14. kuṣṭhaśvitrakr̥minidānādhyāyaḥ

Adhikarana kuShThaSvitrakRuminidAnAdhyAyaH ,kuShThasya nidAnasaMprAptI (2-3) · Śloka 3

અથાતઃ કુષ્ઠશ્વિત્રકૃમિનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)||૨|| મિથ્યાહારવિહારેણ વિશેષેણ વિરોધિના| સાધુનિન્દાવધાન્યસ્વહરણાદ્યૈશ્ચ સેવિતૈઃ||૧|| પાપ્મભિઃ કર્મભિઃ સદ્યઃ પ્રાક્તનૈર્વોરિતા મલાઃ| સિરાઃ પ્રપદ્ય તિર્યગ્ગાસ્ત્વગ્લસીકાસૃગામિષમ્||૨|| દૂષયન્તિ શ્લથીકૃત્ય નિશ્ચરન્તસ્તતો બહિઃ| ત્વચઃ કુર્વન્તિ વૈવર્ણ્યં દુષ્ટાઃ કુષ્ઠમુશન્તિ તત્||૩||

Adhikarana kuShThasya nirvacanam (4-6) · Śloka 6

કુતોઽસ્ય રોગસ્ય કુષ્ઠમિતિ સંજ્ઞા ? ઇત્યાહ - - - - કાલેનોપેક્ષિતં યસ્માત્સર્વં કુષ્ણાતિ તદ્વપુઃ| પ્રપદ્ય ધાતૂન્વ્યાપ્યાન્તઃ સર્વાન્ સંક્લેદ્ય ચાવહેત્||૪|| સસ્વેદક્લેદસઙ્કોથાન્ કૃમીન્ સૂક્ષ્માન્ સુદારુણાન્| લોમત્વક્સ્નાયુધમનીતરુણાસ્થીનિ યૈઃ ક્રમાત્||૫|| ભક્ષયેચ્છ્વિત્રમસ્માચ્ચ કુષ્ઠબાહ્યમુદાહૃતમ્| |૬|

Adhikarana kuShThasya saptavidhatvaM doShataH (6-7) · Śloka 7

| કુષ્ઠાનિ સપ્તધા દોષૈઃ પૃથઙ્મિશ્રૈઃ સમાગતૈઃ||૬|| નનુ, એવં સત્યેકદોષજં દ્વિદોષજં કુષ્ઠમ્, ન સર્વં ત્રિદોષજં સ્યાત્, ઇત્યાશઙ્ક્યાહ - - - - સર્વેષ્વપિ ત્રિદોષેષુ વ્યપદેશોઽધિકત્વતઃ|૭|

Adhikarana kuShThasya aShTAdashatvaM nAmataH (7-10) · Śloka 10

અત આહ - - - - વાતેન કુષ્ઠં કાપાલં, પિત્તાદૌદુમ્બરં, કફાત્||૭|| મણ્ડલાખ્યં વિચર્ચી ચ, ઋક્ષાખ્યં વાતપિત્તજમ્| ચર્મૈકકુષ્ઠકિટિભસિધ્માલસવિપાદિકાઃ||૮|| વાતશ્લેષ્મોદ્ભવાઃ, શ્લેષ્મપિત્તાદ્દદ્રુશતારુષી| પુણ્ડરીકં સવિસ્ફોટં પામા ચર્મદલં તથા||૯|| સર્વૈઃ સ્યાત્કાકણં| |૧૦|

Adhikarana saptamahAkuShThAni (10) · Śloka 10

પૂર્વં ત્રિકં દદ્રુ સકાકણમ્| પુણ્ડરીકર્ક્ષજિહ્વે ચ મહાકુષ્ઠાનિ સપ્ત તુ||૧૦||

Adhikarana kuShThasya pUrvarUpam (11-13) · Śloka 13

અતિશ્લક્ષ્ણખરસ્પર્શખેદાસ્વેદવિવર્ણતાઃ| દાહઃ કણ્ડૂસ્ત્વચિ સ્વાપસ્તોદઃ કોઠોન્નતિઃ શ્રમઃ||૧૧|| વ્રણાનામધિકં શૂલં શીઘ્રોત્પત્તિશ્ચિરસ્થિતિઃ| રૂઢાનામપિ રૂક્ષત્વં નિમિત્તેઽલ્પેઽપિ કોપનમ્||૧૨|| રોમહર્ષોઽસૃજઃ કાર્ષ્ણ્યં કુષ્ઠલક્ષણમગ્રજમ્| |૧૩|

Adhikarana kApAlakuShThasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14

અધુનૈતેષાં લક્ષણાન્યાહ - - - - કૃષ્ણારુણકપાલાભં રૂક્ષં સુપ્તં ખરં તનુ||૧૩|| વિસ્તૃતાસમપર્યન્તં હૃષિતૈર્લોમભિશ્ચિતમ્| તોદઢ્યમલ્પકણ્ડૂકં કાપાલં શીઘ્રસર્પિ ચ||૧૪||

Adhikarana udumbarakuShThasya lakShaNam (15-16) · Śloka 16

પક્વોદુમ્બરતામ્રત્વગ્રોમ ગૌરસિરાચિતમ્| બહલં બહલક્લેદરક્તં દાહરુજાધિકમ્||૧૫|| આશૂત્થાનાવદરણકૃમિ વિદ્યાદુદુમ્બરમ્| |૧૬|

Adhikarana maNDalakuShThasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17

| સ્થિરં સ્ત્યાનં ગુરુ સ્નિગ્ધં શ્વેતરક્તમનાશુગમ્||૧૬|| અન્યોન્યસક્તમુત્સન્નં બહુકણ્ડૂસ્રુતિક્રિમિ| શ્લક્ષ્ણપીતાભપર્યન્તં મણ્ડલં પરિમણ્ડલમ્||૧૭||

Adhikarana vicarcikAkuShThasya lakShaNam (18) · Śloka 18

સકણ્ડૂપિટિકા શ્યાવા લસીકાઢ્યા વિચર્ચિકા| |૧૮|

Adhikarana RukShajihvakuShThasya lakShaNam (18-19) · Śloka 19

| પરુષં તનુ રક્તાન્તમન્તઃશ્યાવં સમુન્નતમ્||૧૮|| સતોદદાહરુક્ક્લેદં કર્કશૈઃ પિટિકૈશ્ચિતમ્| ઋક્ષજિહ્વાકૃતિ પ્રોક્તમૃક્ષજિહ્વં બહુક્રિમિ||૧૯||

Adhikarana carmakuShThasya lakShaNam (20) · Śloka 20

હસ્તિચર્મખરસ્પર્શં ચર્મ| |૨૦|

Adhikarana ekakuShThasya lakShaNam (20) · Śloka 20

એકાખ્યં મહાશ્રયમ્| અસ્વેદં મત્સ્યશકલસન્નિભમ્ |૨૦|

Adhikarana kiTibhakuShThasya lakShaNam (20-21) · Śloka 21

| કિટિભં પુનઃ||૨૦|| રૂક્ષં કિણખરસ્પર્શં કણ્ડૂમત્પરુષાસિતમ્| |૨૧|

Adhikarana sidhmakuShThasya lakShaNam (21-23) · Śloka 23

| સિધ્મં રૂક્ષં બહિઃ સ્નિગ્ધમન્તર્ઘૃષ્ટં રજઃ કિરેત્||૨૧|| શ્લક્ષ્ણસ્પર્શં તનુ શ્વેતતામ્રં દૌગ્ધિકપુષ્પવત્| પ્રાયેણ ચોર્ધ્વકાયે સ્યાત્|૨૩|

Adhikarana alasakakuShThasya lakShaNam (22-23) · Śloka 23

| ગણ્ડૈઃ કણ્ડૂયુતૈશ્ચિતમ્||૨૨|| રક્તૈરલસકમ્| |૨૩|

Adhikarana vipAdikAkuShThasya lakShaNam (23) · Śloka 23

પાણિપાદદાર્યો વિપાદિકાઃ| તીવ્રાર્ત્યો મન્દકણ્ડ્વશ્ચ સરાગપિટિકાચિતાઃ||૨૩||

Adhikarana dadrukuShThasya lakShaNam (24) · Śloka 24

દીર્ઘપ્રતાના દૂર્વાવદતસીકુસુમચ્છવિઃ| ઉત્સન્નમણ્ડલા દદ્રૂઃ કણ્ડૂમત્યનુષઙ્ગિણી||૨૪||

Adhikarana shatAruH kuShThasya lakShaNam (25) · Śloka 25

સ્થૂલમૂલં સદાહાર્તિ રક્તશ્યાવં બહુવ્રણમ્| શતારુઃ ક્લેદજન્ત્વાઢ્યં પ્રાયશઃ પર્વજન્મ ચ||૨૫||

Adhikarana puNDarIkakuShThasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27

રક્તાન્તમન્તરા પાણ્ડુ કણ્ડૂદાહરુજાન્વિતમ્| સોત્સેધમાચિતં રક્તૈઃ પદ્મપત્રમિવાંશુભિઃ||૨૬|| ઘનભૂરિલસીકાસૃક્પ્રાયમાશુ વિભેદિ ચ| પુણ્ડરીકમ્|૨૭|

Adhikarana visphoTakuShThasya lakShaNam (27-28) · Śloka 28

| તનુત્વગ્ભિશ્ચિતં સ્ફોટૈઃ સિતારુણૈઃ||૨૭|| વિસ્ફોટમ્| |૨૮|

Adhikarana pAmAkuShThasya lakShaNam (28) · Śloka 28

પિટિકાઃ પામા કણ્ડૂક્લેદરુજાધિકાઃ| સૂક્ષ્માઃ શ્યાવારુણા બહ્વ્યઃ પ્રાયઃ સ્ફિક્પણિકૂર્પરે||૨૮||

Adhikarana carmadalakuShThasya lakShaNam (29) · Śloka 29

સસ્ફોટમસ્પર્શસહં કણ્ડૂષાતોદદાહવત્| રક્તં દલચ્ચર્મદલમ્|૨૯|

Adhikarana kAkaNakuShThasya lakShaNam (29-30) · Śloka 30

| કાકણં તીવ્રદાહરુક્||૨૯|| પૂર્વં રક્તં ચ કૃષ્ણં ચ કાકણન્તીફલોપમમ્| કુષ્ઠલિઙ્ગૈર્યુતં સર્વૈર્નૈકવર્ણં તતો ભવેત્||૩૦||

Adhikarana kuShTheShu doSholbaNatA (31) · Śloka 31

કુષ્ઠેષુ ત્રિદોષજેષુ સત્સુ, ઇદં વાતાધિકં કુષ્ઠમિદં પિત્તાધિકં કુષ્ઠમિદં કફાધિકં કુષ્ઠમિતિ કથં જ્ઞાતવ્યમ્? ઇત્યાહ - - - - દોષભેદીયવિહિતૈરાદિશેલ્લિઙ્ગકર્મભિઃ| કુષ્ઠેષુ દોષોલ્બણતામ્|૩૧|

Adhikarana kuShThasya asAdhyatvam (31-32) · Śloka 32

| સર્વદોષોલ્બણં ત્યજેત્||૩૧|| રિષ્ટોક્તં યચ્ચ યચ્ચાસ્થિમજ્જશુક્રસમાશ્રયમ્| |૩૨|

Adhikarana kuShThasya yApyatvam (32) · Śloka 32

| યાપ્યં મેદોગતમ્|૩૨|

Adhikarana kuShThasya kRucchratvam (32) · Śloka 32

| કૃચ્છ્રં પિત્તદ્વન્દ્વાસ્રમાંસગમ્||૩૨||

Adhikarana kuShThasya sukhasAdhyatvam (33) · Śloka 33

અકૃચ્છ્રં કફવાતાઢ્યં ત્વક્સ્થમેકમલં ચ યત્| |૩૩|

Adhikarana rasagatakuShTasya lakShaNam, raktagatasya lakShaNam, mAMsagatasya lakShaNam, medogatasya lakShaNam, asthimajjAgatasya lakShaNam, shukragatasya lakShaNam (33-36) · Śloka 36

| તત્ર ત્વચિ સ્થિતે કુષ્ઠે તોદવૈવર્ણ્યરૂક્ષતાઃ||૩૩|| સ્વેદસ્વાપશ્વયથવઃ શોણિતે, પિશિતે પુનઃ| પાણિપાદાશ્રિતાઃ સ્ફોટાઃ ક્લેદઃ સન્ધિષુ ચાધિકમ્||૩૪|| કૌણ્યં ગતિક્ષયોઽઙ્ગાનાં દલનં સ્યાચ્ચ મેદસિ| નાસાભઙ્ગોઽસ્થિમજ્જસ્થે નેત્રરાગઃ સ્વરક્ષયઃ||૩૫|| ક્ષતે ચ કૃમયઃ, શુક્રે સ્વદારાપત્યબાધનમ્| |૩૬|

Adhikarana asRugAdiShu yathApUrvaM li~ggAni (36-1) · Śloka 1

| યથાપૂર્વં ચ સર્વાણિ સ્યુર્લિઙ્ગાન્યસૃગાદિષુ||૩૬|| ઇતિ કુષ્ઠનિદાનમ્||૧||

Adhikarana shvitrasya sAmAnyalakShaNam (37) · Śloka 37

કુષ્ઠનિદાનાદનન્તરં શ્વિત્રસ્યોચ્યતે| કુષ્ઠશ્વિત્રયોરેકકારણત્વાત્| અત એવાહ - - - - અથ શ્વિત્રનિદાનમ્| કુષ્ઠૈકસમ્ભવં શ્વિત્રં કિલાસં દારુણં ચ તત્| નિર્દિષ્ટમપરિસ્રાવિ ત્રિધાતૂદ્ભવસંશ્રયમ્||૩૭||

Adhikarana vAtajasya lakShaNam, pittajasya lakShaNam, kaphajasya lakShaNam (38-39) · Śloka 39

વાતાદ્રૂક્ષારુણં, પિત્તાત્તામ્રં કમલપત્રવત્| સદાહં રોમવિધ્વંસિ, કફાચ્છ્વેતં ઘનં ગુરુ||૩૮|| સકણ્ડુ ચ, ક્રમાદ્રક્તમાંસમેદઃસુ ચાદિશેત્| |૩૯|

Adhikarana shvitrasya sAdhyakRucchrAsAdhyatvam (39) · Śloka 39

| વર્ણેનૈવેદૃગુભયં કૃચ્છ્રં તચ્ચોત્તરોત્તરમ્||૩૯||

Adhikarana sarve rogAH prAyaH sa~jcAriNaH (40-2) · Śloka 2

અધુના સાધ્યાસાધ્યવિભાગાર્થમાહ - - - - અશુક્લરોમાબહલમસંસૃષ્ટં મિથો નવમ્| અનગ્નિદગ્ધજં સાધ્યં શ્વિત્રં, વર્જ્યમતોઽન્યથા||૪૦|| ગુહ્યપાણિતલૌષ્ઠેષુ જાતમપ્યચિરન્તનમ્| સ્પર્શૈકાહારશય્યાદિસેવનાત્ પ્રાયશો ગદાઃ||૪૧|| સર્વે સઞ્ચારિણો, નેત્રત્વગ્વિકારા વિશેષતઃ| |૪૨| ઇતિ શ્વિત્રનિદાનમ્||૨||

Adhikarana kRumINAM dvividhatvam (42) · Śloka 42

અધુના ક્રમપ્રાપ્તાન્ કૃમીનધિકૃત્યાહ - - - - અથ કૃમિનિદાનમ્| કૃમયસ્તુ દ્વિધા પ્રોક્તા બાહ્યાભ્યન્તરભેદતઃ||૪૨||

Adhikarana kRumINAM caturvidhatvaM janmataH (43) · Śloka 43

જન્મભેદેન ચતુષ્પ્રકારાઃ| કથમ્ ? ઇત્યાહ - - - - બહિર્મલકફાસૃગ્વિડ્જન્મભેદાચ્ચતુર્વિધાઃ| |૪૩|

Adhikarana kRumINAM viMshatividhatvaM nAmataH (43) · Śloka 43

| નામતો વિંશતિવિધાઃ|૪૩|

Adhikarana bAhyajAnAM nidAnanAmalakShaNAni (43-45) · Śloka 45

| બાહ્યાસ્તત્રામૃજોદ્ભવાઃ||૪૩|| તિલપ્રમાણસંસ્થાનવર્ણાઃ કેશામ્બરાશ્રયાઃ| બહુપાદાશ્ચ સૂક્ષ્માશ્ચ યૂકા લિક્ષાશ્ચ નામતઃ||૪૪|| દ્વિધા તે કોઠપિટિકાકણ્ડૂગણ્ડાન્ પ્રકુર્વતે| |૪૫|

Adhikarana antarjAnAM nidAnam (45) · Śloka 45

| કુષ્ઠૈકહેતવોઽન્તર્જાઃ|૪૫|

Adhikarana kaphajAnAM nidAnam (45-46) · Śloka 46

| શ્લેષ્મજાસ્તેષુ ચાધિકમ્||૪૫|| મધુરાન્નગુડક્ષીરદધિસક્તુનવૌદનૈઃ| |૪૬|

Adhikarana purIShajAnAM nidAnam (46) · Śloka 46

રક્તજાનાં નિદાનવિશેષો વક્ષ્યમાણ ઇતિ પુરીષોત્થાંસ્તા(ત્થાનાં તા)વદાહ - - - - | શકૃજ્જા બહુવિડ્ધાન્યપર્ણશાકોલકાદિભિઃ||૪૬||

Adhikarana kaphajAnAM sthAnAkAranAmalakShaNAni (47-50) · Śloka 50

કફાદામાશયે જાતા વૃદ્ધાઃ સર્પન્તિ સર્વતઃ| પૃથુબ્રધ્નનિભાઃ કેચિત્ કેચિદ્ગણ્ડૂપદોપમાઃ||૪૭|| રૂઢધાન્યાઙ્કુરાકારાસ્તનુદીર્ઘાસ્તથાઽણવઃ| શ્વેતાસ્તામ્રાવભાસાશ્ચ નામતઃ સપ્તધા તુ તે||૪૮|| અન્ત્રાદા ઉદરાવેષ્ટા હૃદયાદા મહાકુહાઃ| કુરવો દર્ભકુસુમાઃ સુગન્ધાસ્તે ચ કુર્વતે||૪૯|| હૃલ્લાસમાસ્યસ્રવણમવિપાકમરોચકમ્| મૂર્ચ્છાચ્છર્દિજ્વરાનાહકાર્શ્યક્ષવથુપીનસાન્||૫૦||

Adhikarana raktajAnAM sthAnAkAranAmalakShaNAni (51-52) · Śloka 52

અધુના રક્તજાનાહ - - - - રક્તવાહિસિરોત્થાના રક્તજા જન્તવોઽણવઃ| અપાદા વૃત્તતામ્રાશ્ચ સૌક્ષ્મ્યાત્કેચિદદર્શનાઃ||૫૧|| કેશાદા લોમવિધ્વંસા લોમદ્વીપા ઉદુમ્બરાઃ| ષટ્ તે કુષ્ઠૈકકર્માણઃ સહસૌરસમાતરઃ||૫૨||

Adhikarana purIShajAnAM sthAnAkAranAmalakShaNAni (14) · Śloka 14

પક્વાશયે પુરીષોત્થા જાયન્તેઽધોવિસર્પિણઃ| વૃદ્ધાઃ સન્તો ભવેયુશ્ચ તે યદાઽઽમાશયોન્મુખાઃ||૫૩|| તદાઽસ્યોદ્ગારનિઃશ્વાસા વિડ્ગન્ધાનુવિધાયિનઃ| પૃથુવૃત્તતનુસ્થૂલાઃ શ્યાવપીતસિતાસિતાઃ||૫૪|| તે પઞ્ચ નામ્ના કૃમયઃ કકેરુકમકેરુકાઃ| સૌસુરાદાઃ સુલૂનાખ્યા લેલિહા જનયન્તિ ચ||૫૫|| વિડ્ભેદશૂલવિષ્ટમ્ભકાર્શ્યપારુષ્યપાણ્ડુતાઃ| રોમહર્ષાગ્નિસદનગુદકણ્ડૂર્વિનિર્ગમાત્||૫૬|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાને કુષ્ઠશ્વિત્રકૃમિનિદાનં નામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ||૧૪||