana pacyamAnajvaralakShaNam (55) · Śloka 55

జ్వరవేగోఽధికం తృష్ణా ప్రలాపః శ్వసనం భ్రమః| మలప్రవృత్తిరుత్క్లేశః పచ్యమానస్య లక్షణం||55||

స0-అతిశయేన జ్వరవేగస్తృష్ణాదయశ్చేతి పచ్యమానజ్వరస్య లక్షణం| పచ్యమానజ్వరస్య చ ద్వికేష్వనిర్దిష్టస్యాపీహ కథనమతా(మామా)ంతరీయకత్వాత్| తథా హి-యావత్పచ్యమానావస్థా న భవతి తావత్కథం నిరామావస్థా స్యాత్ ? తస్మాద్యుక్తః పచ్యమానజ్వరస్య నిర్దేశః|

Adhikarana nirAmajvaralakShaNam (56) · Śloka 56

జీర్ణతాఽఽమవిపర్యాసాత్సప్తరాత్రం చ లంఘనాత్| |56|

స0-ఆమశబ్దేనాత్ర సామజ్వరలక్షణముపలక్ష్యతే| తేన సామజ్వరోక్తలక్షణవిపర్యాసాత్ జ్వరస్య జీర్ణతా వేద్యేతి బోధ్యం| యథా-జ్వరోపద్రవమృదుత్వం గ్లానిరల్పమూత్రతా పక్వవిట్ప్రవృత్తిః క్షుదుపగమనమితి, ఏవంరూపో విపర్యాసః| తథా, "జ్వరవేగోఽధికం" ఇత్యాదిపచ్యమానజ్వరాకృతేశ్చ విపర్యాసాత్ జీర్ణతా-పక్వతా, లక్షయితవ్యా| తథా హి-పచ్యమానతాయామపి సామతా సంభావ్యత ఏవ| తథా, సప్తరాత్రం చ లంఘనాత్| సప్తరాత్రమితి సప్తానాం రాత్రీణాం సమాహార ఇత్యచ్ సమాసాంతః, అత్యంతసంయోగే ద్వితీయా| తేనాయమర్థః,-సప్తరాత్రీర్లంఘయిత్వా-అతివాహ్య, తతోఽనంతరం యః కాలోఽష్టమదినాదిస్తదా జ్వరస్య జీర్ణతా-నిరామతేతి| తథా చ మునిః (చ. చి. అ. 3|272)- "సప్తాహేన తు పచ్యంతే సప్తధాతుగతా మలాః| నిరామశ్చాప్యతః ప్రోక్తో జ్వరః ప్రాయోఽష్టమేఽహని||" ఇతి| నను, ఏవంసతి సప్తరాత్రాతిప్రవృత్తిరేవ నిరామజ్వరలింగమస్తు, "జీర్ణతాఽఽమవిపర్యాసాత్" ఇత్యనేన నార్థః| అస్త్యేవైతత్| కింతు సన్నిపాతజ్వరే బహునా కాలేన మలపాకో భవతి| తస్మాత్తల్లక్షణార్థం "జీర్ణతాఽఽమవిపర్యాసాత్" ఇత్యప్యుక్తం| యద్యేవం "జీర్ణతాఽఽమవిపర్యాసాత్" ఇత్యస్తు, కిం "సప్తరాత్రం చ లంఘనాత్" ఇత్యనేన ? అపి చ త్రిదోషజే జ్వరే సప్తరాత్రాతిక్రమలక్షణం లింగం నోపయుజ్యతే| తత్ర హ్యేవం పఠ్యతే (శ్లో. 61)- "వాతపిత్తకఫైః సప్త దశ ద్వాదశ" ఇత్యారభ్య యావత్ "శుధ్ద్యశుధ్ద్యౌ జ్వరః కాలం దీర్ఘమప్యనువర్తతే||" ఇతి| తస్మాత్ "సప్తరాత్రం చ లంఘనాత్" ఇత్యవాచ్యం| అత్రోచ్యతే| అల్పదోషో యో జ్వరస్తస్యామవిపర్యాసాత్ సప్తాహాదర్వాగపి జీర్ణతోచ్యతే| యస్తు బహుదోషో జ్వరస్తస్య తు కృతసప్తలంఘనస్య జీర్ణతోచ్యతే| ఇతి లక్షణద్వయేన ప్రత్యపాది| అత ఏవ చ తత్ర పథ్యమనుజజ్ఞే| వక్ష్యతి హి (హృ. చి. అ. 1|38)- "ఇత్యయం షడహో నేయో బలం దోషం చ రక్షతా| తతః పక్వేషు దోషేషు లంఘనాద్యైః ప్రశస్యతే|| కషాయో దోషశేషస్య" ఇత్యాది| తస్మాదేతయోర్లక్షణయోర్ద్వయోరప్యుపాదానం న్యాయ్యమితి స్థితం| ఖరనాదేనాప్యేవమవాది-"న చ నిఃసప్తతైవేహ నిరామజ్వరకారణం| చిరాదపి హి పచ్యంతే సన్నిపాతజ్వరే మలాః|| సప్తరాత్రాతివృత్తిశ్చ క్షామతాది చ లక్షణం| తస్మాత్తదుభయం దృష్ట్వా నిరామం జ్వరమాదిశేత్||" ఇతి| జీర్ణః పక్వః పురాణ ఇతి పర్యాయాః|

Adhikarana uktAnAM jvarANAM pRuthak pa~jcavidhatvam (56-57) · Śloka 57

| జ్వరః పంచవిధః ప్రోక్తో మలకాలబలాబలాత్||56|| ప్రాయశః సన్నిపాతేన భూయసా తూపదిశ్యతే| సంతతః సతతోఽన్యేద్యుస్తృతీయకచతుర్థకౌ||57||

స0-పంచప్రకారో జ్వరో వక్ష్యమాణః సంతతాదిభిర్భేదైః ప్రోక్తో, 'మునీంద్రైః' ఇతి శేషః| కుతః ? మలేత్యాది| మలో-వాతాదిః| కాలః-పూర్వాహ్ణాదిః| బలం చ బలం చ బలమిత్యేకశేషః, బలం చాబలం చ బలాబలం, కాలే బలాబలం కాలబలాబలం, సప్తమీతి యోగవిభాగాత్ సమాసః, మలానాం కాలబలాబలం మలకాలబలాబలం, తస్మాత్| ద్విబలశబ్దోఽత్ర నిర్దిష్టో ద్వివిధసంబంధార్థః| కోఽసౌ ద్వివిధః సంబంధః ? ఇతి చేత్ బ్రూమః| జ్వరః పంచవిధః కథితో మలకాలబలాత్ తథా మలకాలబలాబలాత్| తదయమత్రార్థః,-సంతతో జ్వరో మలకాలబలాదుక్తః| తథా చానంతరమేవ సంతతలక్షణం వక్ష్యతి (శ్లో. 58-59)- "మలాబలినో గురవః స్తబ్ధాః సంతతం నిష్ప్రతిద్వంద్వా జ్వరం కుర్యుః|" ఇతి| తస్మాద్బలవంత ఏవ దోషాః సంతతం జ్వరం కుర్వంతి| విషమజ్వరాశ్చత్వారో మలకాలబలాబలాద్భవంతి| తథా చ విషమజ్వరలక్షణేఽధునైవాధ్యేష్యతే (శ్లో. 64)- "అల్పోఽపి దోషో దూష్యాదేర్లబ్ధ్వాఽన్యతమతో బలం| సవిపక్షో జ్వరం కుర్యాద్విషమం క్షయవృద్ధిభాక్||" ఇతి| తస్మాచ్చతుష్ప్రకారోఽపి విషమజ్వరో మలకాలబలాబలాద్భవతి| ఖరనాదేనాప్యుక్తం-"బలిభిః సర్వగైః సామై రసస్రోతోవిసారిభిః| నిష్ప్రత్యనీకైర్దోషైర్యః సంతతో జాయతే జ్వరః||" ఇత్యాది| తథా తత్రైవ విషమజ్వరే గదితం-"వ్యాధిక్లిష్టస్యా ఇత్యారభ్య యావత్ "బలాబలవిశేషస్తు దోషాణాం సంప్రవర్తతే|" ఇతి| తథా తత్రైవ చోక్తం-"భువ్యుత్క్రమ్య యథాకాలం బీజం కాలే ప్రసూయతే| తథా కాలక్రమాద్దోషః కాలే జ్వరకారో భవేత్||" ఇతి| ప్రాయశ ఇత్యాది| బాహుల్యేనాయం సంతతాదిజ్వరః సన్నిపాతాద్భవతి| [ నను, ] అత్ర సన్నిపాతేనేత్యసాధు| న హ్యన్యః కశ్చిత్సంతతాదివ్యతిరిక్తో జ్వరోఽస్తి యమేకదోషజం ద్విదోషజం వా పరికల్పయేదితి, తస్మాదసదేతత్| ఉచ్యతే| సమర్యాదయా దోషగత్యా యే సంతతాదయో జ్వరా ఉత్పద్యంతే, త ఏకదోషజాదయ ఉపపద్యంతే| యే పునర్విషమసంప్రాప్తిసముత్పన్నాః సంతతాదయస్తే సన్నిపాతేన| ఇతి ప్రాయశః సన్నిపాతేనేతి న్యాయ్యమేతత్| నను, ఏవం సతి వాతికోఽయం పైత్తికోఽయం శ్లైష్మికోఽయమయం ద్వాంద్విక ఇతి కథం వ్యపదేశః ? ఇత్యాహ-భుయసేతి| సన్నిపాతోద్భవేఽప్యస్మిన్ సంతతాదౌ భూయాన్-అధికో దోషః, తద్దోషోపలక్షితాం సంజ్ఞామాసాదయతీత్యర్థః, వాతజ్వరోఽయం పిత్తజ్వరోఽయమిత్యాది| తురవధారణే, భూయసైవ దోషేణ వ్యపదేశో నాన్యేనాపి| తతశ్చైవం సన్నిపాతోత్థః సంతతాదిజ్వర ఇతి స్థితం| అత ఏవ తంత్రాంతర ఏవం జగాద-"సంతతో మారుతాత్ప్రాయః పిత్తాత్ ప్రాయస్తృతీయకః| అన్యేద్యుశ్చ కఫాత్ప్రాయః సన్నిపాతాచ్చతుర్థకః|| సన్నిపాతకృతత్వాత్తు దుశ్చికిత్స్యశ్చతుర్థకః|" ఇతి| తథా చ-"పృష్ఠేఽనిలకఫోద్భూతః శ్లేష్మపిత్తోద్భవస్త్రికే| శిరస్యనిలసంభూతో గృహ్ణాతీహ తృతీయకః|| చతుర్థకస్తు శ్లేష్మోత్థః ప్రతిగృహ్ణాతి జంఘయోః| వాతికః శిరసోఽభ్యేతి ద్విధైవాయం స్వభావతః|| ప్రస్కంధతస్తు విజ్ఞేయో విపరీతశ్చతుర్థకః|" ఇతి| అథ తదేవ పంచవిధత్వమాహ-సంతతః సతతోఽన్యేద్యుస్తృతీయకచతుర్థకావితి| నను, పంచవిధో జ్వర ఇత్యనుపపన్నం, షష్ఠస్య చతుర్థకవిపర్యయస్య చ వక్ష్యమాణత్వాత్| అత్ర బ్రూమః| చతుర్థకాంతర్గతత్వాదదోషః| ప్లీహోదరే యకృదుదరవత్| తథా హి-అష్టావుదరాణీతి, ప్లీహోదరే చ యథా యకృదుదరస్యాంతర్భావాదష్టధాత్వం, ఏవం జ్వరే చతుర్థక ఏవ చతుర్థకవిపర్యయస్యాంతర్భావాత్ పంచధాత్వమేవ జ్వరస్య సాధు|

Adhikarana santatajvaralakShaNam (58-59) · Śloka 59

అథ మహారంభత్వేన ప్రాధాన్యాత్ సంతతసంప్రాప్తిమేవ లక్షయతి - - - - - - ధాతుమూత్రశకృద్వాహిస్రోతసాం వ్యాపినో మలాః| తాపయంతస్తనుం సర్వాం తుల్యదూష్యాదివర్ద్ధితాః||58|| బలినో గురవః స్తబ్ధా విశేషేణ రసాశ్రితాః| సంతతం నిష్ప్రతిద్వంద్వా జ్వరం కుర్యుః సుదుఃసహం||59||

స0-మలా జ్వరం కుర్యుః-ఉత్పాదయేయుః| కీదృశాః ? ధాత్వాదిస్రోతసాం వ్యాపినః| ధాతవశ్చ మూత్రం చ శకృచ్చ తాని వహంతి నిత్యం యాని స్రోతాంసి తేషాం| మలా ఇత్యనేనైతద్ద్యోతయతి| యదైవ వాతాదయో మలినీకరణస్వభావాః స్యుస్తదా సంతతం జ్వరం కుర్యుః, న తు దోషరూపా ధాతురూపా వా| తథా, సర్వాం-అశేషాం, తనుం తాపయంతః-సంతాపాదినా పీడయంతః, న పునః సంతాపమాత్రముత్పాదయంతః| తథా, తుల్యైః-సమానైః, దూష్యాదిభిర్వర్ద్ధితాః-వృద్ధిం నీతాః| ఆదిశబ్దేన దేశర్తుప్రకృతయో గృహ్యంతే| దూష్యాః-రసాదిధాతవః| తే చ త్రయాణామపి దోషాణాం యథాయథం తుల్యత్వాద్వర్ద్ధనహేతవః| దేశర్తుప్రకృతయస్తు తుల్యకాలం మలైః సర్వైరతుల్యా అపి భవంతి| ప్రాయేణైకైకస్య మలస్య చైకైకో దేశో వా ఋతుర్వా ప్రకృతిర్వా తుల్యా భవతి| అతః "తుల్యదూష్యాదివర్ద్ధితాః" ఇత్యుక్తం| తథా చ, ధన్వదేశో వాతస్యైవ వృద్ధిహేతుః, తుల్యత్వాత్; కఫస్య త్వతుల్యత్వాత్క్షపణహేతుః| ఆనుపస్తుల్యత్వాత్ కఫస్య వృద్ధిహేతుః, వాతస్య త్వసమానత్వాత్క్షపణహేతుః| ఋతావప్యేవం చింత్యం| ప్రకృతిస్త్రయాణాం దోషాణాం తుల్యకాలం వృద్ధిహేతుర్న సంభవతి, విషమదోషజనితత్వాత్| యే త్వేవమవోచన్,-సమాఖ్యా ప్రకృతిస్తుల్యత్వాదేషాం మలానామత్ర జ్వరే వర్ద్ధనహేతురితి| తేఽపి మైవం వోచంతే(వచంత్వి)తి వచనీయాః| యతో రోగజననోన్ముఖానాం దోషాణాం నాసౌ వృద్ధిహేతుః, ఆరోగ్యలక్షణత్వాత్| కింభూతా దోషాః ? బలినః, ప్రతిపక్షైరఖండితశక్తిత్వాత్| తథా గురవః, సామత్వాత్| స్తబ్ధాః-నిశ్చలాః, ఊర్ధ్వమధశ్చానిఃసరణాత్| విశేషేణ రసాశ్రితాః| విశేషగ్రహణం మలానాం సర్వధాత్వాశ్రితత్వం ద్యోతయతి| సకలధాతుసమాశ్రితా అపి భవంతి| అతిశయేన రసాఖ్యం ధాతుమాశ్రిత్యైతే సంతతం కుర్యుః| తథా, నిష్ప్రతిద్వంద్వాః-ప్రత్యనీకరహితాః| కీదృశం జ్వరం ? సుష్ఠు దుఃఖేన-కృచ్ఛ్రేణ, సోఢుం శక్యత ఇతి సుదుఃసహం|

Adhikarana santatasyAvadhiH (60-63) · Śloka 63

మలం జ్వరోష్మా ధాతూన్వా స శీఘ్రం క్షపయేత్తతః| సర్వాకారం రసాదీనాం శుద్ధ్యాఽశుద్ధ్యాఽపి వా క్రమాత్||60|| వాతపిత్తకఫైః సప్త దశ ద్వాదశ వాసరాన్| ప్రాయోఽనుయాతి మర్యాదాం మోక్షాయ చ వధాయ చ||61|| ఇత్యగ్నివేశస్య మతం, హారీతస్య పునః స్మృతిః| ద్విగుణా సప్తమీ యావన్నవమ్యేకాదశీ తథా||62|| ఏషా త్రిదోషమర్యాదా మోక్షాయ చ వధాయ చ| శుద్ధ్యశుద్ధౌ జ్వరః కాలం దీర్ఘమప్యనువర్తతే||63||

స0-జ్వరస్యోష్మా-అనలధర్మః సకలవస్తుక్షపణస్వభావః, స కదాచిత్తథాభూతాదదృష్టవశాదస్మిన్ జ్వరే ధాతుమలయోరేకలోలీభూతయోర్మలం-వాతవిడాదికం, క్షపయేత్| తథాభూతాదదృష్టసామర్థ్యాద్ధాతూన్వా-రసాదీన్, క్షపయేత్| శీఘ్రం-ఆశ్వేవ, న తు చిరేణ కాలేన అత్ర చ మలక్షపణోద్యతోఽయం జ్వరోష్మా న ధాతుక్షపణోద్యత ఇతి నిరామలక్షణేన విజ్ఞాయతే| తత్ర చైతన్నిరామలక్షణం-'అసంరోధస్నోతస్త్వం సప్రాణత్వమంగలాఘవం వాతానులోమనత్వం వాగ్దేహమనశ్చేష్టాస్వనాలస్యమగ్నిదీప్తత్వం విశదాస్యత్వం మూత్రపురీషాదిమలప్రవర్తనత్వం క్షుదుపగమో నిర్గ్లానితా' ఇత్యేవం కించిదుత్పద్యమానముపలభ్య నిశ్చీయతే జ్వరోష్మణో మలక్షపణోద్యతత్వం| ఏతల్లక్షణవిపర్యయేణ దోషోపక్రమణీయోక్తేన (హృ. సూ. అ. 13|23) - "స్రోతోరోధ" ఇత్యాదినా సామలక్షణమవగమ్య నిశ్చీయతే, యథాఽయం జ్వరోష్మా ధాతుక్షపణోద్యత ఇతి| స ఇత్యనువర్తతే| తతః-తస్మాన్మలధాతుక్షపణాత్ కారణాత్, రసాదీనాం-ధాతుమూత్రశకృద్దోషాణాం ద్వాదశానాంప్యేకలోలీభూతానాం, సర్వాకారం-నిఃశేషం కృత్వా, శుద్ధ్యా-జ్వరోష్మణా నిష్పాదితయా నిర్మలతయా, వాతపిత్తకఫైర్భూయిష్ఠైరేకైకశ ఉత్పన్నః స సంతతో జ్వరః ప్రాయో మోక్షాయ-జ్వరముక్తయే, మర్యాదాం-అవధిం, సప్త దశ ద్వాదశ వాసరాననుయాతి-అనువర్తతే| వాసరానితి "అత్యంతసంయోగే" ద్వితీయా| సర్వ ఆకారో యస్మిన్ శోధనే తత్సర్వాకారం-నిఃశేషరూపం| "క్రియావిశేషణానాం నపుంసకత్వం ద్వితీయా చ" ఇతి ద్వితీయా| క్రమాత్-యథాక్రమం, తేన వాతభూయిష్ఠః సంతతో జ్వరః సప్త వాసరాన్, పిత్తభూయిష్ఠో దశవాసరాన్ , కఫభూయిష్ఠో ద్వాదశవాసరాన్, ఇత్యవతిష్ఠతే| తథా, రసాదీనాం-ఏకలోలీభూతానాం కేవలం జ్వరోష్మక్షపణమాత్రమనుభవతాం, అశుధ్ద్యా-సమలతయా, ఏషామేష జ్వరోష్మా వాతపిత్తకఫైరేకైకశ ఉత్పన్నః ప్రాయో వధాయ మర్యాదాం సప్త దశ ద్వాదశ వాసరాననుయాతి| ప్రాయో-బాహుల్యేన, ఏషా మర్యాదా| కదాచిచ్చ వాతజ్వరాదిరుక్తేభ్యః సప్తాది వాసరేభ్యోఽధికాని దినాన్యనువృత్త్య మోక్షాయ వధాయ వా భవతి, కదాచిత్ న్యూనాన్యపీతి| తంత్రాంతరే చోక్తం-"పిత్తకఫానిలవృధ్ద్యా దశదివసద్వాదశాహసప్తాహాత్| హంతి విముంచతి వాఽఽశు జ్వరోష్మణా ధాతుమలపాకాత్||" ఇతి| ఇత్యగ్నివేశస్య మతం-జ్ఞానం| హారీతస్య పునరేవం స్మృతిః-స్మరణం, నిత్యత్వాదాయుర్వేదస్య| ద్విగుణా సప్తమీ-చతుర్దశదినాని యావద్వాతజ్వరః సంతతః, పిత్తజ్వరో ద్విగుణా నవమీ-అష్టాదశదినాని, కఫజ్వరో ద్విగుణైకాదశీ-ద్వావింశతిర్దివసాః| "ఏషా త్రిదోషమర్యాదా మోక్షాయ చ వధాయ చ|" ఇతి "సర్వాకారం రసాదీనాం శుద్ధ్యాఽశుద్ధ్యాఽపి వా క్రమాత్|" ఇత్యత్రాప్యనువర్తనీయం| త్రయశ్చ తే దోషాశ్చ త్రిదోషాః, తేషాం మర్యాదా-అవధిః, త్రిదోషమర్యాదా| ద్వయమపి చైతత్ తంత్రకృద్వచః ప్రమాణం, తథాదృష్టత్వాత్| ఇదానీం యథాపరిభాషితాత్ ద్వివిధాదపి మర్యాదాప్రకారాదధికతరం కాలం యథాఽస్య జ్వరస్యానువృత్తిర్భవతి తథా దర్శయితుమాహ-శుధ్ద్యశుద్ధావితి| శుద్ధిసహితా అశుద్ధిః శుద్ధ్యశుద్ధిః| శాకపార్థివాదిత్వాత్సమాసః| తస్యాం సత్యాం జ్వరః సంతతాఖ్యో దీర్ఘమపి కాలమనువర్తతే-అనుబధ్నాతి| కదాచిద్రసాఖ్యో ధాతుర్మలరహితో జ్వరోష్మణా క్షపితమలో భవతి, కదాచిద్రక్తాద్యన్యతమః, కదాచిద్రక్తాదయః సర్వే న రసః, కదాచిద్రక్తాదయః సర్వే కించిన్మలరహితా న రసస్తథాభూతః, కదాచిత్కించిన్మలరహితో రక్తాద్యన్యతమః, ఏవంప్రకారా శుద్ధిసహితా అశుద్ధిరుచ్యతే| తస్యాం సత్యాం సంతతాఖ్యో జ్వరో దీర్ఘకాలమనువర్తతే|

Adhikarana satatAdicatuShTayasAmAnyalakShaNam (64-65) · Śloka 65

ఏవం సంతతస్య లక్షణమాఖ్యాయ సతతకాదీనాం విషమజ్వరసంజ్ఞానిమిత్తం సామాన్యేన లక్షణమాహ - - - - కృశానాం వ్యాధిముక్తానాం మిథ్యాహారాదిసేవినాం| అల్పోఽపి దోషో దూష్యాదేర్లబ్ధ్వాఽన్యతమతో బలం||64|| సవిపక్షో జ్వరం కుర్యాద్విషమం క్షయవృద్ధిభాక్| |65|

స0-ఈదృశానాం పుంసామల్పోఽపి-హీనబలోఽపి, అపిశబ్దాన్మహాబలోఽపి, దోషో-వాతాద్యన్యతమో, జ్వరం విషమసంజ్ఞం కుర్యాత్| కిం కృత్వా ? దూష్యాదేరన్యతమతో బలం లబ్ధా| ఆదిశబ్దో దేశర్త్వోర్గ్రహణాయ| అన్యతమగ్రహణం చోపలక్షణార్థం| తేన కదాచిద్దూష్యాదేరేకస్మాద్రసాదేః కదాచిద్ద్వాభ్యాం రసరక్తాద్యన్యతమాభ్యాం కదాచిద్దూష్యదేశాభ్యాం కదాచిద్దూష్యదేశర్తుభ్యో బలం లబ్ధ్వేతి యోజ్యం| కింభూతో దోషః ? సవిపక్షః,-సహ విపక్షేణ-ప్రత్యనీకేన దూష్యాద్యన్యతమేన, వర్తతే సవిపక్షః| తథా చ కింభూతః ? క్షయశ్చ వృద్ధిశ్చ, తే భజతే-సేవతే, క్షయవృద్ధిభాక్| సంతతో హి జ్వరో నిష్ప్రత్యనీక ఇతి సంతతాదస్య భేదః| మిథ్యాహారాదిసేవినామిత్యత్రాదిశబ్దేన విహారౌషధాదిపరిగ్రహః|

Adhikarana doShasya pravRuttinivRuttI (65-66) · Śloka 66

| దోషః ప్రవర్తతే తేషాం స్వే కాలే జ్వరయన్ బలీ||65|| నివర్తతే పునశ్చైష ప్రత్యనీకబలాబలః| |66|

స0-తేషాం-కృశాదీనాం, దోషో-వాతాద్యన్యతమః, స్వే కాలే-యో యస్యాత్మీయః కాలో వృద్ధిహేతుర్వయోహోరాత్రిభుక్తలక్షణస్తస్మిన్ స్వే కాలే, దోషః ప్రవర్తతే,- స్వీయం కర్మ దర్శయతీత్యర్థః| కిం కుర్వన్ ? జ్వరయన్-సంతాపముత్పాదయన్| కీదృశో దోషః ? బలీ-బలవాన్ సన్ ప్రవర్తతే| పునశ్చైషః-విషమజ్వరారంభీ దోషః సతతకాదేరుత్పాదకో, నివర్తతే-స్వవ్యాపారాద్విరమతి| కింభూతః ? ప్రత్యనీకస్య బలం ప్రత్యనీకబలం, తేనాబలః| ఏతదుక్తం భవతి,-యద్యసౌ దోషో దూష్యాదీనాం సపక్షాణామన్యతమస్మాద్బలం లభతే తదాఽసౌ స్వవ్యాపారే ప్రవర్తతే| యదా తు తస్య విపక్షా భవంతి తదాతేషాం విపక్షాణామన్యతమస్య బలేనాస్య దోషస్య బలం హీయతే| తదానీం చ ప్రత్యనీకబలాబలత్వాదసౌ దోషో నివర్తతే, వటాదిబీజవత్| యథా,-వటాదిబీజం జలాదిసామగ్రీతో బలమాసాద్య విశిష్టే కాలే రోహతి-అంకురాదికముద్భావయతి తతో జలాదివిరహాద్భూమావేవావతిష్ఠతే, న తు స్వకార్యముద్భావయతి, తథైవైషోఽపి విషమజ్వరస్య కర్తా దోషః స్వపక్షతో దూష్యాదేర్బలం లబ్ధ్వా స్వవ్యాపారం కురుతే| యదా తు విపక్షబలేనాసౌ ప్రతిహతశక్తిస్తదా స్వవ్యాపారం న కురుతే, దేహ ఏవ నిలీయ తిష్ఠతి|

Adhikarana viShamajvarasya santatanivRuttirnAsti (66-67) · Śloka 67

| క్షీణే దోషే జ్వరః సూక్ష్మో రసాదిష్వేవ లీయతే||66|| లీనత్వాత్కార్శ్యవైవర్ణ్యజాడ్యాదీనాదధాతి సః| |67|

స0-దోషే-విషమజ్వరకారిణి, క్షీణే సతి, సతతకాదిజ్వరః సూక్ష్మో భూత్వా రసాదిష్వేవ ధాతుషు లీయతే-లయం యాతి| కథం పునరేతదవగమ్యతే ? యదసౌ లీనో న పునర్వినష్ట ఏవ, ఇత్యత్ర హేతుమాహ-లీనత్వాదిత్యాది| స తు లీనో జ్వరో లీనత్వాత్ కార్శ్యాదీన్ కరోతి| అత ఏవాసౌ న వినష్ట ఏవేత్యుచ్యతే| యతః కార్శ్యాద్యుద్గమ ఉపలభ్యతే| నిరన్వయవినష్టాద్ధి తద్ధేతుకార్శ్యాద్యనుపలబ్ధిరేవ| తస్మాల్లీనో దోషో విషమజ్వరేషు భవతీతి స్థితం|

Adhikarana santatAdInAM santatatvAdau yuktiH (67-69) · Śloka 69

నను, తుల్యేఽపి వాతాదిదోషప్రకోపే సంతతజ్వర ఏవాశుసకలకాయవ్యాప్తిః, సతతకాదిషు తు చిరేణ విచ్ఛిద్య భవతీత్యత్ర యుక్తిః కా ? ఇత్యాహ - - - - | ఆసన్నవివృతాస్యత్వాత్స్రోతసాం రసవాహినాం||67|| ఆశు సర్వస్య వపుషో వ్యాప్తిర్దోషేణ జాయతే| సంతతః సతతస్తేన, విపరీతో విపర్యయాత్||68|| విషమో విషమారంభక్రియాకాలోఽనుషంగవాన్| |69|

స0-ఆసన్నం వివృతం చాస్యం-ముఖం, యేషాం రసవాహినాం స్రోతసాం తాన్యేవం| తేషాం భావ ఆసన్నవివృతాస్యత్వం| తస్మాద్ధేతోస్తత్ర ప్రవిష్టేన దోషేణ శీఘ్రం సర్వస్య వపుషః-శరీరస్య, వ్యాప్తిర్జాయతే| తేన-కారణేన దోషేణాశు సర్వశరీరవ్యాప్తిలక్షణేన, సంతతాఖ్యో జ్వరః సతతో-నిరంతరో, భవతి| విపరీతః ప్రకృతత్వాత్సంతతేన విషమో-విషమసంజ్ఞః, సతతాదిజ్వరో విపరీతో భవతి-న నిరంతరం జ్వరయతి| కస్మాద్విపరీతః ? విపర్యయాత్| ఏతదుక్తం భవతి,-స్థూలాన్యాసన్నాని వివృతాస్యాని చ రసవాహీని స్రోతాంసి| దూరతరాణి సంవృతాస్యాని సూక్ష్మతరాణి చ రక్తవాహీని| తైర్దోషశ్చిరేణ తథా అసాకల్యేన కాయం వ్యాప్నువన్ విచ్ఛిన్నకాలం జ్వరం కరోతి| అత ఏవాహ (శ్లో. 70)- "అహోరాత్రస్య స ద్విః స్యాత్" ఇత్యాది| తతో దూరతరాణి సంవృతతరాస్యాని చ మాంసవాహీని స్రోతాంసి| తాని చిరతరేణ ప్రాప్నోతి దోషః| న చైతైః స్రోతోభిః సాకల్యేన యుగపద్దేహమనువ్యాప్నోతి| అతోఽనేన కారణేనాసావన్యస్మిన్ దినే జ్వరం నిర్వర్తయత్యన్యేద్యుఃసంజ్ఞం| తేనాసౌ సతతాదపి విప్రకృష్టో భవతి| తతోఽపి సూక్ష్మతరాణి సంవృతతరముఖాని చ మేదోవహాని| తాని చిరతరేణ దోషః ప్రాప్నోతి| న చ తైరశేషదేహం వ్యాప్నోతి| అతోఽసావనేన కారణేన యథాక్రమమన్యదినమేకం హిత్వా తృతీయేఽహ్ని తృతీయకో భవతి| తతోఽప్యనేనైవ విప్రకృష్టతమేన క్రమేణ దినద్వయం హిత్వా చతుర్థకో భవతి| ఏవం చతుర్థకవిపర్యయశ్చ| సంగ్రహేఽప్యాఖ్యత్ (ని. అ. 2)- "సూక్ష్మసూక్ష్మతరాస్యేషు దూరదూరతరేషు చ| దోషో రక్తాదిమార్గేషు శనైరల్పశ్చిరేణ యత్|| యాతి దేహం చ నాశేషం భూయిష్ఠం భేషజేఽపి చ| క్రమోఽయం తేన విచ్ఛిన్నసంతాపో లక్ష్యతే జ్వరః||" ఇతి| అధునా విషమజ్వరస్య స్వరూపం ప్రతిపాదయన్నాహ-విషమ ఇతి| విషమో-విషమసంజ్ఞో జ్వరో, విషమారంభక్రియాకాలో భవతి| ఆరంభశ్చ క్రియా చ కాలశ్చ ఆరంభక్రియాకాలాః| విషమా ఆరంభక్రియాకాలా యస్య స ఏవం| తత్ర విషమ ఆరంభో యథా,-కశ్చిత్పూర్వం మూర్ధానమారభ్యాగచ్ఛతి, కశ్చిత్పృష్ఠం, కశ్చిజ్జంఘాభ్యామితి| విషమక్రియో యథా,-కశ్చిచ్ఛీతకృత్, కశ్చిద్దాహకృదితి| విషమకాలశ్చ యథా,- కశ్చిత్పూర్వాహ్ణే సమాగచ్ఛతి, కశ్చిన్మధ్యాహ్నే, కశ్చిదపరాహ్ణే, కశ్చిన్నిశీథే, ఇతి| తథా, అనుషంగవాన్-దీర్ఘకాలానుబంధీ|

Adhikarana satatalakShaNam (69-70) · Śloka 70

| దోషో రక్తాశ్రయః ప్రాయః కరోతి సతతం జ్వరం||69|| అహోరాత్రస్య స ద్విః స్యాత్| |70|

స0-ప్రాయో-బాహుల్యేన, రక్తాశ్రయో దోషః సతతం జ్వరం విదధాతి| ప్రాయోగ్రహణాత్ రసాద్యాశ్రయత్వమస్య సూచయతి| తస్మాత్సర్వో జ్వరః సర్వధాతువ్యాపీ| భూయాంస్తు ధాతుర్వ్యపదిశ్యతే| అత ఏవ సంతతే పపాఠ (శ్లో. 59) - "విశేషేణ రసాశ్రితాః|" ఇతి| తస్మాద్విశేషేణ రక్తాశ్రయః సతత ఇత్యవేహి| సః-సతతః, అహోరాత్రస్య మధ్యే ద్విః స్యాత్-ద్వౌ కాలావనువర్తతే| అహర్యుక్తా రాత్రిరహోరాత్రః| "అహఃసర్వైకదేశ" ఇత్యాదినా అచ్ సమాసాంతః| "రాత్రాహ్నాహాః పుంసి" ఇతి పుంస్త్వం| ద్వౌ వారౌ ద్విః| "ద్విత్రిచతుర్భ్యః సుచ్" ఇతి సుచ్| అత్ర చ నాయం నియమః, యదహ్న్యేకవారం రాత్రావేకవారమితి, కిం తర్హి ? కదాచిదహ్న్యేవ వారద్వయం, కదాచిద్రాత్రావేవ వారద్వయం, కదాచిద్ద్వయోరపి వారద్వయమితి ప్రతీహి|

Adhikarana anyedyurlakShaNam (70) · Śloka 70

సకృదన్యేద్యురాశ్రితః| తస్మిన్మాంసవహా నాడీః|70|

స0-సకృదన్యేద్యుః 'అహోరాత్రస్య ఇత్యనువర్తతే| అహోరాత్రస్య మధ్యేఽయమన్యేద్యుర్నామ విషమజ్వరః సకృత్-ఏకవారం భవేత్| కదాచిదహ్న్యేకవారముత్పద్యతే, కదాచిద్రాత్రావితి| తస్మిన్-అన్యేద్యుర్జ్వరే, సర్వధాత్వాశ్రయోఽపి దోషో విశేషేణ మాంసవహా నాడీరాశ్రితః|

Adhikarana tRutIyakalakShaNam (70-71) · Śloka 71

| మేదోనాడీస్తృతీయకే||70|| గ్రాహీ పిత్తానిలాన్మూర్ధ్నస్త్రికస్య కఫపిత్తతః| సపృష్ఠస్యానిలకఫాత్స చైకాహాంతరః స్మృతః||71||

స0-తృతీయకే మేదోవహా నాడీర్విశేషేణ దోష ఆశ్రిత ఇతి యోజ్యం| మేదోవహా నాడీరాశ్రిత్య దోషస్తృతీయకం కురుత ఇత్యర్థః| స చ త్రివిధః,-పిత్తవాతాదధికాత్ కఫపిత్తాత్ వాతకఫాచ్చ| తత్ర గ్రాహీ మూర్ధ్నః-శిరసః, పిత్తానిలాత్తృతీయకో భవతి, మూర్ధ్ని వేదనాస్తాస్తా జనయతీత్యర్థః| యశ్చ కఫపిత్తాదుత్పద్యతే స త్రికస్య గ్రాహీ-త్రికే పీడాముత్పాదయతి| యశ్చానిలకఫాజ్జాయతే స పృష్ఠసహితస్య త్రికస్య గ్రాహీ-పృష్ఠే త్రికే చ పీడాం జనయతి| ఏవమయం త్రిప్రకారస్వభావః| స చ తృతీయక ఏకాహాంతర ఇతి స్మృతో, 'మునిభిః' ఇతి శేషః| ఏకేనాహ్నాఽంతరం-వ్యవధానం, యస్య స ఏవం| ఏకస్మిన్నహని తిరోభూయ పునరుదేతీత్యర్థః|

Adhikarana caturthakalakShaNam (72-73) · Śloka 73

చతుర్థకో మలే మేదోమజ్జాస్థ్యన్యతమస్థితే| మజ్జస్థ ఏవేత్యపరే ప్రభావం స తు దర్శయేత్||72|| ద్విధా కఫేన జంఘాభ్యాం స పూర్వం శిరసోఽనిలాత్| |73|

స0-మేదశ్చ మజ్జా చాస్థి చ మేదోమజ్జాస్థీని, తేషామన్యతమస్మిన్ స్థితే దోషే కదాచిన్మేదసి స్థితే దోషే కదాచిన్మజ్జని కదాచిదస్థని స్థితే దోషే చతుర్థకో జ్వరో జాయతే| ఏకం దినం జ్వరయిత్వా హ్యహం విముచ్య పునర్జ్వరయతి స చతుర్థకో వేద్యః| మజ్జస్థ ఏవేత్యపరే-అన్యే పునరాచార్యా ఏవం స్మరంతి, చతుర్థకో జ్వరో మజ్జస్థ ఏవ దోషే జాయతే| స పునశ్చతుర్థకః ప్రభావం ద్విధా-ద్విప్రకారం, దర్శయేత్| కఫేనాధికేన యో జాయతే స పూర్వం-ప్రథమం, జంఘాభ్యం తతోఽన్యేభ్యోఽంగేభ్యః| అనిలాద్యో భవతి స పూర్వం శిరసో జాయతేఽనంతరమంగాంతరేభ్యః|

Adhikarana caturthakaviparyayalakShaNam (73-74) · Śloka 74

| అస్థిమజ్జోభయగతే చతుర్థకవిపర్యయః||73|| త్రిధా, హ్యహం జ్వరయతి దినమేకం తు ముంచతి| |74|

స0-అస్థి చ మజ్జా చాస్థిమజ్జానౌ, అస్థిమజ్జోరుభయం-ద్వయం, తత్ర గతో యో మలో వాతాద్యన్యతమస్తస్మిన్, చతుర్థకవిపర్యయః-తద్విపరీతలక్షణో విషమజ్వరో, భవతి| స చ త్రిధా-త్రిప్రకారః, సన్నిపాతోద్భవత్వేఽపి కదాచిద్వాతేనాధికేనాఽథవా పిత్తేన శ్లేష్మణా వా| తమేవ చ లక్షయితుమాహ-హ్యహమితి| ద్విధాతుస్థితదోషోత్పన్నత్వాత్ ద్వే దినే జ్వరయిత్వా దినమేకం విముచ్య పునర్హ్యహం జ్వరయతి స చతుర్థకవిపర్యయః| అనేనైవ లక్షణేన చతుర్థకస్యాపి లక్షణముక్తం భవతి| స ఏకమహో జ్వరయిత్వా హ్యహం విముచ్య పునర్జ్వరయతి| ద్వే అహ్నీ సమాహృతే ద్వ్యహః| "రాజాహఃసఖిభ్యష్టచ్" ఇతి టచ్| "అహ్నష్టఖోరేవ" ఇతి టిలోపః|

Adhikarana anuktajvaraBeda sa~ggrahaH (74-76) · Śloka 76

ఇదానీమేషాం విషమజ్వరాణామిమం శేషభూతం గ్రంథమాహ - - - - | బలాబలేన దోషాణామన్నచేష్టాదిజన్మనా||74|| జ్వరః స్యాన్మనసస్తద్వత్కర్మణశ్చ తదా తదా| దోషదూష్యర్త్వహోరాత్రప్రభృతీనాం బలాజ్జ్వరః||75|| మనసో విషయాణాం చ కాలం తం తం ప్రపద్యతే| |76|

స0-బలం చాబలం చ బలాబలం,-సామర్థ్యాసామర్థ్యం, ఆసన్నవ్యాధికారణానాం దోషాణాం-వాతాదీనాం, తదా తదా బలాబలేన జ్వరః స్యాత్| కింభూతేన ? అన్నచేష్టాదిజన్మనా| అద్యత ఇత్యన్నం,-రక్తశాల్యాది| అన్నగ్రహణముపలక్షణార్థం, మాంసరసాద్యపి హి పానం గృహ్యతే| చేష్ట్యత ఇతి చేష్టా,-కాయవాఙ్మనోవ్యాపారో, విహార ఇత్యర్థః| అన్నం చ చేష్టా చాన్నచేష్టే, తే ఆది యేషాం కాలదూష్యాదీనాం త ఏవం, తేభ్యో జన్మ యస్య బలాబలస్య, తేనాన్నచేష్టాద్యుత్పన్నేన సతతకాదిర్జ్వరో భవేత్| మనసస్తద్వత్| తద్వదిత్యనేన దోషాణాం బలాబలమతిదిశ్యతే| యథా దోషాణాం శారీరాణాం బలాబలేన సతతకాదిజ్వరః స్యాత్, తథా మనసోఽపి దోషాణాం బలాబలేన జ్వరః స్యాత్| చశబ్దాత్ కర్మణోఽపి పూర్వోక్తస్య బలాబలేన సతతకాదిజ్వరః స్యాదితి| కస్య సంబంధినః కర్మణః ? ప్రకృతత్వాన్మనస ఏవ| తదేవం కర్మణో వ్యాపారస్య చిత్తస్యార్థస్య బలాబలేన తద్వశాజ్జ్వరోఽసౌ భవేత్| అన్యే త్వాచక్షతే,-కర్మణః-పురాకృతస్య బలాబలేన, పురాకృతకర్మవశాదితి| యత్తదోనిత్యాభిసంబంధాద్యదత్రానుక్తమపి లభ్యతే| తేనాయం సంబంధః,-యదా యదాఽన్నచేష్టాదిజన్మ దోషాణాం బలాబలం స్యాత్, తథా మనసో దోషాణాం బలాబలం స్యాత్, తథా కర్మణః పూర్వకృతస్య బలాబలం స్యాత్, తదా తదా సతతకాదిర్జ్వరః స్యాదితి| అపిచ దోషాణాం వాతాదీనాం బలేన, తథా దూష్యాణాం రసాదీనాం తథా ఋతూనాం శిశిరాదీనాం తథాఽహోరాత్రస్య తథా ప్రకృతీనాం బలేన, మనసో బలేన, తథా విషయాణాం శబ్దస్పర్శరూపరసగంధానాం బలేన, జ్వరస్తం తం-విశిష్టం, కాలం ప్రపద్యతే| తేన కదాచిత్ సతతకోఽన్యేద్యుస్తృతీయకశ్చతుర్థకో వా భవతి| తథా కదాచిత్ చతుర్థకో భూత్వా తృతీయకోఽన్యేద్యుః సతతకో వా భవేత్| సంగ్రహే చ రసాదిధాతుస్థజ్వరలక్షణముక్తం| యథా (ని. అ. 2)- "ఉత్క్లేశో గౌరవం దైన్యం భంగోఽంగానాం విజృంభణం| అరోచకో వమిః సాదః సర్వస్మిన్ రసగే జ్వరే|| 1|| రక్తనిష్ఠీవనం తృష్ణా రక్తోష్ణపిటికోద్గమః| దాహరాగభ్రమమదప్రలాపా రక్తసంస్థితే|| 2|| తృడ్ గ్లానిః సృష్టవర్చస్త్వమంతర్దాహో భ్రమస్తమః| దౌర్గంధ్యం గాత్రవిక్షేపో మాంసస్థే, మేదసి స్థితే|| 3|| స్వేదోఽతితృష్ణా వమనం స్వగంధస్యాసహిష్ణుతా| ప్రలాపో గ్లానిరరుచిరస్థిస్థే త్వస్థిభేదనం|| 4|| దోషప్రవృత్తిరూర్ధ్వాధః శ్వాసాంగాక్షేపకూజనం| అంతర్దాహో బహిః శైత్యం శ్వాసో హిధ్మా చ మజ్జగే|| 5|| తమసో దర్శనం మర్మచ్ఛేదనం స్తబ్ధమేఢ్రతా| శుక్రప్రవృత్తిర్మృత్యుశ్చ జాయతే శుక్రసంశ్రయే|| 6|| ఉత్తరోత్తరదుఃసాధ్యాః పంచాత్రాంత్యౌ తు వర్జయేత్| ప్రలింపన్నివ గాత్రాణి శ్లేష్మణా గౌరవేణ చ|| 7|| మందజ్వరప్రలేపస్తు సశీతః స్యాత్ప్రలేపకః| నిత్యం మందజ్వరో రూక్షః శూనః కృచ్ఛ్రేణ సిధ్యతి|| 8|| స్తబ్ధాంగః శ్లేష్మభూయిష్ఠో భవేద్వాతబలాసకః| హరిద్రాభేకవర్ణాభస్తద్వర్ణం యః ప్రమేహతి|| 9|| స వై హారిద్రకో నామ జ్వరభేదోఽంతకః స్మృతః| కఫవాతౌ సమౌ యస్య హీనపిత్తస్య దేహినః|| 10|| తీక్ష్ణో వా యది వా మందో జాయతే రాత్రికో జ్వరః| దివాకరాపీతబలే వ్యాయామాచ్చ విశోషితే|| 11|| శరీరే నియతం వాతాజ్జ్వరః స్యాత్పూర్వరాత్రికః| ఆమాశయే యదా దుష్టే శ్లేష్మపిత్తే వ్యవస్థితే|| 12|| తదాఽర్ద్ధం శీతలం దేహే త్వర్ద్ధం చోష్ణం ప్రజాయతే| కాయే పిత్తం యదా దుష్టం శ్లేష్మా చాంతే వ్యవస్థితః|| 13|| ఉష్ణత్వం తేన దేహస్య శీతత్వం కరపాదయోః|" ఇతి| ఖారణాదినా తు శుక్రస్థ ఏవ దోషే వర్జ్యతా ప్రత్యపాది| తథా చ తద్గ్రంథః-"శుక్రస్థే శుక్రవిణ్మోక్షః శ్వసన్ ప్రాణాన్ విమోక్ష్యతి|" ఇతి|

Adhikarana jvaramokShalakShaNam (76-78) · Śloka 78

| ధాతూన్ ప్రక్షోభయన్ దోషో మోక్షకాలే విలీయతే||76|| తతో నరః శ్వసన్ స్విద్యన్ కూజన్ వమతి చేష్టతే| వేపతే ప్రలపత్యుష్ణైః శీతైశ్చాంగైర్హతప్రభః||77|| విసంజ్ఞో జ్వరవేగార్తః సక్రోధ ఇవ వీక్షతే| సదోషశబ్దం చ శకృద్ద్రవం సృజతి వేగవత్||78||

స0-దోషో-వాతాద్యన్యతమో, ధాతూన్-రసాదీన్, ప్రక్షోభయన్-చండపవనోద్ధూతమహాజలాశయానివ కుర్వన్, జ్వరమోక్షకాలే విలీయతే| విలీయమానదోషవశాత్ నరః శ్వసన్, తథా స్విద్యన్-రోమకూపేభ్యో జలం స్రవన్, తథా కూజన్-అవ్యక్తం శబ్దం కుర్వన్, వమతి-ఛర్దయతి, తథా చేష్టతే-భూమిశయ్యాదౌ పరిలుంఠతి, వేపతే-కంపతే లతేవ చలతి, ప్రలపతి-అసంబద్ధం బ్రూతే, తథా హతప్రభో-నష్టకాంతిః, ఉష్ణైః శీతైశ్చాంగైస్తుల్యకాలముపలక్షితో భవతి| చశబ్దోఽత్ర తుల్యకాలార్థః| తుల్యకాలం తస్య కానిచిదుష్ణాన్యంగాని కానిచిచ్ఛీతాని| విగతా సంజ్ఞా యస్యాసౌ విసంజ్ఞః, తథా జ్వరవేగార్తః సక్రోధ ఇవ వీక్షతే-సరోష ఇవాలోకనం కరోతి, తథా శకృత్-పురీషం, విముంచతి| కింభూతం శకృత్ ? దోషశ్చ శబ్దశ్చ దోషశబ్దౌ, సహ తాభ్యాం వర్తతే సదోషశబ్దం| దోషశబ్దేనేహామో వివక్షితః, సామం సస్వనం చేత్యర్థః| తథా, ద్రవం-అకఠినం| తథా వేగోఽస్యాస్తీతి వేగవత్, ఇతి సవేగం కృత్వా శకృత్సృజతి|

Adhikarana jvaramuktalakShaNam (2) · Śloka 2

ఇతి జ్వరమోక్షకాలలక్షణముక్త్వా విగతజ్వరలక్షణమభిధిత్సురాహ - - దేహో లఘుర్వ్యపగతక్లమమోహతాపః పాకో ముఖే కరణసౌష్ఠవమవ్యథత్వం| స్వేదః క్షవః ప్రకృతియోగి మనోఽన్నలిప్సా కండూశ్చ మూర్ధ్ని విగతజ్వరలక్షణాని||79|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం తృతీయే నిదానస్థానే జ్వరనిదానం నామ ద్వితీయోఽధ్యాయః||2||

స0-తస్య విగతజ్వరస్య నరస్యైతాని లక్షణాని| యథా-దేహో లఘుర్భవతి-న తు గాత్రే గౌరవం| తథా, వ్యపగతాః-నష్టాః, క్లమమోహతాపా యస్యాసౌ వ్యపగతక్లమమోహతాపస్తదా స సంపద్యతే| తథా, అస్య ముఖే-వదనే, పాకః| కరణానాం-చక్షురాదీనాం, సౌష్ఠవం-పాటవం, జాయతే| తథా, అవ్యథత్వాదయోఽస్య భవంతి| ప్రకృత్యా యోగః ప్రకృతియోగః,-స్వభావేన సంబంధః| ప్రకృతియోగో యస్యాస్తి మనసస్తత్ ప్రకృతియోగి| యాదృగ్యస్య చిత్తం పూర్వం రజోబహులం తమోబహులం వా ఆసీత్ తాదృక్ తస్య సంపద్యత ఇత్యర్థః| తథా, అన్నలిప్సా-అన్నాభిలాషః| సంగ్రహే చ నక్షత్రసమాశ్రయణేన చ సాధ్యాసాధ్యజ్వరలక్షణముక్తం| యథా (ని. అ. 1)- "ఆధానజన్మనిధనప్రత్యరాఖ్యవిపత్కరే| నక్షత్రే వ్యాధిరుత్పన్నః క్లేశాయ మరణాయ వా|| జ్వరాస్తు జాతః షడ్రాత్రాదశ్వినీషు నివర్తతే| భరణీషు తు పంచాహాత్సప్తాహాత్కృత్తికాసు చ|| త్రిసప్తరాత్రాదథవా రోహిణ్యామష్టరాత్రతః| ఏకాదశాద్వా దివసాన్మృగే షణ్ణవరాత్రయః|| పంచాహాన్మృత్యురార్ద్రాయాం త్రిపక్షే సంశయోఽథవా| పునర్వసౌ ప్రవృత్తస్తు జ్వరోఽపైతి త్రయోదశాత్|| దివసాత్సప్తవింశాద్వా హ్యహాత్సప్తాహతోఽథవా|| పుష్యే శ్లేషాసు మరణం చిరేణాఽపి మఘాసు చ|| అవశ్యం స్వాస్థ్యమాప్నోతి ద్వాదశాహాన్మృతో న చేత్| ఫల్గున్యోః పూర్వయోర్మృత్యురన్యయోస్తు దినేఽష్టమే|| నవమేఽహ్న్యేకవింశే వా జ్వరః సౌమ్యత్వమృచ్ఛతి| హస్తేన సప్తమే శాంతిశ్చిత్రాయామష్టమేఽథవా|| పునశ్చిత్రాగమే స్వాతౌ దశాహాదథవా త్రిభిః| పక్షైర్మృత్యుం విశాఖాసు ద్వావింశేఽహని నిర్దిశేత్|| నవమేఽహ్ని న చేచ్ఛాంతిర్మైత్రే మృత్యుస్తతః పరం| జ్యేష్ఠాయాం పంచమే మృత్యురూర్ధ్వం వా ద్వాదశాత్సుఖం|| స్వాస్థ్యం దశాహాన్మూలేన త్రిసప్తాహేఽథవా గతే| పూర్వాషాఢాసు నవమే తతోఽన్యాసు తు మాసతః|| అష్టాభిరథవా మాసైర్నవభిర్వా భవేచ్ఛివం| [జ్వరస్తు శ్రవేణే యాతి శాంతిమేకాదశాహతః|| ] ఆజ్యేష్ఠాహాద్ధనిష్ఠాసు దశాహాద్వారుణేషు తు| షడహే ద్వాదశాహే వా మృత్యుర్భాద్రపదాసు చ|| ఉత్తరాసు ద్విసప్తాహాత్ ప్రశమో, రేవతీషు చ| చతూరాత్రేఽష్టరాత్రే వా క్షేమమిత్యాహ హారితః||" ఇతి| జ్వర ఇత్యుపలక్షణం| ప్రాయః సర్వో వ్యాధిరనయా దిశాఽనుసృతో బోధ్యః క్షిప్రచిరమోక్షాయ జీవితాంతాయ వా| ఆధానం-జన్మర్క్షాద్దశమం నక్షత్రం| విపత్కరం-తృతీయా తారా| ప్రత్యరం-పంచమీ| నిధానసంజ్ఞా-సప్తమీ తారా స్మృతేతి| అథ, కిం నక్షత్రసమాశ్రయేణేన జ్వరస్య సాధ్యాసాధ్యవిభాగోఽంగీక్రియతాముత యథానిదానం కుపితదోషలక్షణేన ? బ్రూమః| ఉభయథాఽపి| యతో నక్షత్రం త్రివిధమపి ప్రాక్తనస్య కర్మణో దైవాఖ్యస్య శుభరూపస్యాశుభరూపస్య శుభాశుభరూపస్య చ సౌమ్యక్రూరమధ్యస్వభావసూచకం| తత్ర సౌమ్యేన నక్షత్రేణ శుభం, క్రూరేణాశుభం, మధ్యస్వభావేన చ శుభాశుభం| ఏతదుక్తం భవతి,-పురాతనకర్మవశాన్నక్షత్రేణ జ్వర ఉత్పద్యతే, ఐహికకర్మవశాన్మిథ్యాహారసేవనాఖ్యాద్యథానిదానం వాతాదికుపితలక్షణేన చ| తదనయోర్బలాబలేన జ్వరస్య సాధ్యాసాధ్యవిభాగో వ్యవస్థాప్యః| ప్రత్యపాది చ మునిభిః| యథా (చ.వి.అ.3)- "కదాచిత్కర్మణో బలవత్త్వం కదాచిత్పురుషకారస్య" ఇత్యుభయథా జ్వరస్య సాధ్యాసాధ్యవిభాగో న్యాయ్యః| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం తృతీయే నిదానస్థానే జ్వరనిదానం నామ ద్వితీయోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 2||