Adhikarana jvaranidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2
అథాతో జ్వరనిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| గద్యసూత్రే|2|
View original
अथातो ज्वरनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे|२|
🔊 Audio coming soon
2. jvaranidanādhyāyaḥ
Adhikarana jvaraparyAyAH, jvaraprabhAvaH (1-2) · Śloka 2
జ్వరో రోగపతిః పాప్మా మృత్యురోజోశనోఽంతకః| క్రోధో దక్షాధ్వరధ్వంసీ రుద్రోర్ధ్వనయనోద్భవః||1|| జన్మాంతయోర్మోహమయః సంతాపాత్మాఽపచారజః| వివిధైర్నామభిః క్రూరో నానాయోనిషు వర్తతే||2||
View original
ज्वरो रोगपतिः पाप्मा मृत्युरोजोशनोऽन्तकः| क्रोधो दक्षाध्वरध्वंसी रुद्रोर्ध्वनयनोद्भवः||१|| जन्मान्तयोर्मोहमयः सन्तापात्माऽपचारजः| विविधैर्नामभिः क्रूरो नानायोनिषु वर्तते||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jvaraBedAH (3) · Śloka 3
స చాపచారజో జ్వరః కిమేకో వాఽనేకవిధః ? ఇత్యాహ స జాయతేఽష్టధా దోషైః పృథఙ్మిశ్రైః సమాగతైః| ఆగంతుశ్చ|3|
View original
स चापचारजो ज्वरः किमेको वाऽनेकविधः ? इत्याह स जायतेऽष्टधा दोषैः पृथङ्मिश्रैः समागतैः| आगन्तुश्च|३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jvarasaMprAptiH (3-6) · Śloka 6
సంప్రాప్తిమస్యాధునా వక్తి | మలాస్తత్ర స్వైః స్వైర్దుష్టాః ప్రదూషణైః||3|| ఆమాశయం ప్రవిశ్యామమనుగమ్య పిధాయ చ| స్రోతాంసి పక్తిస్థానాచ్చ నిరస్య జ్వలనం బహిః||4|| సహ తేనాభిసర్పంతస్తపంతః సకలం వపుః| కుర్వంతో గాత్రమత్యుష్ణం జ్వరం నిర్వర్తయంతి తే||5|| స్రోతోవిబంధాత్ప్రాయేణ తతః స్వేదో న జాయతే| |6|
View original
सम्प्राप्तिमस्याधुना वक्ति | मलास्तत्र स्वैः स्वैर्दुष्टाः प्रदूषणैः||३|| आमाशयं प्रविश्याममनुगम्य पिधाय च| स्रोतांसि पक्तिस्थानाच्च निरस्य ज्वलनं बहिः||४|| सह तेनाभिसर्पन्तस्तपन्तः सकलं वपुः| कुर्वन्तो गात्रमत्युष्णं ज्वरं निर्वर्तयन्ति ते||५|| स्रोतोविबन्धात्प्रायेण ततः स्वेदो न जायते| |६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jvarapUrvarUpam (6-10) · Śloka 10
పూర్వరూపం లక్షయితుమాహ | తస్య ప్రాగ్రూపమాలస్యమరతిర్గాత్రగౌరవం||6|| ఆస్యవైరస్యమరుచిజృంభా సాస్రాకులాక్షితా| అంగమర్దోఽవిపాకోఽల్పప్రాణతా బహునిద్రతా||7|| రోమహర్షో వినమనం పిండికోద్వేష్టనం క్లమః| హితోపదేశేష్వక్షాంతిః ప్రీతిరమ్లపటూషణే||8|| ద్వేషః స్వాదుషు భక్ష్యేషు తథా బాలేషు తృడ్ భృశం| శబ్దాగ్నిశీతవాతాంబుచ్ఛాయోష్ణేష్వనిమిత్తతః||9|| ఇచ్ఛా ద్వేషశ్చ| |10|
View original
पूर्वरूपं लक्षयितुमाह | तस्य प्राग्रूपमालस्यमरतिर्गात्रगौरवम्||६|| आस्यवैरस्यमरुचिजृम्भा सास्राकुलाक्षिता| अङ्गमर्दोऽविपाकोऽल्पप्राणता बहुनिद्रता||७|| रोमहर्षो विनमनं पिण्डिकोद्वेष्टनं क्लमः| हितोपदेशेष्वक्षान्तिः प्रीतिरम्लपटूषणे||८|| द्वेषः स्वादुषु भक्ष्येषु तथा बालेषु तृड् भृशम्| शब्दाग्निशीतवाताम्बुच्छायोष्णेष्वनिमित्ततः||९|| इच्छा द्वेषश्च| |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tadanurUpotpattiH (10) · Śloka 10
తదను జ్వరస్య వ్యక్తతా భవేత్| |10|
View original
तदनु ज्वरस्य व्यक्तता भवेत्| |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajvaralakShaNam, pittajvaralakShaNam (10-20) · Śloka 20
| ఆగమాపగమక్షోభమృదుతావేదనోష్మణాం||10|| వైషమ్యం తత్రతత్రాంగే తాస్తాః స్యుర్వేదనాశ్చలాః| పాదయోః సుప్తతా స్తంభః పిండికోద్వేష్టనం శ్రమః||11|| విశ్లేష ఇవ సంధీనాం సాద ఊర్వోః కటీగ్రహః| పృష్ఠం క్షోదమివాప్నోతి నిష్పీడ్యత ఇవోదరం||12|| ఛిద్యంత ఇవ చాస్థీని పార్శ్వగాని విశేషతః| హృదయస్య గ్రహస్తోదః ప్రాజనేనేవ వక్షసః||13|| స్కంధయోర్మథనం బాహ్వోర్భేదః పీడనమంసయోః| అశక్తిర్భక్షణే హన్వోర్జృంభణం కర్ణయోః స్వనః||14|| నిస్తోదః శంఖయోర్మూర్ధ్ని వేదనా విరసాస్యతా| కషాయాస్యత్వమథవా మలానామప్రవర్తనం||15|| రూక్షారుణత్వగాస్యాక్షినఖమూత్రపురీషతా| ప్రసేకరోచకాశ్రద్ధావిపాకాస్వేదజాగరాః||16|| కంఠౌష్ఠశోషస్తృట్ శుష్కౌ ఛర్దికాసౌ విషాదితా| హర్షో రోమాంగదంతేషు వేపథుః క్షవథోర్గ్రహః||17|| భ్రమః ప్రలాపో ఘర్మేచ్ఛా వినామశ్చానిలజ్వరే| ||18|| అథ పిత్తజ్వరలక్షణార్థమాహ యుగపద్వ్యాప్తిరంగానాం ప్రలాపః కటువక్త్రతా||18|| నాసాస్యపాకః శీతేచ్ఛా భ్రమో మూర్చ్ఛా మదోఽరతిః| విట్స్రంసః పిత్తవమనం రక్తష్ఠీవనమమ్లకః||19|| రక్తకోఠోద్గమః పీతహరితత్వం త్వగాదిషు| స్వేదో నిఃశ్వాసవైగంధ్యమతితృష్ణా చ పిత్తజే||20||
View original
| आगमापगमक्षोभमृदुतावेदनोष्मणाम्||१०|| वैषम्यं तत्रतत्राङ्गे तास्ताः स्युर्वेदनाश्चलाः| पादयोः सुप्तता स्तम्भः पिण्डिकोद्वेष्टनं श्रमः||११|| विश्लेष इव सन्धीनां साद ऊर्वोः कटीग्रहः| पृष्ठं क्षोदमिवाप्नोति निष्पीड्यत इवोदरम्||१२|| छिद्यन्त इव चास्थीनि पार्श्वगानि विशेषतः| हृदयस्य ग्रहस्तोदः प्राजनेनेव वक्षसः||१३|| स्कन्धयोर्मथनं बाह्वोर्भेदः पीडनमंसयोः| अशक्तिर्भक्षणे हन्वोर्जृम्भणं कर्णयोः स्वनः||१४|| निस्तोदः शङ्ख़योर्मूर्ध्नि वेदना विरसास्यता| कषायास्यत्वमथवा मलानामप्रवर्तनम्||१५|| रूक्षारुणत्वगास्याक्षिनख़मूत्रपुरीषता| प्रसेकरोचकाश्रद्धाविपाकास्वेदजागराः||१६|| कण्ठौष्ठशोषस्तृट् शुष्कौ छर्दिकासौ विषादिता| हर्षो रोमाङ्गदन्तेषु वेपथुः क्षवथोर्ग्रहः||१७|| भ्रमः प्रलापो ग़र्मेच्छा विनामश्चानिलज्वरे| ||१८|| अथ पित्तज्वरलक्षणार्थमाह युगपद्व्याप्तिरङ्गानां प्रलापः कटुवक्त्रता||१८|| नासास्यपाकः शीतेच्छा भ्रमो मूर्च्छा मदोऽरतिः| विट्स्रंसः पित्तवमनं रक्तष्ठीवनमम्लकः||१९|| रक्तकोठोद्गमः पीतहरितत्वं त्वगादिषु| स्वेदो निःश्वासवैगन्ध्यमतितृष्णा च पित्तजे||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaPajvaralakShaNam (21-22) · Śloka 22
కఫజ్వరలక్షణమాహ విశేషాదరుచిర్జాడ్యం స్రోతోరోధోఽల్పవేగతా| ప్రసేకో ముఖమాధుర్యం హృల్లేపశ్వాసపీనసాః||21|| హృల్లాసశ్ఛర్దనం కాసః స్తంభః శ్వైత్యం త్వగాదిషు| అంగేషు శీతపిటికాస్తంద్రోదర్దః కఫోద్భవే||22||
View original
कफज्वरलक्षणमाह विशेषादरुचिर्जाड्यं स्रोतोरोधोऽल्पवेगता| प्रसेको मुख़माधुर्यं हृल्लेपश्वासपीनसाः||२१|| हृल्लासश्छर्दनं कासः स्तम्भः श्वैत्यं त्वगादिषु| अङ्गेषु शीतपिटिकास्तन्द्रोदर्दः कफोद्भवे||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jvarANAM kAlasaMprAptiH (23) · Śloka 23
ఏవం త్రయాణాం దోషాణాం పృథక్ లింగాన్యభిధాయ సామాన్యలింగాన్యధునా కథయతి కాలే యథాస్వం సర్వేషాం ప్రవృత్తిర్వృద్ధిరేవ వా| |23|
View original
एवं त्रयाणां दोषाणां पृथक् लिङ्गान्यभिधाय सामान्यलिङ्गान्यधुना कथयति काले यथास्वं सर्वेषां प्रवृत्तिर्वृद्धिरेव वा| |२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jvarANAM upaSayAnupaSayau (23) · Śloka 23
ఇదానీం సామాన్యేనాన్యదపి లింగద్వయమాహ | నిదానోక్తానుపశయో విపరీతోపశాయితా|23|
View original
इदानीं सामान्येनान्यदपि लिङ्गद्वयमाह | निदानोक्तानुपशयो विपरीतोपशायिता|२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMsargajvaralakShaNam (23) · Śloka 23
| యథాస్వం లింగసంసర్గే జ్వరః సంసర్గజః|23|
View original
| यथास्वं लिङ्गसंसर्गे ज्वरः संसर्गजः|२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtapittajvaralakShaNam (23-24) · Śloka 24
న చైతావదేవ సంసర్గలక్షణమిత్యాహ | అపి చ||23|| శిరోర్తిమూర్చ్ఛావమిదాహమోహకంఠాస్యశోషారతిపర్వభేదాః| ఉన్నిద్రతాతృడ్భ్రమరోమహర్షా జృంభాతివాక్త్వం చ చలాత్సపిత్తాత్||24||
View original
न चैतावदेव संसर्गलक्षणमित्याह | अपि च||२३|| शिरोर्तिमूर्च्छावमिदाहमोहकण्ठास्यशोषारतिपर्वभेदाः| उन्निद्रतातृड्भ्रमरोमहर्षा जृम्भातिवाक्त्वं च चलात्सपित्तात्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaSleShmajvaralakShaNam (25) · Śloka 25
ఇదానీం కఫానిలసంసర్గలక్షణమాహ తాపహాన్యరుచిపర్వశిరోరుక్ పీనసశ్వసనకాసవిబంధాః| శీతజాడ్యతిమిరభ్రమతంద్రాః శ్లేష్మవాతజనితజ్వరలింగం||25||
View original
इदानीं कफानिलसंसर्गलक्षणमाह तापहान्यरुचिपर्वशिरोरुक् पीनसश्वसनकासविबन्धाः| शीतजाड्यतिमिरभ्रमतन्द्राः श्लेष्मवातजनितज्वरलिङ्गम्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittaSleShmajvaralakShaNam (26) · Śloka 26
అధునా కఫపిత్తసంసర్గజ్వరం లక్షయతి శీతస్తంభస్వేదదాహావ్యవస్థా తృష్ణాకాసశ్లేష్మపిత్తప్రవృత్తిః| మోహస్తంద్రాలిప్తతిక్తాస్యతా చ జ్ఞేయం రూపం శ్లేష్మపిత్తజ్వరస్య||26||
View original
अधुना कफपित्तसंसर्गज्वरं लक्षयति शीतस्तम्भस्वेददाहाव्यवस्था तृष्णाकासश्लेष्मपित्तप्रवृत्तिः| मोहस्तन्द्रालिप्ततिक्तास्यता च ज्ञेयं रूपं श्लेष्मपित्तज्वरस्य||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sannipAtajvaralakShaNam (27-33) · Śloka 33
అథ సన్నిపాతజ్వరస్య లక్షణమాహ సర్వజో లక్షణైః సర్వైర్దాహోఽత్ర చ ముహుర్ముహుః| తద్వచ్ఛీతం మహానిద్రా దివా జాగరణం నిశి||27|| సదా వా నైవ వా నిద్రా మహాస్వేదోఽతి నైవ వా| గీతనర్తనహాస్యాదివికృతేహాప్రవర్తనం||28|| సాశ్రుణీ కలుషే రక్తే భుగ్నే లులితపక్ష్మణీ| అక్షిణీ పిండికాపార్శ్వమూర్ద్ధపర్వాస్థిరుగ్భ్రమః||29|| సస్వనౌ సరుజౌ కర్ణౌ కంఠః శూకైరివాచితః| పరిదగ్ధా ఖరా జిహ్వా గురుః స్రస్తాంగసంధితా||30|| రక్తపిత్తకఫష్ఠీవో లోలనం శిరసోఽతిరుక్| కోఠానాం శ్యావరక్తానాం మండలానాం చ దర్శనం||31|| హృద్వ్యథా మలసంసంగః ప్రవృత్తిర్వాఽల్పశోఽతి వా| స్నిగ్ధాస్యతా బలభ్రంశః స్వరసాదః ప్రలాపితా||32|| దోషపాకశ్చిరాత్తంద్రా ప్రతతం కంఠకూజనం| |33|
View original
अथ सन्निपातज्वरस्य लक्षणमाह सर्वजो लक्षणैः सर्वैर्दाहोऽत्र च मुहुर्मुहुः| तद्वच्छीतं महानिद्रा दिवा जागरणं निशि||२७|| सदा वा नैव वा निद्रा महास्वेदोऽति नैव वा| गीतनर्तनहास्यादिविकृतेहाप्रवर्तनम्||२८|| साश्रुणी कलुषे रक्ते भुग्ने लुलितपक्ष्मणी| अक्षिणी पिण्डिकापार्श्वमूर्द्धपर्वास्थिरुग्भ्रमः||२९|| सस्वनौ सरुजौ कर्णौ कण्ठः शूकैरिवाचितः| परिदग्धा ख़रा जिह्वा गुरुः स्रस्ताङ्गसन्धिता||३०|| रक्तपित्तकफष्ठीवो लोलनं शिरसोऽतिरुक्| कोठानां श्यावरक्तानां मण्डलानां च दर्शनम्||३१|| हृद्व्यथा मलसंसङ्गः प्रवृत्तिर्वाऽल्पशोऽति वा| स्निग्धास्यता बलभ्रंशः स्वरसादः प्रलापिता||३२|| दोषपाकश्चिरात्तन्द्रा प्रततं कण्ठकूजनम्| |३३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sannipAtajvarasya nAmAni (33) · Śloka 33
అథాస్య సన్నిపాతస్య నామద్వయమాహ | సన్నిపాతమభిన్యాసం తం బ్రూయాచ్చ హృతౌజసం||33||
View original
अथास्य सन्निपातस्य नामद्वयमाह | सन्निपातमभिन्यासं तं ब्रूयाच्च हृतौजसम्||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asAdhyasannipAtajvaralakShaNam (34) · Śloka 34
దోషే విబద్ధే నష్టేఽగ్నౌ సర్వసంపూర్ణలక్షణః| అసాధ్యః|34|
View original
दोषे विबद्धे नष्टेऽग्नौ सर्वसम्पूर्णलक्षणः| असाध्यः|३४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kRucCrasAdhyasannipAtajvaralakShaNam (34) · Śloka 34
| సోఽన్యథా కృచ్ఛ్రో భవేద్వైకల్యదోఽపి వా||34||
View original
| सोऽन्यथा कृच्छ्रो भवेद्वैकल्यदोऽपि वा||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana amiSrIBUtadoShajasannipAtajvaraH (35-36) · Śloka 36
కిమేష ఏవ సన్నిపాతజ్వరప్రకారః సంభవతి ? ఉతాన్యోఽపి సంభవతి ? ఇత్యాహ అన్యచ్చ సన్నిపాతోత్థో యత్ర పిత్తం పృథక్ స్థితం| త్వచి కోష్ఠేఽథవా దాహం విదధాతి పురోఽను వా||35|| తద్వద్వాతకఫౌ శీతం, దాహాదిర్దుస్తరస్తయోః| |36|
View original
किमेष एव सन्निपातज्वरप्रकारः सम्भवति ? उतान्योऽपि सम्भवति ? इत्याह अन्यच्च सन्निपातोत्थो यत्र पित्तं पृथक् स्थितम्| त्वचि कोष्ठेऽथवा दाहं विदधाति पुरोऽनु वा||३५|| तद्वद्वातकफौ शीतं, दाहादिर्दुस्तरस्तयोः| |३६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SItAdisannipAtajvaralakShaNam (36-37) · Śloka 37
నను, అస్మిన్ శీతాదౌ దాహాదౌ చ జ్వరే కో విశేషః ? ఇత్యాహ | శీతాదౌ తత్ర పిత్తేన కఫే స్యందితశోషితే||36|| శీతే శాంతేఽమ్లకో మూర్చ్ఛా మదస్తృష్ణా చ జాయతే| |37|
View original
ननु, अस्मिन् शीतादौ दाहादौ च ज्वरे को विशेषः ? इत्याह | शीतादौ तत्र पित्तेन कफे स्यन्दितशोषिते||३६|| शीते शान्तेऽम्लको मूर्च्छा मदस्तृष्णा च जायते| |३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dAhAdisannipAtajvaralakShaNam (37) · Śloka 37
| దాహాదౌ పునరంతే స్యుస్తంద్రాష్ఠీవవమిక్లమాః||37||
View original
| दाहादौ पुनरन्ते स्युस्तन्द्राष्ठीववमिक्लमाः||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AgantujvaraBedAH (38) · Śloka 38
ఆగంతురభిఘాతాభిషంగశాపాభిచారతః| చతుర్ధా|38|
View original
आगन्तुरभिघाताभिषङ्गशापाभिचारतः| चतुर्धा|३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana abhighAtajAgantujvarabhedau (38-39) · Śloka 39
| అత్ర క్షతచ్ఛేదదాహాద్యైరభిఘాతజః||38|| శ్రమాచ్చ| |39|
View original
| अत्र क्षतच्छेददाहाद्यैरभिग़ातजः||३८|| श्रमाच्च| |३९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tasya dvividhasya lakShaNam (39) · Śloka 39
తస్మింపవనః ప్రాయో రక్తం ప్రదూషయన్| సవ్యథాశోఫవైవర్ణ్యం, సరుజం కురుతే జ్వరం||39||
View original
तस्मिन्पवनः प्रायो रक्तं प्रदूषयन्| सव्यथाशोफवैवर्ण्यं, सरुजं कुरुते ज्वरम्||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana abhiSha~ggajAgantujvarabhedAH (40) · Śloka 40
గ్రహావేశౌషధివిషక్రోధాభిశోకకామజః| అభిషంగాత్|40|
View original
ग्रहावेशौषधिविषक्रोधाभिशोककामजः| अभिषङ्गात्|४०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana grahAveSajalakShaNam (40) · Śloka 40
ఇదానీం గ్రహోత్పన్నస్య లింగమాహ | గ్రహేణాస్మిన్నకస్మాద్ధాసరోదనే||40||
View original
इदानीं ग्रहोत्पन्नस्य लिङ्गमाह | ग्रहेणास्मिन्नकस्माद्धासरोदने||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana oShadhijalakShaNam (41) · Śloka 41
ఓషధీగంధజే మూర్చ్ఛా శిరోరుగ్వమథుః క్షవః| |41|
View original
ओषधीगन्धजे मूर्च्छा शिरोरुग्वमथुः क्षवः| |४१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viShajalakShaNam (41) · Śloka 41
| విషాన్మూర్చ్ఛాతిసారాస్యశ్యావతాదాహహృద్గదాః||41||
View original
| विषान्मूर्च्छातिसारास्यश्यावतादाहहृद्गदाः||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana krodhajalakShaNam (42) · Śloka 42
క్రోధాత్కంపః శిరోరుక్ చ| |42|
View original
क्रोधात्कम्पः शिरोरुक् च| |४२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhayashokajalakShaNam (42) · Śloka 42
ప్రలాపో భయశోకజే| |42|
View original
प्रलापो भयशोकजे| |४२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAmajalakShaNam (42) · Śloka 42
| కామాద్భ్రమోఽరుచిర్దాహో హ్రీనిద్రాధీధృతిక్షయః||42||
View original
| कामाद्भ्रमोऽरुचिर्दाहो ह्रीनिद्राधीधृतिक्षयः||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana abhiSha~ggajAnAM doShAnubandhaH (43) · Śloka 43
గ్రహాదౌ సన్నిపాతస్య భయాదౌ మరుతస్త్రయే| కోపః కోపేఽపి పిత్తస్య|43|
View original
ग्रहादौ सन्निपातस्य भयादौ मरुतस्त्रये| कोपः कोपेऽपि पित्तस्य|४३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shApAbhicArajayorlakShaNam (43-44) · Śloka 44
| యౌ తు శాపాభిచారజౌ||43|| సన్నిపాతజ్వరౌ ఘోరౌ తావసహ్యతమౌ మతౌ| |44|
View original
| यौ तु शापाभिचारजौ||४३|| सन्निपातज्वरौ घोरौ तावसह्यतमौ मतौ| |४४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana abhicArajasya visheShaH (44-45) · Śloka 45
| తత్రాభిచారికైర్మంత్రైర్హూయమానస్య తప్యతే||44|| పూర్వం చేతస్తతో దేహస్తతో విస్ఫోటతృడ్భ్రమైః| సదాహమూర్చ్ఛైర్గ్రస్తస్య ప్రత్యహం వర్ద్ధతే జ్వరః||45||
View original
| तत्राभिचारिकैर्मन्त्रैर्हूयमानस्य तप्यते||४४|| पूर्वं चेतस्ततो देहस्ततो विस्फोटतृड्भ्रमैः| सदाहमूर्च्छैर्ग्रस्तस्य प्रत्यहं वर्द्धते ज्वरः||४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aShTavidhajvaropasaMhAraH (46) · Śloka 46
ఇతి జ్వరోఽష్టధా దృష్టః| |46|
View original
इति ज्वरोऽष्टधा दृष्टः| |४६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aShTAnAM jvarANAM pratyekaM dvaividhyaShaTkam (46-47) · Śloka 47
సమాసాద్ద్వివిధస్తు సః| శారీరో మానసః సౌమ్యస్తీక్ష్ణోఽంతర్బహిరాశ్రయః||46|| ప్రాకృతో వైకృతః సాధ్యోఽసాధ్యః సామో నిరామకః| |47|
View original
समासाद्द्विविधस्तु सः| शारीरो मानसः सौम्यस्तीक्ष्णोऽन्तर्बहिराश्रयः||४६|| प्राकृतो वैकृतः साध्योऽसाध्यः सामो निरामकः| |४७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shArIrasya lakShaNam, mAnasasya lakShaNam (47) · Śloka 47
సంప్రత్యేతానేవ జ్వరాన్ వ్యాచష్టే | పూర్వం శరీరే శారీరే తాపో, మనసి మానసే||47||
View original
सम्प्रत्येतानेव ज्वरान् व्याचष्टे | पूर्वं शरीरे शारीरे तापो, मनसि मानसे||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saumyasya lakShaNam (96)) · Śloka 48
ఇదానీం సౌమ్యతీక్ష్ణౌ వ్యాచష్టే- పవనే యోగవాహిత్వాచ్ఛీతం శ్లేష్మయుతే భవేత్| |48|
View original
इदानीं सौम्यतीक्ष्णौ व्याचष्टे- पवने योगवाहित्वाच्छीतं श्लेष्मयुते भवेत्| |४८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tIkShNasya lakShaNam (48) · Śloka 48
తీక్ష్ణమిదానీం వక్తి | దాహః పిత్తయుతే, మిశ్రం మిశ్రే|48|
View original
तीक्ष्णमिदानीं वक्ति | दाहः पित्तयुते, मिश्रं मिश्रे|४८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana antarAshrayasya lakShaNam (48-49) · Śloka 49
| అంతఃసంశ్రయే పునః||48|| జ్వరేఽధికం వికారాః స్యురంతః క్షోభో మలగ్రహః| |49|
View original
| अन्तःसंश्रये पुनः||४८|| ज्वरेऽधिकं विकाराः स्युरन्तः क्षोभो मलग्रहः| |४९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bahirAshrayasya lakShaNam (49) · Śloka 49
| బహిరేవ బహిర్వర్గే తాపోఽపి చ సుసాధ్యతా||49||
View original
| बहिरेव बहिर्वर्गे तापोऽपि च सुसाध्यता||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prAkRutasya lakShaNam, vaikRutasya lakShaNam (50) · Śloka 50
సంప్రతి ప్రాకృతవైకృతౌ లక్షయతి - - - - వర్షాశరద్వసంతేషు వాతాద్యైః ప్రాకృతః క్రమాత్| వైకృతోఽన్యః స దుఃసాధ్యః ప్రాయశ్చ ప్రాకృతోఽనిలాత్||50||
View original
सम्प्रति प्राकृतवैकृतौ लक्षयति - - - - वर्षाशरद्वसन्तेषु वाताद्यैः प्राकृतः क्रमात्| वैकृतोऽन्यः स दुःसाध्यः प्रायश्च प्राकृतोऽनिलात्||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viruddhAviruddhopakramaj~jAnArthaM prAkRutAnAM saMprAptiH (51-52) · Śloka 52
సంప్రతి వర్షాసు ప్రాకృతస్య జ్వరస్య స్వరూపం నిరూపయతి - - - - - వర్షాసు మారుతో దుష్టః పిత్తశ్లేష్మాన్వితో జ్వరం| కుర్యాత్ పిత్తం చ శరది తస్య చానుబలం కఫః||51|| తత్ప్రకృత్యా విసర్గాచ్చ తత్ర నానశనాద్భయం| కఫో వసంతే తమపి వాతపిత్తం భవేదను||52||
View original
सम्प्रति वर्षासु प्राकृतस्य ज्वरस्य स्वरूपं निरूपयति - - - - - वर्षासु मारुतो दुष्टः पित्तश्लेष्मान्वितो ज्वरम्| कुर्यात् पित्तं च शरदि तस्य चानुबलं कफः||५१|| तत्प्रकृत्या विसर्गाच्च तत्र नानशनाद्भयम्| कफो वसन्ते तमपि वातपित्तं भवेदनु||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAdhyalakShaNam (53) · Śloka 53
అథ సాధ్యాసాధ్యజ్వరలక్షణార్థమాహ - - - - బలవత్స్వల్పదోషేషు జ్వరః సాధ్యోఽనుపద్రవః| |53|
View original
अथ साध्यासाध्यज्वरलक्षणार्थमाह - - - - बलवत्स्वल्पदोषेषु ज्वरः साध्योऽनुपद्रवः| |५३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asAdhyalakShaNam (53) · Śloka 53
| సర్వథా వికృతిజ్ఞానే ప్రాగసాధ్య ఉదాహృతః||53||
View original
| सर्वथा विकृतिज्ञाने प्रागसाध्य उदाहृतः||५३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAmajvaralakShaNam (54) · Śloka 54
అధునా సామనిరామౌ జ్వరో లక్షయతి - - - - జ్వరోపద్రవతీక్ష్ణత్వమగ్లానిర్బహుమూత్రతా| న ప్రవృత్తిర్న విడ్జీర్ణా న క్షుత్సామజ్వరాకృతిః||54||
View original
अधुना सामनिरामौ ज्वरो लक्षयति - - - - ज्वरोपद्रवतीक्ष्णत्वमग्लानिर्बहुमूत्रता| न प्रवृत्तिर्न विड्जीर्णा न क्षुत्सामज्वराकृतिः||५४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pacyamAnajvaralakShaNam (55) · Śloka 55
జ్వరవేగోఽధికం తృష్ణా ప్రలాపః శ్వసనం భ్రమః| మలప్రవృత్తిరుత్క్లేశః పచ్యమానస్య లక్షణం||55||
View original
ज्वरवेगोऽधिकं तृष्णा प्रलापः श्वसनं भ्रमः| मलप्रवृत्तिरुत्क्लेशः पच्यमानस्य लक्षणम्||५५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nirAmajvaralakShaNam (56) · Śloka 56
జీర్ణతాఽఽమవిపర్యాసాత్సప్తరాత్రం చ లంఘనాత్| |56|
View original
जीर्णताऽऽमविपर्यासात्सप्तरात्रं च लङ्घनात्| |५६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uktAnAM jvarANAM pRuthak pa~jcavidhatvam (56-57) · Śloka 57
| జ్వరః పంచవిధః ప్రోక్తో మలకాలబలాబలాత్||56|| ప్రాయశః సన్నిపాతేన భూయసా తూపదిశ్యతే| సంతతః సతతోఽన్యేద్యుస్తృతీయకచతుర్థకౌ||57||
View original
| ज्वरः पञ्चविधः प्रोक्तो मलकालबलाबलात्||५६|| प्रायशः सन्निपातेन भूयसा तूपदिश्यते| सन्ततः सततोऽन्येद्युस्तृतीयकचतुर्थकौ||५७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana santatajvaralakShaNam (58-59) · Śloka 59
అథ మహారంభత్వేన ప్రాధాన్యాత్ సంతతసంప్రాప్తిమేవ లక్షయతి - - - - - - ధాతుమూత్రశకృద్వాహిస్రోతసాం వ్యాపినో మలాః| తాపయంతస్తనుం సర్వాం తుల్యదూష్యాదివర్ద్ధితాః||58|| బలినో గురవః స్తబ్ధా విశేషేణ రసాశ్రితాః| సంతతం నిష్ప్రతిద్వంద్వా జ్వరం కుర్యుః సుదుఃసహం||59||
View original
अथ महारम्भत्वेन प्राधान्यात् सन्ततसम्प्राप्तिमेव लक्षयति - - - - - - धातुमूत्रशकृद्वाहिस्रोतसां व्यापिनो मलाः| तापयन्तस्तनुं सर्वां तुल्यदूष्यादिवर्द्धिताः||५८|| बलिनो गुरवः स्तब्धा विशेषेण रसाश्रिताः| सन्ततं निष्प्रतिद्वन्द्वा ज्वरं कुर्युः सुदुःसहम्||५९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana santatasyAvadhiH (60-63) · Śloka 63
మలం జ్వరోష్మా ధాతూన్వా స శీఘ్రం క్షపయేత్తతః| సర్వాకారం రసాదీనాం శుద్ధ్యాఽశుద్ధ్యాఽపి వా క్రమాత్||60|| వాతపిత్తకఫైః సప్త దశ ద్వాదశ వాసరాన్| ప్రాయోఽనుయాతి మర్యాదాం మోక్షాయ చ వధాయ చ||61|| ఇత్యగ్నివేశస్య మతం, హారీతస్య పునః స్మృతిః| ద్విగుణా సప్తమీ యావన్నవమ్యేకాదశీ తథా||62|| ఏషా త్రిదోషమర్యాదా మోక్షాయ చ వధాయ చ| శుద్ధ్యశుద్ధౌ జ్వరః కాలం దీర్ఘమప్యనువర్తతే||63||
View original
मलं ज्वरोष्मा धातून्वा स शीघ्रं क्षपयेत्ततः| सर्वाकारं रसादीनां शुद्ध्याऽशुद्ध्याऽपि वा क्रमात्||६०|| वातपित्तकफैः सप्त दश द्वादश वासरान्| प्रायोऽनुयाति मर्यादां मोक्षाय च वधाय च||६१|| इत्यग्निवेशस्य मतं, हारीतस्य पुनः स्मृतिः| द्विगुणा सप्तमी यावन्नवम्येकादशी तथा||६२|| एषा त्रिदोषमर्यादा मोक्षाय च वधाय च| शुद्ध्यशुद्धौ ज्वरः कालं दीर्घमप्यनुवर्तते||६३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana satatAdicatuShTayasAmAnyalakShaNam (64-65) · Śloka 65
ఏవం సంతతస్య లక్షణమాఖ్యాయ సతతకాదీనాం విషమజ్వరసంజ్ఞానిమిత్తం సామాన్యేన లక్షణమాహ - - - - కృశానాం వ్యాధిముక్తానాం మిథ్యాహారాదిసేవినాం| అల్పోఽపి దోషో దూష్యాదేర్లబ్ధ్వాఽన్యతమతో బలం||64|| సవిపక్షో జ్వరం కుర్యాద్విషమం క్షయవృద్ధిభాక్| |65|
View original
एवं सन्ततस्य लक्षणमाख्याय सततकादीनां विषमज्वरसंज्ञानिमित्तं सामान्येन लक्षणमाह - - - - कृशानां व्याधिमुक्तानां मिथ्याहारादिसेविनाम्| अल्पोऽपि दोषो दूष्यादेर्लब्ध्वाऽन्यतमतो बलम्||६४|| सविपक्षो ज्वरं कुर्याद्विषमं क्षयवृद्धिभाक्| |६५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShasya pravRuttinivRuttI (65-66) · Śloka 66
| దోషః ప్రవర్తతే తేషాం స్వే కాలే జ్వరయన్ బలీ||65|| నివర్తతే పునశ్చైష ప్రత్యనీకబలాబలః| |66|
View original
| दोषः प्रवर्तते तेषां स्वे काले ज्वरयन् बली||६५|| निवर्तते पुनश्चैष प्रत्यनीकबलाबलः| |६६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viShamajvarasya santatanivRuttirnAsti (66-67) · Śloka 67
| క్షీణే దోషే జ్వరః సూక్ష్మో రసాదిష్వేవ లీయతే||66|| లీనత్వాత్కార్శ్యవైవర్ణ్యజాడ్యాదీనాదధాతి సః| |67|
View original
| क्षीणे दोषे ज्वरः सूक्ष्मो रसादिष्वेव लीयते||६६|| लीनत्वात्कार्श्यवैवर्ण्यजाड्यादीनादधाति सः| |६७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana santatAdInAM santatatvAdau yuktiH (67-69) · Śloka 69
నను, తుల్యేఽపి వాతాదిదోషప్రకోపే సంతతజ్వర ఏవాశుసకలకాయవ్యాప్తిః, సతతకాదిషు తు చిరేణ విచ్ఛిద్య భవతీత్యత్ర యుక్తిః కా ? ఇత్యాహ - - - - | ఆసన్నవివృతాస్యత్వాత్స్రోతసాం రసవాహినాం||67|| ఆశు సర్వస్య వపుషో వ్యాప్తిర్దోషేణ జాయతే| సంతతః సతతస్తేన, విపరీతో విపర్యయాత్||68|| విషమో విషమారంభక్రియాకాలోఽనుషంగవాన్| |69|
View original
ननु, तुल्येऽपि वातादिदोषप्रकोपे सन्ततज्वर एवाशुसकलकायव्याप्तिः, सततकादिषु तु चिरेण विच्छिद्य भवतीत्यत्र युक्तिः का ? इत्याह - - - - | आसन्नविवृतास्यत्वात्स्रोतसां रसवाहिनाम्||६७|| आशु सर्वस्य वपुषो व्याप्तिर्दोषेण जायते| सन्ततः सततस्तेन, विपरीतो विपर्ययात्||६८|| विषमो विषमारम्भक्रियाकालोऽनुषङ्गवान्| |६९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana satatalakShaNam (69-70) · Śloka 70
| దోషో రక్తాశ్రయః ప్రాయః కరోతి సతతం జ్వరం||69|| అహోరాత్రస్య స ద్విః స్యాత్| |70|
View original
| दोषो रक्ताश्रयः प्रायः करोति सततं ज्वरम्||६९|| अहोरात्रस्य स द्विः स्यात्| |७०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anyedyurlakShaNam (70) · Śloka 70
సకృదన్యేద్యురాశ్రితః| తస్మిన్మాంసవహా నాడీః|70|
View original
सकृदन्येद्युराश्रितः| तस्मिन्मांसवहा नाडीः|७०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tRutIyakalakShaNam (70-71) · Śloka 71
| మేదోనాడీస్తృతీయకే||70|| గ్రాహీ పిత్తానిలాన్మూర్ధ్నస్త్రికస్య కఫపిత్తతః| సపృష్ఠస్యానిలకఫాత్స చైకాహాంతరః స్మృతః||71||
View original
| मेदोनाडीस्तृतीयके||७०|| ग्राही पित्तानिलान्मूर्ध्नस्त्रिकस्य कफपित्ततः| सपृष्ठस्यानिलकफात्स चैकाहान्तरः स्मृतः||७१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana caturthakalakShaNam (72-73) · Śloka 73
చతుర్థకో మలే మేదోమజ్జాస్థ్యన్యతమస్థితే| మజ్జస్థ ఏవేత్యపరే ప్రభావం స తు దర్శయేత్||72|| ద్విధా కఫేన జంఘాభ్యాం స పూర్వం శిరసోఽనిలాత్| |73|
View original
चतुर्थको मले मेदोमज्जास्थ्यन्यतमस्थिते| मज्जस्थ एवेत्यपरे प्रभावं स तु दर्शयेत्||७२|| द्विधा कफेन जंघाभ्यां स पूर्वं शिरसोऽनिलात्| |७३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana caturthakaviparyayalakShaNam (73-74) · Śloka 74
| అస్థిమజ్జోభయగతే చతుర్థకవిపర్యయః||73|| త్రిధా, హ్యహం జ్వరయతి దినమేకం తు ముంచతి| |74|
View original
| अस्थिमज्जोभयगते चतुर्थकविपर्ययः||७३|| त्रिधा, ह्यहं ज्वरयति दिनमेकं तु मुञ्चति| |७४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anuktajvaraBeda sa~ggrahaH (74-76) · Śloka 76
ఇదానీమేషాం విషమజ్వరాణామిమం శేషభూతం గ్రంథమాహ - - - - | బలాబలేన దోషాణామన్నచేష్టాదిజన్మనా||74|| జ్వరః స్యాన్మనసస్తద్వత్కర్మణశ్చ తదా తదా| దోషదూష్యర్త్వహోరాత్రప్రభృతీనాం బలాజ్జ్వరః||75|| మనసో విషయాణాం చ కాలం తం తం ప్రపద్యతే| |76|
View original
इदानीमेषां विषमज्वराणामिमं शेषभूतं ग्रन्थमाह - - - - | बलाबलेन दोषाणामन्नचेष्टादिजन्मना||७४|| ज्वरः स्यान्मनसस्तद्वत्कर्मणश्च तदा तदा| दोषदूष्यर्त्वहोरात्रप्रभृतीनां बलाज्ज्वरः||७५|| मनसो विषयाणां च कालं तं तं प्रपद्यते| |७६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jvaramokShalakShaNam (76-78) · Śloka 78
| ధాతూన్ ప్రక్షోభయన్ దోషో మోక్షకాలే విలీయతే||76|| తతో నరః శ్వసన్ స్విద్యన్ కూజన్ వమతి చేష్టతే| వేపతే ప్రలపత్యుష్ణైః శీతైశ్చాంగైర్హతప్రభః||77|| విసంజ్ఞో జ్వరవేగార్తః సక్రోధ ఇవ వీక్షతే| సదోషశబ్దం చ శకృద్ద్రవం సృజతి వేగవత్||78||
View original
| धातून् प्रक्षोभयन् दोषो मोक्षकाले विलीयते||७६|| ततो नरः श्वसन् स्विद्यन् कूजन् वमति चेष्टते| वेपते प्रलपत्युष्णैः शीतैश्चाङ्गैर्हतप्रभः||७७|| विसंज्ञो ज्वरवेगार्तः सक्रोध इव वीक्षते| सदोषशब्दं च शकृद्द्रवं सृजति वेगवत्||७८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jvaramuktalakShaNam (2) · Śloka 2
ఇతి జ్వరమోక్షకాలలక్షణముక్త్వా విగతజ్వరలక్షణమభిధిత్సురాహ - - దేహో లఘుర్వ్యపగతక్లమమోహతాపః పాకో ముఖే కరణసౌష్ఠవమవ్యథత్వం| స్వేదః క్షవః ప్రకృతియోగి మనోఽన్నలిప్సా కండూశ్చ మూర్ధ్ని విగతజ్వరలక్షణాని||79|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం తృతీయే నిదానస్థానే జ్వరనిదానం నామ ద్వితీయోఽధ్యాయః||2||
View original
इति ज्वरमोक्षकाललक्षणमुक्त्वा विगतज्वरलक्षणमभिधित्सुराह - - देहो लघुर्व्यपगतक्लममोहतापः पाको मुखे करणसौष्ठवमव्यथत्वम्| स्वेदः क्षवः प्रकृतियोगि मनोऽन्नलिप्सा कण्डूश्च मूर्ध्नि विगतज्वरलक्षणानि||७९|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने ज्वरनिदानं नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||
🔊 Audio coming soon