14. kuṣṭhaśvitrakr̥minidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

વિસર્પનિદાનાદનન્તરં તુલ્યહેત્વાદિત્વાત્કુષ્ઠનિદાનમારભ્યતે-

Adhikarana kuShThaSvitrakRuminidAnAdhyAyaH ,kuShThasya nidAnasaMprAptI (2-3) · Śloka 3

અથાતઃ કુષ્ઠશ્વિત્રકૃમિનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)||૨|| મિથ્યાહારવિહારેણ વિશેષેણ વિરોધિના| સાધુનિન્દાવધાન્યસ્વહરણાદ્યૈશ્ચ સેવિતૈઃ||૧|| પાપ્મભિઃ કર્મભિઃ સદ્યઃ પ્રાક્તનૈર્વોરિતા મલાઃ| સિરાઃ પ્રપદ્ય તિર્યગ્ગાસ્ત્વગ્લસીકાસૃગામિષમ્||૨|| દૂષયન્તિ શ્લથીકૃત્ય નિશ્ચરન્તસ્તતો બહિઃ| ત્વચઃ કુર્વન્તિ વૈવર્ણ્યં દુષ્ટાઃ કુષ્ઠમુશન્તિ તત્||૩||

સ૦-મિથ્યાહારાદિના તથા સાધુનિન્દાવધાદિભિઃ પાપ્મભિઃ કર્મભિઃ સદ્યઃ સેવિતૈઃ-અનુષ્ઠિતૈઃ, પ્રાક્તનૈર્વા-અન્યજન્માચરિતૈઃ| સેવિતગ્રહણેન સાતત્યાનુષ્ઠાનં દ્યોતયતિ| તેન કદાચિત્કરણત્વમેષાં ન કુષ્ઠહેતુરિતિ ગમ્યતે| તૈસ્તથાભૂતૈઃ કર્મભિર્મિથ્યાહારાદિના ચ ઈરિતાઃ-દુષ્ટાઃ, મલાઃ-વાતપિત્તકફાઃ, શિરાસ્તિર્યગ્ગામિનીઃ પ્રપદ્ય-આશ્રિત્ય, ત્વગ્લસીકાસૃગામિષં દૂષયન્તિ| તદેવ ચ ત્વગાદિકં શિથિલીકૃત્ય તતઃ-અનન્તરં, બહિર્નિશ્ચરન્તો-બાહ્યદેશે પ્રસરન્તઃ, ત્વચો [ યત્ ] વૈવર્ણ્યં કુર્વન્તિ તત્કુષ્ઠમુશન્તિ, મુનય ઇતિ શેષઃ|

Adhikarana kuShThasya nirvacanam (4-6) · Śloka 6

કુતોઽસ્ય રોગસ્ય કુષ્ઠમિતિ સંજ્ઞા ? ઇત્યાહ - - - - કાલેનોપેક્ષિતં યસ્માત્સર્વં કુષ્ણાતિ તદ્વપુઃ| પ્રપદ્ય ધાતૂન્વ્યાપ્યાન્તઃ સર્વાન્ સંક્લેદ્ય ચાવહેત્||૪|| સસ્વેદક્લેદસઙ્કોથાન્ કૃમીન્ સૂક્ષ્માન્ સુદારુણાન્| લોમત્વક્સ્નાયુધમનીતરુણાસ્થીનિ યૈઃ ક્રમાત્||૫|| ભક્ષયેચ્છ્વિત્રમસ્માચ્ચ કુષ્ઠબાહ્યમુદાહૃતમ્| |૬|

સ૦-યસ્માદ્ધેતોરુપેક્ષિતં-અનુપક્રાન્તં સત્, કાલેન સર્વં વપુઃ-શરીરં, કૃષ્ણાતિ તસ્માત્તત્ કુષ્ઠમિત્યુચ્યતે| તચ્ચ કુષ્ઠં ધાતૂન્ સર્વાન્ પ્રપદ્ય-પ્રાપ્ય, અનન્તરમન્તર્વ્યાપ્ય-પ્રકૃતત્વાત્તેષામેવાન્તરં વ્યાપ્ય, તથા સર્વંસ્તાનેવ ધાતૂન્ સંક્લેદ્ય-ક્લેદયિત્વા, કૃમીનાવહેત્-કુર્યાત્| કિમ્ભૂતાન્ ? સ્વેદાદિભિર્યુતાન્| તથા, સૂક્ષ્માન્| તથા, સુદારુણાન્-દુશ્ચિકિત્સ્યાન્| યૈઃ-કૃમિભિઃ, તત્કુષ્ઠં લોમાદીન્ ભક્ષયેત્| શ્વિત્રસ્યેદૃગ્રૂપતા ન વિદ્યતે યા કુષ્ઠસ્યોક્તા| અસ્માચ્ચ કારણાચ્છ્વિત્રં કુષ્ઠબાહ્યમુદાહૃતમ્, કુષ્ઠાદ્બાહ્યં ત્વગ્ગતમાત્રમેવોક્તમિત્યર્થઃ|

Adhikarana kuShThasya saptavidhatvaM doShataH (6-7) · Śloka 7

| કુષ્ઠાનિ સપ્તધા દોષૈઃ પૃથઙ્મિશ્રૈઃ સમાગતૈઃ||૬|| નનુ, એવં સત્યેકદોષજં દ્વિદોષજં કુષ્ઠમ્, ન સર્વં ત્રિદોષજં સ્યાત્, ઇત્યાશઙ્ક્યાહ - - - - સર્વેષ્વપિ ત્રિદોષેષુ વ્યપદેશોઽધિકત્વતઃ|૭|

સ૦- કુષ્ઠાનિ સપ્તધા-સપ્તપ્રકારાણિ| કથમ્ ? ઇત્યાહ-પૃથક્-વાતપિત્તકફૈઃ| તૈરેવ ચ મિશ્રૈઃ-વાતપિત્તાભ્યાં વાતકફાભ્યાં પિત્તકફાભ્યામ્| તૈરેવ દોષૈઃ સમાગતૈઃ-સન્નિપતિતૈઃ| સ૦- સર્વેષ્વપિ કુષ્ઠેષુ ત્રિદોશેષુ - સન્નિપાતજેષ્વપિ, અધિકત્વેન વ્યપદેશઃ| સન્નિપાતસ્ય સમવિષમાત્મકત્વાત્|

Adhikarana kuShThasya aShTAdashatvaM nAmataH (7-10) · Śloka 10

અત આહ - - - - વાતેન કુષ્ઠં કાપાલં, પિત્તાદૌદુમ્બરં, કફાત્||૭|| મણ્ડલાખ્યં વિચર્ચી ચ, ઋક્ષાખ્યં વાતપિત્તજમ્| ચર્મૈકકુષ્ઠકિટિભસિધ્માલસવિપાદિકાઃ||૮|| વાતશ્લેષ્મોદ્ભવાઃ, શ્લેષ્મપિત્તાદ્દદ્રુશતારુષી| પુણ્ડરીકં સવિસ્ફોટં પામા ચર્મદલં તથા||૯|| સર્વૈઃ સ્યાત્કાકણં| |૧૦|

સ૦-[વાતેન-] વાતોલ્બણેન સન્નિપાતેન, કાપાલં નામ કુષ્ઠં ભવતિ| પિત્તાત્-પિત્તાધિકાત્સન્નિપાતાત્, ઔદુમ્બરં નામ કુષ્ઠં જાયતે| કફાત્-કફાધિકાત્સન્નિપાતાત્, મણ્ડલાખ્યં કુષ્ઠં જાયતે| તથા વિચર્ચી ચ, કફાદેવેતિ ચાર્થઃ| ઋક્ષાખ્યં કુષ્ઠં વાતપિત્તજં-વાતપિત્તોલ્બણાત્સન્નિપાતાજ્જાતમ્| એવમગ્રેઽપિ યોજ્યમ્| ચર્મૈકકુષ્ઠકિટિભસિધ્માલસવિપાદિકા વાતશ્લેષ્મોદ્ભવાઃ| શ્લેષ્મપિત્તાત્ દદ્રુશતારુષી દ્વે કુષ્ઠે| ન કેવલં દદ્રુ શતારુશ્ચ શ્લેષ્મપિત્તાત્, યાવત્પુણ્ડરીકં તથા વિસ્ફોટસ્તથા પામા તથા ચર્મદલં જાયતે| સર્વૈઃ-ત્રિભિરેવ સમૈર્દોષૈઃ, કાકણં નામ કુષ્ઠમુત્પદ્યતે| એવમેતાન્યષ્ટાદશ કુષ્ઠાનિ ભવન્તિ|

Adhikarana saptamahAkuShThAni (10) · Śloka 10

પૂર્વં ત્રિકં દદ્રુ સકાકણમ્| પુણ્ડરીકર્ક્ષજિહ્વે ચ મહાકુષ્ઠાનિ સપ્ત તુ||૧૦||

સ૦-પૂર્વં ત્રિકં-કાપાલોદુમ્બરમણ્ડલાખ્યં, તથા દદ્રુઃ કાકણં પુણ્ડરીકમૃક્ષજિહ્વં ચેતિ મહાકુષ્ઠાનિ સપ્ત સ્યુઃ|

Adhikarana kuShThasya pUrvarUpam (11-13) · Śloka 13

અતિશ્લક્ષ્ણખરસ્પર્શખેદાસ્વેદવિવર્ણતાઃ| દાહઃ કણ્ડૂસ્ત્વચિ સ્વાપસ્તોદઃ કોઠોન્નતિઃ શ્રમઃ||૧૧|| વ્રણાનામધિકં શૂલં શીઘ્રોત્પત્તિશ્ચિરસ્થિતિઃ| રૂઢાનામપિ રૂક્ષત્વં નિમિત્તેઽલ્પેઽપિ કોપનમ્||૧૨|| રોમહર્ષોઽસૃજઃ કાર્ષ્ણ્યં કુષ્ઠલક્ષણમગ્રજમ્| |૧૩|

સ૦-અતિશ્લક્ષ્ણાદિકં કુષ્ઠલક્ષણમગ્રજમ્-પ્રાગ્રૂપમિત્યર્થઃ|

Adhikarana kApAlakuShThasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14

અધુનૈતેષાં લક્ષણાન્યાહ - - - - કૃષ્ણારુણકપાલાભં રૂક્ષં સુપ્તં ખરં તનુ||૧૩|| વિસ્તૃતાસમપર્યન્તં હૃષિતૈર્લોમભિશ્ચિતમ્| તોદઢ્યમલ્પકણ્ડૂકં કાપાલં શીઘ્રસર્પિ ચ||૧૪||

સ૦-કૃષ્ણારુણકપાલાભમિત્યાદિકં કાપાલસ્ય લક્ષણમ્|

Adhikarana udumbarakuShThasya lakShaNam (15-16) · Śloka 16

પક્વોદુમ્બરતામ્રત્વગ્રોમ ગૌરસિરાચિતમ્| બહલં બહલક્લેદરક્તં દાહરુજાધિકમ્||૧૫|| આશૂત્થાનાવદરણકૃમિ વિદ્યાદુદુમ્બરમ્| |૧૬|

સ૦-પક્વોદુમ્બરતામ્રેત્યાદિકમૌદુમ્બરસ્ય લક્ષણમ્|

Adhikarana maNDalakuShThasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17

| સ્થિરં સ્ત્યાનં ગુરુ સ્નિગ્ધં શ્વેતરક્તમનાશુગમ્||૧૬|| અન્યોન્યસક્તમુત્સન્નં બહુકણ્ડૂસ્રુતિક્રિમિ| શ્લક્ષ્ણપીતાભપર્યન્તં મણ્ડલં પરિમણ્ડલમ્||૧૭||

સ૦-સ્થિરં સ્ત્યાનમિત્યાદિકં મણ્ડલસ્ય લક્ષણમ્|

Adhikarana vicarcikAkuShThasya lakShaNam (18) · Śloka 18

સકણ્ડૂપિટિકા શ્યાવા લસીકાઢ્યા વિચર્ચિકા| |૧૮|

સ૦-સકણ્ડૂપિટિકેત્યાદિકં વિચર્ચિકાયા લક્ષણમ્|

Adhikarana RukShajihvakuShThasya lakShaNam (18-19) · Śloka 19

| પરુષં તનુ રક્તાન્તમન્તઃશ્યાવં સમુન્નતમ્||૧૮|| સતોદદાહરુક્ક્લેદં કર્કશૈઃ પિટિકૈશ્ચિતમ્| ઋક્ષજિહ્વાકૃતિ પ્રોક્તમૃક્ષજિહ્વં બહુક્રિમિ||૧૯||

સ૦-પરુષમિત્યાદિકં ઋક્ષજિહ્વસ્ય લક્ષણમ્| ઋક્ષજિહ્વેવ પ્રકાશખરા આકૃતિર્યસ્ય ઋક્ષજિહ્વસ્ય તથૈવમ્|

Adhikarana carmakuShThasya lakShaNam (20) · Śloka 20

હસ્તિચર્મખરસ્પર્શં ચર્મ| |૨૦|

સ૦-હસ્તિચર્મવત્ ખરસ્પર્શં ચર્માખ્યં કુષ્ઠમ્|

Adhikarana ekakuShThasya lakShaNam (20) · Śloka 20

એકાખ્યં મહાશ્રયમ્| અસ્વેદં મત્સ્યશકલસન્નિભમ્ |૨૦|

સ૦-એકસંજ્ઞં કુષ્ઠં મહાશ્રયં-વિસ્તીર્ણાશયમ્| તથા, અસ્વેદં-સ્વેદરહિતમ્| તથા, મત્સ્યશકલસન્નિભં-મત્સ્યત્વઙ્મણ્ડલસદૃશમ્| સુશ્રુતે ત્વેકકુષ્ઠસ્યૈવં લક્ષણમભ્યધાયિ (નિ. અ. ૫|૯) - "કૃત્સ્નો દેહો યસ્ય રક્તોઽરુણો વા તદેકાખ્યં કુષ્ઠમાહુઃ સુકષ્ટમ્|" ઇતિ| ખરનાદેઽપ્યુક્તમ્-"મહદસ્વેદનં મત્સ્યશકલાકારમેકજમ્|" ઇતિ|

Adhikarana kiTibhakuShThasya lakShaNam (20-21) · Śloka 21

| કિટિભં પુનઃ||૨૦|| રૂક્ષં કિણખરસ્પર્શં કણ્ડૂમત્પરુષાસિતમ્| |૨૧|

સ૦-કિટિભં તુ રૂક્ષં કિણખરસ્પર્શં કણ્ડૂમત્પરુષાસિતમ્|

Adhikarana sidhmakuShThasya lakShaNam (21-23) · Śloka 23

| સિધ્મં રૂક્ષં બહિઃ સ્નિગ્ધમન્તર્ઘૃષ્ટં રજઃ કિરેત્||૨૧|| શ્લક્ષ્ણસ્પર્શં તનુ શ્વેતતામ્રં દૌગ્ધિકપુષ્પવત્| પ્રાયેણ ચોર્ધ્વકાયે સ્યાત્|૨૩|

સ૦-સિધ્મં નામ કુષ્ઠં બહી રૂક્ષમ્, અન્તઃ સ્નિગ્ધમ્, ઘૃષ્ટં સદ્રજઃ કિરેત્-ક્ષિપેત્| તથા શ્લક્ષ્ણસ્પર્શમ્| તથા તનુ| વર્ણેન શ્વેતતામ્રમ્, દૌગ્ધિકપુષ્પવત્-અલાબુકુસુમાભમ્| તચ્ચ પ્રાયેણ-બાહુલ્યેન, ઊર્ધ્વકાયે સ્યાત્| ખરનાદેઽપ્યુક્તમ્-"અલાબુપુષ્પવત્સિધ્મં ઘૃષ્ટં યચ્ચોદ્વમેદ્રજઃ|" ઇતિ|

Adhikarana alasakakuShThasya lakShaNam (22-23) · Śloka 23

| ગણ્ડૈઃ કણ્ડૂયુતૈશ્ચિતમ્||૨૨|| રક્તૈરલસકમ્| |૨૩|

સ૦-અલસકં નામ કુષ્ઠં ગણ્ડૈ રક્તવર્ણૈઃ કણ્ડૂયુતૈશ્ચ વ્યાપ્તં ભવેત્|

Adhikarana vipAdikAkuShThasya lakShaNam (23) · Śloka 23

પાણિપાદદાર્યો વિપાદિકાઃ| તીવ્રાર્ત્યો મન્દકણ્ડ્વશ્ચ સરાગપિટિકાચિતાઃ||૨૩||

સ૦-વિપાદિકાઃ પાણિપાદદાર્યઃ સ્યુઃ| તથા, તીવ્રાર્ત્યઃ-અત્યન્તપીડયા યુતાઃ| તથા, મન્દકણ્ડ્વઃ-અલ્પખર્જૂકાઃ| તથા, સરાગપિટિકાચિતાશ્ચ| પાણિપાદૌ દારયન્તીતિ કર્મણ્યણતાન્ઙીપ્|

Adhikarana dadrukuShThasya lakShaNam (24) · Śloka 24

દીર્ઘપ્રતાના દૂર્વાવદતસીકુસુમચ્છવિઃ| ઉત્સન્નમણ્ડલા દદ્રૂઃ કણ્ડૂમત્યનુષઙ્ગિણી||૨૪||

સ૦-દૂર્વાવદ્દીર્ઘપ્રતાના દદ્રૂઃ| તથા, અતસીપુષ્પાભા| તથા, ઉત્સન્નમણ્ડલા ચ| તથા, કણ્ડૂમતી| તથા, અનુષઙ્ગિણી-પ્રસક્તાનુપ્રસક્ત્યા સંશ્લેષવતી શરીરમનુધાવતી|

Adhikarana shatAruH kuShThasya lakShaNam (25) · Śloka 25

સ્થૂલમૂલં સદાહાર્તિ રક્તશ્યાવં બહુવ્રણમ્| શતારુઃ ક્લેદજન્ત્વાઢ્યં પ્રાયશઃ પર્વજન્મ ચ||૨૫||

સ૦-શતારુર્નામ કુષ્ઠં સ્થૂલમૂલાદિલક્ષણમ્, યાવત્ પ્રાયશઃ પર્વજન્મ ચેતિ|

Adhikarana puNDarIkakuShThasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27

રક્તાન્તમન્તરા પાણ્ડુ કણ્ડૂદાહરુજાન્વિતમ્| સોત્સેધમાચિતં રક્તૈઃ પદ્મપત્રમિવાંશુભિઃ||૨૬|| ઘનભૂરિલસીકાસૃક્પ્રાયમાશુ વિભેદિ ચ| પુણ્ડરીકમ્|૨૭|

સ૦-પુણ્ડરીકં નામ કુષ્ઠં રક્તપર્યન્તમ્| તથા, અન્તરા-મધ્યે, પાણ્ડુ| તથા, કણ્ડૂદાહરુજાયુતમ્| તથા, ઉન્નતિયુક્તમ્| તથા, રક્તૈરંશુભિઃ-સૂક્ષ્મરેખાભિઃ, આચિતં-વ્યાપ્તં, પદ્મપત્રમિવ| તથા, ઘનભૂરિલસીકાસૃક્પ્રાયમ્| આશુ ચ વિભેદિ|

Adhikarana visphoTakuShThasya lakShaNam (27-28) · Śloka 28

| તનુત્વગ્ભિશ્ચિતં સ્ફોટૈઃ સિતારુણૈઃ||૨૭|| વિસ્ફોટમ્| |૨૮|

સ૦-વિસ્ફોટં નામ કુષ્ઠં તનુત્વગ્ભિઃ સ્ફોટૈશ્ચિતં-વ્યાપ્તમ્| કિમ્ભૂતૈઃ ? સિતારુણૈઃ-શ્વેતલોહિતૈઃ|

Adhikarana pAmAkuShThasya lakShaNam (28) · Śloka 28

પિટિકાઃ પામા કણ્ડૂક્લેદરુજાધિકાઃ| સૂક્ષ્માઃ શ્યાવારુણા બહ્વ્યઃ પ્રાયઃ સ્ફિક્પણિકૂર્પરે||૨૮||

સ૦-પિટિકાઃ કણ્ડૂક્લેદરુજાધિકાઃ પામેત્યુચ્યતે| કિમ્ભૂતાઃ ?સૂક્ષ્માઃ શ્યાવારુણાઃ બહ્વ્યશ્ચ| પ્રાયો-બાહુલ્યેન, સા ચ પામા સ્ફિજોઃ પાણ્યોઃ કૂર્પરયોશ્ચ સ્યાત્|

Adhikarana carmadalakuShThasya lakShaNam (29) · Śloka 29

સસ્ફોટમસ્પર્શસહં કણ્ડૂષાતોદદાહવત્| રક્તં દલચ્ચર્મદલમ્|૨૯|

સ૦-ચર્મદલં નામ કુષ્ઠં સ્ફોટવત્ તથા સ્પર્શાક્ષમમ્| તથા, કણ્ડ્વાદિયુતમ્| તથા, રક્તં-વર્ણેન| તથા દલત્-સ્ફુટત્, સ્યાત્|

Adhikarana kAkaNakuShThasya lakShaNam (29-30) · Śloka 30

| કાકણં તીવ્રદાહરુક્||૨૯|| પૂર્વં રક્તં ચ કૃષ્ણં ચ કાકણન્તીફલોપમમ્| કુષ્ઠલિઙ્ગૈર્યુતં સર્વૈર્નૈકવર્ણં તતો ભવેત્||૩૦||

સ૦-કાકણં નામ કુષ્ઠં તીવ્રદાહરુક્| તથા પૂર્વં-પ્રથમં, રક્તં તથા કૃષ્ણં કાકણન્તીફલોપમં-ગુઞ્જાફલસદૃશમ્| તતઃ-અનન્તરં, સર્વૈઃ કુષ્ઠલિઙ્ગૈર્યુતમ્| નૈકવર્ણં-અપિ તુ શ્વેતપીતાદિવર્ણમપિ સ્યાદિત્યર્થઃ| સુશ્રુતે તુ મણ્ડલશતારુર્વિપાદિકાલસકચર્મદલવિશ્ફોટાખ્યાનિ નોદિતાનિ| સ્થૂલારુષ્કમહાકુષ્ઠપરીસર્વવિસર્પરકસારુણાખ્યાનિ તત્રોક્તાનિ| એવં ચ તલ્લક્ષણમ્ (નિ. અ. ૫|૮) - "યત્ર સ્થૂલમૂલાન્યરૂંષિ જાયન્તે સન્ધિષૂગ્રાણિ તત્ સ્થૂલારુષ્કં કુષ્ઠમ્| ઉત્પદ્યન્તે સર્વદેહે મહાખ્યં ત્વક્સઙ્કોચસ્વાપતોદાઙ્ગસાદાઃ| યસ્મિન્ દીર્ઘાઃ સ્ફોટિકાઃ સ્રાવવત્યઃ સંસર્પેયુસ્તં પરીસર્પમાહુઃ|| તુલ્યઃ સર્પેદ્યો વિસર્પેણ શીઘ્રં ત્વગ્રક્તાદીન્વ્યાપ્ય સ સ્યાદ્વિસર્પઃ| કૃત્સ્ને દેહે સ્ફોટિકાઃ સ્રાવહીનાઃ કણ્ડૂપ્રાયા રક્તસાસ્તાઃ પ્રદિષ્ટાઃ| અરુણાનિ તનૂનિ વિસર્પિણિ તાપયુતાન્યરુણાનિ|" ઇતિ| તદેતેષુ કુષ્ઠમેદેષુ યથા નામવિપર્યયસ્તથા લક્ષણવિપર્યયોઽપિ| કિન્ત્વેતેઽપિ કુષ્ઠભેદા દૃશ્યન્તે એવ, ઇત્યેતદપિ લક્ષણમાદરણીયમેવેતિ મન્યામહેઽધિકં કુષ્ઠેષુ, ઇત્યાદિ|

Adhikarana kuShTheShu doSholbaNatA (31) · Śloka 31

કુષ્ઠેષુ ત્રિદોષજેષુ સત્સુ, ઇદં વાતાધિકં કુષ્ઠમિદં પિત્તાધિકં કુષ્ઠમિદં કફાધિકં કુષ્ઠમિતિ કથં જ્ઞાતવ્યમ્? ઇત્યાહ - - - - દોષભેદીયવિહિતૈરાદિશેલ્લિઙ્ગકર્મભિઃ| કુષ્ઠેષુ દોષોલ્બણતામ્|૩૧|

સ૦-કુષ્ઠેષુ દોષોલ્બણતાં-દોષાધિક્યં, દોષભેદીયવિહિતયથાયથં લિઙ્ગકર્મભિરાદિશેત્| લિઙ્ગાનિ ચ તાનિ કર્માણિ ચ લિઙ્ગકર્માણિ| યથા-વાયોઃ સ્રંસાદીનિ, પિત્તસ્ય દાહાદીનિ, શ્લેષ્મણઃ સ્નેહકાઠિન્યાદીનિ, યથાયથમાત્મીયૈરેવ કર્મભિર્યતસ્તેષાં લિઙ્ગં લક્ષ્યતે તતસ્તેષાં દોષાણાં કર્માણ્યેવ લિઙ્ગાન્યુચ્યન્તે| અત એવ ચ સ્રંસાદીનિ કર્માણિ દોષાણામુક્ત્વાઽનન્તરમિદમુવાચ (હૃ. સૂ. અ. ૧૨|૫૪) - "ઇત્યશેષામયવ્યાપિ યદુક્તં દોષલક્ષણમ્| દર્શનાદ્યૈરવહિતસ્તત્સમ્યગુપલક્ષયેત્||" ઇતિ|

Adhikarana kuShThasya asAdhyatvam (31-32) · Śloka 32

| સર્વદોષોલ્બણં ત્યજેત્||૩૧|| રિષ્ટોક્તં યચ્ચ યચ્ચાસ્થિમજ્જશુક્રસમાશ્રયમ્| |૩૨|

સ૦-સર્વદોષોલ્બણં-સન્નિપાતજં, કુષ્ઠં ત્યજેત્-ન ચિકિત્સેત્| રિષ્ટોક્તમિતિ યચ્ચ વિકૃતિવિજ્ઞાનીયે કથિતં (હૃ. શા. અ. ૫|૯૮) - "કુષ્ઠં વિશીર્યમાણાઙ્ગં" ઇત્યાદિ, તચ્ચ નોપક્રમેત્| યચ્ચ કુષ્ઠમસ્થિમજ્જશુક્રસમાશ્રયં તચ્ચ ત્યજેત્|

Adhikarana kuShThasya yApyatvam (32) · Śloka 32

| યાપ્યં મેદોગતમ્|૩૨|

સ૦-મેદોગતં કુષ્ઠં યાપ્યં-પથ્યાદિભિર્યાપયિતું શક્યમ્|

Adhikarana kuShThasya kRucchratvam (32) · Śloka 32

| કૃચ્છ્રં પિત્તદ્વન્દ્વાસ્રમાંસગમ્||૩૨||

સ૦-પિત્તસ્ય દ્વન્દ્વં પિત્તદ્વન્દ્વમ્| પિત્તદ્વન્દ્વજં તથા રક્તગં માંસગં ચ કુષ્ઠં કૃચ્છ્રં-કૃચ્છ્રસાધ્યમ્|

Adhikarana kuShThasya sukhasAdhyatvam (33) · Śloka 33

અકૃચ્છ્રં કફવાતાઢ્યં ત્વક્સ્થમેકમલં ચ યત્| |૩૩|

સ૦-કફવાતાઢ્યમકૃચ્છ્રં-સુખસાધ્યમ્| તથા ત્વક્સ્થં, તથા એકદોષાધિકં ચ યત્કુષ્ઠં તચ્ચ સુખસાધ્યમ્|

Adhikarana rasagatakuShTasya lakShaNam, raktagatasya lakShaNam, mAMsagatasya lakShaNam, medogatasya lakShaNam, asthimajjAgatasya lakShaNam, shukragatasya lakShaNam (33-36) · Śloka 36

| તત્ર ત્વચિ સ્થિતે કુષ્ઠે તોદવૈવર્ણ્યરૂક્ષતાઃ||૩૩|| સ્વેદસ્વાપશ્વયથવઃ શોણિતે, પિશિતે પુનઃ| પાણિપાદાશ્રિતાઃ સ્ફોટાઃ ક્લેદઃ સન્ધિષુ ચાધિકમ્||૩૪|| કૌણ્યં ગતિક્ષયોઽઙ્ગાનાં દલનં સ્યાચ્ચ મેદસિ| નાસાભઙ્ગોઽસ્થિમજ્જસ્થે નેત્રરાગઃ સ્વરક્ષયઃ||૩૫|| ક્ષતે ચ કૃમયઃ, શુક્રે સ્વદારાપત્યબાધનમ્| |૩૬|

સ૦-તત્ર-તેષુ કુષ્ઠેષુ મધ્યે, ત્વચિ પ્રાપ્તે કુષ્ઠે તોદાદયઃ સ્યુઃ| રક્તસ્થે કુષ્ઠે સ્વેદાદ્યાઃ સ્યુઃ| માંસસ્થે કુષ્ઠે પાણિપાદાશ્રિતાઃ સ્ફોટાઃ સ્યુઃ, સન્ધિષુ ચાતિશયેન ક્લેદો ભવતિ| મેદસિ સ્થિતે કુષ્ઠે કૌણ્યં-કુણિતા, તથા ગતિક્ષયઃ, તથાઽઙ્ગાનાં દલનં-છેદનમિવ, સ્યાત્| અસ્થિમજ્જસ્થે કુષ્ઠે નાસાયાઃ-ઘ્રાણસ્ય ભઙ્ગઃ, તથા નેત્રયો રાગઃ સ્વરસ્ય ચ ક્ષયઃ સ્યાત્, ક્ષતે ચ કૃમયઃ સ્યુઃ| શુક્રસ્થે કુષ્ઠે દારણામપત્યાનાં ચ બાધનં-ઉપદ્રવૈઃ સ્વેદાદિભિઃ પીડનં સ્યાત્|

Adhikarana asRugAdiShu yathApUrvaM li~ggAni (36-1) · Śloka 1

| યથાપૂર્વં ચ સર્વાણિ સ્યુર્લિઙ્ગાન્યસૃગાદિષુ||૩૬|| ઇતિ કુષ્ઠનિદાનમ્||૧||

સ૦-અસૃગાદિષુ ધાતુષુ કુષ્ઠાક્રાન્તદેહાનાં નરાણાં યાનિ લિઙ્ગાન્યુક્તાનિ તાનિ યથાપૂર્વં સ્યુઃ| યથા-સ્વેદાદીનિ રક્તસ્થે કથિતાનિ પાણ્યાદ્યાશ્રિતાઃ સ્ફોટાદયશ્ચ માંસસ્થે સ્યુઃ| એવં મેદઃપ્રભૃતિષુ યોજ્યમ્| એવં ચ સ્વેદસ્વાપાદીનિ સર્વાણ્યપિ શુક્રસ્થે કુષ્ઠે દારાણામપત્યાનાં ચ સ્યુરિતિ યથાપૂર્વંશબ્દસ્યાર્થઃ|

Adhikarana shvitrasya sAmAnyalakShaNam (37) · Śloka 37

કુષ્ઠનિદાનાદનન્તરં શ્વિત્રસ્યોચ્યતે| કુષ્ઠશ્વિત્રયોરેકકારણત્વાત્| અત એવાહ - - - - અથ શ્વિત્રનિદાનમ્| કુષ્ઠૈકસમ્ભવં શ્વિત્રં કિલાસં દારુણં ચ તત્| નિર્દિષ્ટમપરિસ્રાવિ ત્રિધાતૂદ્ભવસંશ્રયમ્||૩૭||

સ૦-કુષ્ઠાનામેકઃ-સમાનઃ, સમ્ભવો યસ્ય તચ્છ્વિત્રં કુષ્ઠૈકસમ્ભવં ભવતિ| કિલાસં દારુણં ચ તન્નિર્દિષ્ટમ્, ન કેવલં શ્વિત્રમિતિ| તચ્ચાપરિસ્રાવિ-ન કુષ્ઠવત્ સ્રવતિ| ઉદ્ભવો-જન્મ, સંશ્રયઃ-આશ્રયઃ, ઉદ્ભવશ્ચ સંશ્રયશ્ચોદ્ભવસંશ્રયૌ, ધાતુશબ્દેનોભયં પરિગૃહ્યતે, વાતાદયસ્ત્રયો દોષાસ્તથા રક્તાદયસ્ત્રયો ધાતવઃ, ધાતવશ્ચ ધાતવશ્ચ ધાતવઃ, ત્રયો ધાતવો યથાક્રમમુદ્ભવસંશ્રયૌ યસ્ય તત્ ત્રિધાતૂદ્ભવસંશ્રયમ્|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam, pittajasya lakShaNam, kaphajasya lakShaNam (38-39) · Śloka 39

વાતાદ્રૂક્ષારુણં, પિત્તાત્તામ્રં કમલપત્રવત્| સદાહં રોમવિધ્વંસિ, કફાચ્છ્વેતં ઘનં ગુરુ||૩૮|| સકણ્ડુ ચ, ક્રમાદ્રક્તમાંસમેદઃસુ ચાદિશેત્| |૩૯|

સ૦-વાતાદ્રૂક્ષારુણં શ્વિત્રં સ્યાત્| પિત્તાત્ કમલપત્રમિવ તામ્રં વર્ણેન, તથા સદાહમ્, તથા રોમવિધ્વંસિ-રોમશાતનસ્વભાવમ્| કફાચ્છ્વેતમ્, તથા ઘનમ્, તથા ગુરુ-અઙ્ગેનાનુભૂયતે, તથા સહ કણ્ડ્વા વર્તત ઇતિ સકણ્ડુ| ક્રમાત્-યથાક્રમં, વાતાદ્યુદ્ભવં શ્વિત્રં રક્તમાંસમેદઃસુ ચાદિશેત્| તત્ર વાતોદ્ભવં શ્વિત્રં રક્તાશ્રયમ્| પિત્તોદ્ભવં માંસાશ્રયમ્| કફોદ્ભવં મેદોધાત્વાશ્રયમિતિ ક્રમશબ્દસ્યાર્થઃ|

Adhikarana shvitrasya sAdhyakRucchrAsAdhyatvam (39) · Śloka 39

| વર્ણેનૈવેદૃગુભયં કૃચ્છ્રં તચ્ચોત્તરોત્તરમ્||૩૯||

સ૦-એવેતિ ચાર્થે| ઉભયં-દોષોદ્ભવં રક્તાદ્યાશ્રયં શ્વિત્રં, વર્ણેન ચેદૃક્-અરુણં તામ્રં શ્વેતં યથાક્રમમ્, ન પુનર્વાતાદ્યુદ્ભવત્વદન્યવર્ણં રક્તાદિસંશ્રયત્વાદન્યવર્ણમિત્યર્થઃ| તચ્ચ-શ્વિત્રં વાતાદ્યુદ્ભવં રક્તાદિસંશ્રયં ચ, ઉત્તરોત્તરં કૃચ્છ્રસાધ્યમાદિશેદિતિ પ્રકૃતમ્| રક્તાશ્રયાદ્વાતજાત્કૃચ્છ્રાત્ માંસાશ્રયં પિત્તજં કૃચ્છ્રતરમ્| તતો મેદઃસંશ્રિતં કફજં કૃચ્છ્રતમમિતિ|

Adhikarana sarve rogAH prAyaH sa~jcAriNaH (40-2) · Śloka 2

અધુના સાધ્યાસાધ્યવિભાગાર્થમાહ - - - - અશુક્લરોમાબહલમસંસૃષ્ટં મિથો નવમ્| અનગ્નિદગ્ધજં સાધ્યં શ્વિત્રં, વર્જ્યમતોઽન્યથા||૪૦|| ગુહ્યપાણિતલૌષ્ઠેષુ જાતમપ્યચિરન્તનમ્| સ્પર્શૈકાહારશય્યાદિસેવનાત્ પ્રાયશો ગદાઃ||૪૧|| સર્વે સઞ્ચારિણો, નેત્રત્વગ્વિકારા વિશેષતઃ| |૪૨| ઇતિ શ્વિત્રનિદાનમ્||૨||

સ૦-અશુક્લરોમ યચ્છિત્રં, તથા અબહલં-અઘનં, તથા મિથઃ-પરસ્પરં, અસંસૃષ્ટં-અમિલિતં, તથા નવં-અવર્ષાતિક્રાન્તં, તથાઽનગ્નિદગ્ધજં-અગ્નિદગ્ધજં યન્ન ભવતિ, તચ્ચ સાધ્યમ્| વર્જ્યમતોઽન્યથા-શુક્લરોમ શ્વિત્રં, તથા બહલં, તથા પરસ્પરસંસૃષ્ટં, તથા ચિરકાલોત્પન્નમગ્નિદગ્ધજં ચ, તચ્ચાસાધ્યમ્| ગુહ્યપાણિતલૌષ્ઠેષુ જાતમચિરન્તનમપ્યચિન્ત્યસ્વભાવત્વેન વર્જ્યમ્| સ૦-સર્વે રોગાઃ પ્રાયશો-બાહુલ્યેન, સઞ્ચારિણઃ-સઞ્ચરણશીલાઃ| કુતઃ ? એકે ચ ત આહારશય્યાદયશ્ચૈકાહારશય્યાદયઃ, આદિશબ્દેનાસનાદીનાં ગ્રહણમ્, સ્પર્શઃ-સંશ્લેષઃ, સ્પર્શશ્ચ એકાહારશય્યાદયશ્ચ, તેષાં સેવનં-ભજનં, તસ્માત્| નેત્રે ચ ત્વક્ ચ નેત્રત્વક્, તત્ર વિકારાઃ-ગદાઃ, તે વિશેષેણ સઞ્ચારિણઃ|

Adhikarana kRumINAM dvividhatvam (42) · Śloka 42

અધુના ક્રમપ્રાપ્તાન્ કૃમીનધિકૃત્યાહ - - - - અથ કૃમિનિદાનમ્| કૃમયસ્તુ દ્વિધા પ્રોક્તા બાહ્યાભ્યન્તરભેદતઃ||૪૨||

સ૦-કૃમયો દ્વિધા પ્રોક્તાઃ, મુનિભિરિતિ શેષઃ| તુરવધારણે, દ્વિધૈવેત્યર્થઃ| કથમ્ ? ઇત્યાહ-બાહ્યાભ્યન્તરમેદતઃ| એકે બાહ્યા યે કેશવસ્ત્રાદિજા યૂકાલિક્ષાદયઃ| અન્યે ચાન્તરાઃ, યથા-અન્ત્રાદાદયઃ|

Adhikarana kRumINAM caturvidhatvaM janmataH (43) · Śloka 43

જન્મભેદેન ચતુષ્પ્રકારાઃ| કથમ્ ? ઇત્યાહ - - - - બહિર્મલકફાસૃગ્વિડ્જન્મભેદાચ્ચતુર્વિધાઃ| |૪૩|

સ૦-બહિર્મલજન્માનઃ કેશવસ્ત્રમલેભ્યઃ શરીરબાહ્યેભ્ય ઉત્પન્નત્વાત્, તથા કફજન્માનો રક્તજન્માનો વિડ્જન્માનશ્ચેતિ ચતુર્વિધાઃ| વિટ્-પુરીષમ્|

Adhikarana kRumINAM viMshatividhatvaM nAmataH (43) · Śloka 43

| નામતો વિંશતિવિધાઃ|૪૩|

સ૦-નામતો-નામભેદાત્, કૃમયો વિંશતિપ્રકારાઃ|

Adhikarana bAhyajAnAM nidAnanAmalakShaNAni (43-45) · Śloka 45

| બાહ્યાસ્તત્રામૃજોદ્ભવાઃ||૪૩|| તિલપ્રમાણસંસ્થાનવર્ણાઃ કેશામ્બરાશ્રયાઃ| બહુપાદાશ્ચ સૂક્ષ્માશ્ચ યૂકા લિક્ષાશ્ચ નામતઃ||૪૪|| દ્વિધા તે કોઠપિટિકાકણ્ડૂગણ્ડાન્ પ્રકુર્વતે| |૪૫|

સ૦-તત્ર-તેષુ બાહ્યાભ્યન્તરેષુ કૃમિષુ મધ્યે, અમૃજોદ્ભવાઃ-બાહ્યમલરૂપેણોત્પન્નાઃ, બાહ્યાઃ| તે ચ તિલાનામિવ પ્રમાણસંસ્થાનવર્ણા યેષાં ત એવમ્| કેશા [ અમ્બરં- ] વસ્ત્રં ચાશ્રયો યેષાં ત એવમ્| તથા બહુપાદાઃ સૂક્ષ્માશ્ચ| નામતો-નામ્ના, યૂકા લિક્ષાશ્ચેતિ દ્વિધા| તે ચ કોઠાદીન્ વિદધતિ|

Adhikarana antarjAnAM nidAnam (45) · Śloka 45

| કુષ્ઠૈકહેતવોઽન્તર્જાઃ|૪૫|

સ૦-અન્તર્જાઃ-અન્તરાઃ કૃમયઃ, કુષ્ઠૈકહેતવઃ કુષ્ઠેન સહૈકઃ-તુલ્યો, હેતુઃ-નિદાનં મિથ્યાહારાદિકં, યેષાં ત એવમ્|

Adhikarana kaphajAnAM nidAnam (45-46) · Śloka 46

| શ્લેષ્મજાસ્તેષુ ચાધિકમ્||૪૫|| મધુરાન્નગુડક્ષીરદધિસક્તુનવૌદનૈઃ| |૪૬|

સ૦-તેષુ-અન્તર્જેષુ કૃમિષુ મધ્યે, શ્લેષ્મજા અધિકં-અતિશયેન, મધુરાન્નાદિભિઃ સ્યુઃ|

Adhikarana purIShajAnAM nidAnam (46) · Śloka 46

રક્તજાનાં નિદાનવિશેષો વક્ષ્યમાણ ઇતિ પુરીષોત્થાંસ્તા(ત્થાનાં તા)વદાહ - - - - | શકૃજ્જા બહુવિડ્ધાન્યપર્ણશાકોલકાદિભિઃ||૪૬||

સ૦-શકૃજ્જાઃ શકૃદુદ્ભૂતાઃ, તે કુષ્ઠૈકહેતુસામાન્યેઽપ્યધિકં બહુવિડ્ધાન્યૈઃ-યવમાષાદિભિઃ, બહુવિડ્મિરેવ પર્ણશાકૈઃ-પાલઙ્ક્યાદિભિઃ, તથોલકાદિભિઃ| ઉલકઃ-સ્વેદપર્યાયઃ| અપરે તુ "ઉલુકાદિભિઃ" ઇતિ જગુઃ| ઉલુકં-હરિતાવસ્થં શિમ્બીધાન્યમિતિ વ્યાચક્ષતે ચ|

Adhikarana kaphajAnAM sthAnAkAranAmalakShaNAni (47-50) · Śloka 50

કફાદામાશયે જાતા વૃદ્ધાઃ સર્પન્તિ સર્વતઃ| પૃથુબ્રધ્નનિભાઃ કેચિત્ કેચિદ્ગણ્ડૂપદોપમાઃ||૪૭|| રૂઢધાન્યાઙ્કુરાકારાસ્તનુદીર્ઘાસ્તથાઽણવઃ| શ્વેતાસ્તામ્રાવભાસાશ્ચ નામતઃ સપ્તધા તુ તે||૪૮|| અન્ત્રાદા ઉદરાવેષ્ટા હૃદયાદા મહાકુહાઃ| કુરવો દર્ભકુસુમાઃ સુગન્ધાસ્તે ચ કુર્વતે||૪૯|| હૃલ્લાસમાસ્યસ્રવણમવિપાકમરોચકમ્| મૂર્ચ્છાચ્છર્દિજ્વરાનાહકાર્શ્યક્ષવથુપીનસાન્||૫૦||

સ૦-કફાદામાશયે જાતાઃ-ન પક્વાશયે| તત્ર હિ પૃથગધ્યેષ્યતે (શ્લો. ૫૩) - "પક્વાશયે પુરીષોત્થાઃ" ઇતિ| તે ચ વૃદ્ધાઃ સન્તઃ સર્વતઃ-સર્વસ્મિન્ શરીરે, સર્પન્તિ-પ્રસરન્તિ| સર્વત ઇતિ "આદ્યાદિત્વાત્(દિભ્યઃ)" તસિઃ| પૃથુબ્રધ્નનિભા ઇત્યાદિના સંસ્થાનકથનમ્| શ્વેતા ઇત્યાદિના વર્ણકથનમ્| નામતો-નામ્ના ચ, તે સપ્તધા-સપ્તપ્રકારાઃ| તુશ્ચાર્થે| તાન્યેવ સપ્ત નામાન્યાહ-અન્ત્રાદા ઇત્યાદિના| અન્ત્રાણ્યદન્તીત્યન્ત્રાદાઃ, ઇત્યાદીન્યર્થાનુગતાનિ નામાનિ| કાનિચિત્ યાદૃચ્છિકાનિ કુરવ ઇત્યાદીનિ| તે ચ-કફજાઃ કૃમયો, હૃલ્લાસાદિકં કુર્વન્તિ|

Adhikarana raktajAnAM sthAnAkAranAmalakShaNAni (51-52) · Śloka 52

અધુના રક્તજાનાહ - - - - રક્તવાહિસિરોત્થાના રક્તજા જન્તવોઽણવઃ| અપાદા વૃત્તતામ્રાશ્ચ સૌક્ષ્મ્યાત્કેચિદદર્શનાઃ||૫૧|| કેશાદા લોમવિધ્વંસા લોમદ્વીપા ઉદુમ્બરાઃ| ષટ્ તે કુષ્ઠૈકકર્માણઃ સહસૌરસમાતરઃ||૫૨||

સ૦-રક્તજાઃ કૃમયો રક્તવાહિસિરોત્થાનાઃ સ્યુઃ| તથા, અપાદા વૃત્તાસ્તામ્રવર્ણાશ્ચ| સૌક્ષ્મ્યાત્-સૂક્ષ્મત્વાત્કારણાત્, કેચિદદર્શનાઃ-પ્રત્યક્ષપ્રમાણાસમધિગમ્યાઃ કાર્યેણૈવાનુમીયન્તે| તેષાં નામાન્યાહ-કેશાદા લોમવિધ્વંસા લોમવિધ્વંસા લોમદ્વીપા ઉદુમ્બરા ઇતિ| તથા સહ સૌરસમાતૃભ્યામ્ વર્તન્ત ઇતિ સહસૌરસમાતરઃ| સૌરસમાતૃસંજ્ઞં નામદ્વયમ્| એવં ષડેતે રક્તજાઃ કૃમયઃ| અન્યે ત્વેવં પઠન્તિ "સહજા રસમાતરઃ " ઇતિ| સહ શરીરેણ જાયન્ત ઇતિ સહજાઃ, રસો માતા-જનની, યેષાં તત્પ્રભવત્વાત્તે રસમાતર ઇતિ| કુષ્ઠેન સહૈકં કર્મ-રોમહર્ષકણ્ડૂતોદાદિકં કેશલોમધ્વંસાદિકં ત્વક્સિરાસ્નાયુમાંસતરુણાસ્થિભક્ષણં વા, યેષાં ત એવમ્|

Adhikarana purIShajAnAM sthAnAkAranAmalakShaNAni (14) · Śloka 14

પક્વાશયે પુરીષોત્થા જાયન્તેઽધોવિસર્પિણઃ| વૃદ્ધાઃ સન્તો ભવેયુશ્ચ તે યદાઽઽમાશયોન્મુખાઃ||૫૩|| તદાઽસ્યોદ્ગારનિઃશ્વાસા વિડ્ગન્ધાનુવિધાયિનઃ| પૃથુવૃત્તતનુસ્થૂલાઃ શ્યાવપીતસિતાસિતાઃ||૫૪|| તે પઞ્ચ નામ્ના કૃમયઃ કકેરુકમકેરુકાઃ| સૌસુરાદાઃ સુલૂનાખ્યા લેલિહા જનયન્તિ ચ||૫૫|| વિડ્ભેદશૂલવિષ્ટમ્ભકાર્શ્યપારુષ્યપાણ્ડુતાઃ| રોમહર્ષાગ્નિસદનગુદકણ્ડૂર્વિનિર્ગમાત્||૫૬|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાને કુષ્ઠશ્વિત્રકૃમિનિદાનં નામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ||૧૪||

સ૦-પુરીષોત્થાઃ પક્વાશય એવ જાયન્તે| પુરીષસ્ય પક્વાશયસ્થત્વાત્| તે ચાધોવિસર્પિણઃ સ્યુઃ-નોર્ધ્વગાઃ| વૃદ્ધાઃ સન્તો-વૃદ્ધિં ગતાઃ, યદાઽઽમાશયોન્મુખાસ્તે સ્યુસ્તદાઽસ્ય-કૃમિમતો રોગિણઃ, ઉદ્ગારનિઃશ્વાસા વિડ્ગન્ધાનુવિધાયિનઃ-પુરીષગન્ધાનુકારિણો, ભવેયુઃ| તથા તે પૃથુવૃત્તતનુસ્થૂલાઃ સંસ્થાનેન સ્યુઃ, શ્યાવપીતસિતાસિતા વર્ણેન, તથા નામ્રા પઞ્ચ સઙ્ખ્યયા| તાન્યેવ નામાન્યાહ-કકેરુકેત્યાદિના| તે ચ વિનિર્ગમાદ્ધેતોર્વિડ્ભેદાદીન્ જનયન્તિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાને કુષ્ઠશ્વિત્રકૃમિનિદાનં નામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૧૪||