14. kuṣṭhaśvitrakr̥minidānādhyāyaḥ

Devanagari IAST (Roman)Telugu Tamil Malayalam Kannada Gujarati Bengali Gurmukhi

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

🔊 Audio coming soon

visarpanidānādanantaraṁ tulyahētvāditvātkuṣṭhanidānamārabhyatē-

Adhikarana kuShThaSvitrakRuminidAnAdhyAyaH ,kuShThasya nidAnasaMprAptI (2-3) · Śloka 3

athātaḥ kuṣṭhaśvitrakr̥minidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē)||2|| mithyāhāravihārēṇa viśēṣēṇa virōdhinā| sādhunindāvadhānyasvaharaṇādyaiśca sēvitaiḥ||1|| pāpmabhiḥ karmabhiḥ sadyaḥ prāktanairvōritā malāḥ| sirāḥ prapadya tiryaggāstvaglasīkāsr̥gāmiṣam||2|| dūṣayanti ślathīkr̥tya niścarantastatō bahiḥ| tvacaḥ kurvanti vaivarṇyaṁ duṣṭāḥ kuṣṭhamuśanti tat||3||

View original

अथातः कुष्ठश्वित्रकृमिनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)||२|| मिथ्याहारविहारेण विशेषेण विरोधिना| साधुनिन्दावधान्यस्वहरणाद्यैश्च सेवितैः||१|| पाप्मभिः कर्मभिः सद्यः प्राक्तनैर्वोरिता मलाः| सिराः प्रपद्य तिर्यग्गास्त्वग्लसीकासृगामिषम्||२|| दूषयन्ति श्लथीकृत्य निश्चरन्तस्ततो बहिः| त्वचः कुर्वन्ति वैवर्ण्यं दुष्टाः कुष्ठमुशन्ति तत्||३||

🔊 Audio coming soon

sa0-mithyāhārādinā tathā sādhunindāvadhādibhiḥ pāpmabhiḥ karmabhiḥ sadyaḥ sēvitaiḥ-anuṣṭhitaiḥ, prāktanairvā-anyajanmācaritaiḥ| sēvitagrahaṇēna sātatyānuṣṭhānaṁ dyōtayati| tēna kadācitkaraṇatvamēṣāṁ na kuṣṭhahēturiti gamyatē| taistathābhūtaiḥ karmabhirmithyāhārādinā ca īritāḥ-duṣṭāḥ, malāḥ-vātapittakaphāḥ, śirāstiryaggāminīḥ prapadya-āśritya, tvaglasīkāsr̥gāmiṣaṁ dūṣayanti| tadēva ca tvagādikaṁ śithilīkr̥tya tataḥ-anantaraṁ, bahirniścarantō-bāhyadēśē prasarantaḥ, tvacō [ yat ] vaivarṇyaṁ kurvanti tatkuṣṭhamuśanti, munaya iti śēṣaḥ|

Adhikarana kuShThasya nirvacanam (4-6) · Śloka 6

kutō'sya rōgasya kuṣṭhamiti saṁjñā ? ityāha - - - - kālēnōpēkṣitaṁ yasmātsarvaṁ kuṣṇāti tadvapuḥ| prapadya dhātūnvyāpyāntaḥ sarvān saṁklēdya cāvahēt||4|| sasvēdaklēdasaṅkōthān kr̥mīn sūkṣmān sudāruṇān| lōmatvaksnāyudhamanītaruṇāsthīni yaiḥ kramāt||5|| bhakṣayēcchvitramasmācca kuṣṭhabāhyamudāhr̥tam| |6|

View original

कुतोऽस्य रोगस्य कुष्ठमिति संज्ञा ? इत्याह - - - - कालेनोपेक्षितं यस्मात्सर्वं कुष्णाति तद्वपुः| प्रपद्य धातून्व्याप्यान्तः सर्वान् संक्लेद्य चावहेत्||४|| सस्वेदक्लेदसङ्कोथान् कृमीन् सूक्ष्मान् सुदारुणान्| लोमत्वक्स्नायुधमनीतरुणास्थीनि यैः क्रमात्||५|| भक्षयेच्छ्वित्रमस्माच्च कुष्ठबाह्यमुदाहृतम्| |६|

🔊 Audio coming soon

sa0-yasmāddhētōrupēkṣitaṁ-anupakrāntaṁ sat, kālēna sarvaṁ vapuḥ-śarīraṁ, kr̥ṣṇāti tasmāttat kuṣṭhamityucyatē| tacca kuṣṭhaṁ dhātūn sarvān prapadya-prāpya, anantaramantarvyāpya-prakr̥tatvāttēṣāmēvāntaraṁ vyāpya, tathā sarvaṁstānēva dhātūn saṁklēdya-klēdayitvā, kr̥mīnāvahēt-kuryāt| kimbhūtān ? svēdādibhiryutān| tathā, sūkṣmān| tathā, sudāruṇān-duścikitsyān| yaiḥ-kr̥mibhiḥ, tatkuṣṭhaṁ lōmādīn bhakṣayēt| śvitrasyēdr̥grūpatā na vidyatē yā kuṣṭhasyōktā| asmācca kāraṇācchvitraṁ kuṣṭhabāhyamudāhr̥tam, kuṣṭhādbāhyaṁ tvaggatamātramēvōktamityarthaḥ|

Adhikarana kuShThasya saptavidhatvaM doShataH (6-7) · Śloka 7

| kuṣṭhāni saptadhā dōṣaiḥ pr̥thaṅmiśraiḥ samāgataiḥ||6|| nanu, ēvaṁ satyēkadōṣajaṁ dvidōṣajaṁ kuṣṭham, na sarvaṁ tridōṣajaṁ syāt, ityāśaṅkyāha - - - - sarvēṣvapi tridōṣēṣu vyapadēśō'dhikatvataḥ|7|

View original

| कुष्ठानि सप्तधा दोषैः पृथङ्मिश्रैः समागतैः||६|| ननु, एवं सत्येकदोषजं द्विदोषजं कुष्ठम्, न सर्वं त्रिदोषजं स्यात्, इत्याशङ्क्याह - - - - सर्वेष्वपि त्रिदोषेषु व्यपदेशोऽधिकत्वतः|७|

🔊 Audio coming soon

sa0- kuṣṭhāni saptadhā-saptaprakārāṇi| katham ? ityāha-pr̥thak-vātapittakaphaiḥ| tairēva ca miśraiḥ-vātapittābhyāṁ vātakaphābhyāṁ pittakaphābhyām| tairēva dōṣaiḥ samāgataiḥ-sannipatitaiḥ| sa0- sarvēṣvapi kuṣṭhēṣu tridōśēṣu - sannipātajēṣvapi, adhikatvēna vyapadēśaḥ| sannipātasya samaviṣamātmakatvāt|

Adhikarana kuShThasya aShTAdashatvaM nAmataH (7-10) · Śloka 10

ata āha - - - - vātēna kuṣṭhaṁ kāpālaṁ, pittādaudumbaraṁ, kaphāt||7|| maṇḍalākhyaṁ vicarcī ca, r̥kṣākhyaṁ vātapittajam| carmaikakuṣṭhakiṭibhasidhmālasavipādikāḥ||8|| vātaślēṣmōdbhavāḥ, ślēṣmapittāddadruśatāruṣī| puṇḍarīkaṁ savisphōṭaṁ pāmā carmadalaṁ tathā||9|| sarvaiḥ syātkākaṇaṁ| |10|

View original

अत आह - - - - वातेन कुष्ठं कापालं, पित्तादौदुम्बरं, कफात्||७|| मण्डलाख्यं विचर्ची च, ऋक्षाख्यं वातपित्तजम्| चर्मैककुष्ठकिटिभसिध्मालसविपादिकाः||८|| वातश्लेष्मोद्भवाः, श्लेष्मपित्ताद्दद्रुशतारुषी| पुण्डरीकं सविस्फोटं पामा चर्मदलं तथा||९|| सर्वैः स्यात्काकणं| |१०|

🔊 Audio coming soon

sa0-[vātēna-] vātōlbaṇēna sannipātēna, kāpālaṁ nāma kuṣṭhaṁ bhavati| pittāt-pittādhikātsannipātāt, audumbaraṁ nāma kuṣṭhaṁ jāyatē| kaphāt-kaphādhikātsannipātāt, maṇḍalākhyaṁ kuṣṭhaṁ jāyatē| tathā vicarcī ca, kaphādēvēti cārthaḥ| r̥kṣākhyaṁ kuṣṭhaṁ vātapittajaṁ-vātapittōlbaṇātsannipātājjātam| ēvamagrē'pi yōjyam| carmaikakuṣṭhakiṭibhasidhmālasavipādikā vātaślēṣmōdbhavāḥ| ślēṣmapittāt dadruśatāruṣī dvē kuṣṭhē| na kēvalaṁ dadru śatāruśca ślēṣmapittāt, yāvatpuṇḍarīkaṁ tathā visphōṭastathā pāmā tathā carmadalaṁ jāyatē| sarvaiḥ-tribhirēva samairdōṣaiḥ, kākaṇaṁ nāma kuṣṭhamutpadyatē| ēvamētānyaṣṭādaśa kuṣṭhāni bhavanti|

Adhikarana saptamahAkuShThAni (10) · Śloka 10

pūrvaṁ trikaṁ dadru sakākaṇam| puṇḍarīkarkṣajihvē ca mahākuṣṭhāni sapta tu||10||

View original

पूर्वं त्रिकं दद्रु सकाकणम्| पुण्डरीकर्क्षजिह्वे च महाकुष्ठानि सप्त तु||१०||

🔊 Audio coming soon

sa0-pūrvaṁ trikaṁ-kāpālōdumbaramaṇḍalākhyaṁ, tathā dadruḥ kākaṇaṁ puṇḍarīkamr̥kṣajihvaṁ cēti mahākuṣṭhāni sapta syuḥ|

Adhikarana kuShThasya pUrvarUpam (11-13) · Śloka 13

atiślakṣṇakharasparśakhēdāsvēdavivarṇatāḥ| dāhaḥ kaṇḍūstvaci svāpastōdaḥ kōṭhōnnatiḥ śramaḥ||11|| vraṇānāmadhikaṁ śūlaṁ śīghrōtpattiścirasthitiḥ| rūḍhānāmapi rūkṣatvaṁ nimittē'lpē'pi kōpanam||12|| rōmaharṣō'sr̥jaḥ kārṣṇyaṁ kuṣṭhalakṣaṇamagrajam| |13|

View original

अतिश्लक्ष्णखरस्पर्शखेदास्वेदविवर्णताः| दाहः कण्डूस्त्वचि स्वापस्तोदः कोठोन्नतिः श्रमः||११|| व्रणानामधिकं शूलं शीघ्रोत्पत्तिश्चिरस्थितिः| रूढानामपि रूक्षत्वं निमित्तेऽल्पेऽपि कोपनम्||१२|| रोमहर्षोऽसृजः कार्ष्ण्यं कुष्ठलक्षणमग्रजम्| |१३|

🔊 Audio coming soon

sa0-atiślakṣṇādikaṁ kuṣṭhalakṣaṇamagrajam-prāgrūpamityarthaḥ|

Adhikarana kApAlakuShThasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14

adhunaitēṣāṁ lakṣaṇānyāha - - - - kr̥ṣṇāruṇakapālābhaṁ rūkṣaṁ suptaṁ kharaṁ tanu||13|| vistr̥tāsamaparyantaṁ hr̥ṣitairlōmabhiścitam| tōdaḍhyamalpakaṇḍūkaṁ kāpālaṁ śīghrasarpi ca||14||

View original

अधुनैतेषां लक्षणान्याह - - - - कृष्णारुणकपालाभं रूक्षं सुप्तं खरं तनु||१३|| विस्तृतासमपर्यन्तं हृषितैर्लोमभिश्चितम्| तोदढ्यमल्पकण्डूकं कापालं शीघ्रसर्पि च||१४||

🔊 Audio coming soon

sa0-kr̥ṣṇāruṇakapālābhamityādikaṁ kāpālasya lakṣaṇam|

Adhikarana udumbarakuShThasya lakShaNam (15-16) · Śloka 16

pakvōdumbaratāmratvagrōma gaurasirācitam| bahalaṁ bahalaklēdaraktaṁ dāharujādhikam||15|| āśūtthānāvadaraṇakr̥mi vidyādudumbaram| |16|

View original

पक्वोदुम्बरताम्रत्वग्रोम गौरसिराचितम्| बहलं बहलक्लेदरक्तं दाहरुजाधिकम्||१५|| आशूत्थानावदरणकृमि विद्यादुदुम्बरम्| |१६|

🔊 Audio coming soon

sa0-pakvōdumbaratāmrētyādikamaudumbarasya lakṣaṇam|

Adhikarana maNDalakuShThasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17

| sthiraṁ styānaṁ guru snigdhaṁ śvētaraktamanāśugam||16|| anyōnyasaktamutsannaṁ bahukaṇḍūsrutikrimi| ślakṣṇapītābhaparyantaṁ maṇḍalaṁ parimaṇḍalam||17||

View original

| स्थिरं स्त्यानं गुरु स्निग्धं श्वेतरक्तमनाशुगम्||१६|| अन्योन्यसक्तमुत्सन्नं बहुकण्डूस्रुतिक्रिमि| श्लक्ष्णपीताभपर्यन्तं मण्डलं परिमण्डलम्||१७||

🔊 Audio coming soon

sa0-sthiraṁ styānamityādikaṁ maṇḍalasya lakṣaṇam|

Adhikarana vicarcikAkuShThasya lakShaNam (18) · Śloka 18

sakaṇḍūpiṭikā śyāvā lasīkāḍhyā vicarcikā| |18|

View original

सकण्डूपिटिका श्यावा लसीकाढ्या विचर्चिका| |१८|

🔊 Audio coming soon

sa0-sakaṇḍūpiṭikētyādikaṁ vicarcikāyā lakṣaṇam|

Adhikarana RukShajihvakuShThasya lakShaNam (18-19) · Śloka 19

| paruṣaṁ tanu raktāntamantaḥśyāvaṁ samunnatam||18|| satōdadāharukklēdaṁ karkaśaiḥ piṭikaiścitam| r̥kṣajihvākr̥ti prōktamr̥kṣajihvaṁ bahukrimi||19||

View original

| परुषं तनु रक्तान्तमन्तःश्यावं समुन्नतम्||१८|| सतोददाहरुक्क्लेदं कर्कशैः पिटिकैश्चितम्| ऋक्षजिह्वाकृति प्रोक्तमृक्षजिह्वं बहुक्रिमि||१९||

🔊 Audio coming soon

sa0-paruṣamityādikaṁ r̥kṣajihvasya lakṣaṇam| r̥kṣajihvēva prakāśakharā ākr̥tiryasya r̥kṣajihvasya tathaivam|

Adhikarana carmakuShThasya lakShaNam (20) · Śloka 20

hasticarmakharasparśaṁ carma| |20|

View original

हस्तिचर्मखरस्पर्शं चर्म| |२०|

🔊 Audio coming soon

sa0-hasticarmavat kharasparśaṁ carmākhyaṁ kuṣṭham|

Adhikarana ekakuShThasya lakShaNam (20) · Śloka 20

ēkākhyaṁ mahāśrayam| asvēdaṁ matsyaśakalasannibham |20|

View original

एकाख्यं महाश्रयम्| अस्वेदं मत्स्यशकलसन्निभम् |२०|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana kiTibhakuShThasya lakShaNam (20-21) · Śloka 21

| kiṭibhaṁ punaḥ||20|| rūkṣaṁ kiṇakharasparśaṁ kaṇḍūmatparuṣāsitam| |21|

View original

| किटिभं पुनः||२०|| रूक्षं किणखरस्पर्शं कण्डूमत्परुषासितम्| |२१|

🔊 Audio coming soon

sa0-kiṭibhaṁ tu rūkṣaṁ kiṇakharasparśaṁ kaṇḍūmatparuṣāsitam|

Adhikarana sidhmakuShThasya lakShaNam (21-23) · Śloka 23

| sidhmaṁ rūkṣaṁ bahiḥ snigdhamantarghr̥ṣṭaṁ rajaḥ kirēt||21|| ślakṣṇasparśaṁ tanu śvētatāmraṁ daugdhikapuṣpavat| prāyēṇa cōrdhvakāyē syāt|23|

View original

| सिध्मं रूक्षं बहिः स्निग्धमन्तर्घृष्टं रजः किरेत्||२१|| श्लक्ष्णस्पर्शं तनु श्वेतताम्रं दौग्धिकपुष्पवत्| प्रायेण चोर्ध्वकाये स्यात्|२३|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana alasakakuShThasya lakShaNam (22-23) · Śloka 23

| gaṇḍaiḥ kaṇḍūyutaiścitam||22|| raktairalasakam| |23|

View original

| गण्डैः कण्डूयुतैश्चितम्||२२|| रक्तैरलसकम्| |२३|

🔊 Audio coming soon

sa0-alasakaṁ nāma kuṣṭhaṁ gaṇḍai raktavarṇaiḥ kaṇḍūyutaiśca vyāptaṁ bhavēt|

Adhikarana vipAdikAkuShThasya lakShaNam (23) · Śloka 23

pāṇipādadāryō vipādikāḥ| tīvrārtyō mandakaṇḍvaśca sarāgapiṭikācitāḥ||23||

View original

पाणिपाददार्यो विपादिकाः| तीव्रार्त्यो मन्दकण्ड्वश्च सरागपिटिकाचिताः||२३||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana dadrukuShThasya lakShaNam (24) · Śloka 24

dīrghapratānā dūrvāvadatasīkusumacchaviḥ| utsannamaṇḍalā dadrūḥ kaṇḍūmatyanuṣaṅgiṇī||24||

View original

दीर्घप्रताना दूर्वावदतसीकुसुमच्छविः| उत्सन्नमण्डला दद्रूः कण्डूमत्यनुषङ्गिणी||२४||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana shatAruH kuShThasya lakShaNam (25) · Śloka 25

sthūlamūlaṁ sadāhārti raktaśyāvaṁ bahuvraṇam| śatāruḥ klēdajantvāḍhyaṁ prāyaśaḥ parvajanma ca||25||

View original

स्थूलमूलं सदाहार्ति रक्तश्यावं बहुव्रणम्| शतारुः क्लेदजन्त्वाढ्यं प्रायशः पर्वजन्म च||२५||

🔊 Audio coming soon

sa0-śatārurnāma kuṣṭhaṁ sthūlamūlādilakṣaṇam, yāvat prāyaśaḥ parvajanma cēti|

Adhikarana puNDarIkakuShThasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27

raktāntamantarā pāṇḍu kaṇḍūdāharujānvitam| sōtsēdhamācitaṁ raktaiḥ padmapatramivāṁśubhiḥ||26|| ghanabhūrilasīkāsr̥kprāyamāśu vibhēdi ca| puṇḍarīkam|27|

View original

रक्तान्तमन्तरा पाण्डु कण्डूदाहरुजान्वितम्| सोत्सेधमाचितं रक्तैः पद्मपत्रमिवांशुभिः||२६|| घनभूरिलसीकासृक्प्रायमाशु विभेदि च| पुण्डरीकम्|२७|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana visphoTakuShThasya lakShaNam (27-28) · Śloka 28

| tanutvagbhiścitaṁ sphōṭaiḥ sitāruṇaiḥ||27|| visphōṭam| |28|

View original

| तनुत्वग्भिश्चितं स्फोटैः सितारुणैः||२७|| विस्फोटम्| |२८|

🔊 Audio coming soon

sa0-visphōṭaṁ nāma kuṣṭhaṁ tanutvagbhiḥ sphōṭaiścitaṁ-vyāptam| kimbhūtaiḥ ? sitāruṇaiḥ-śvētalōhitaiḥ|

Adhikarana pAmAkuShThasya lakShaNam (28) · Śloka 28

piṭikāḥ pāmā kaṇḍūklēdarujādhikāḥ| sūkṣmāḥ śyāvāruṇā bahvyaḥ prāyaḥ sphikpaṇikūrparē||28||

View original

पिटिकाः पामा कण्डूक्लेदरुजाधिकाः| सूक्ष्माः श्यावारुणा बह्व्यः प्रायः स्फिक्पणिकूर्परे||२८||

🔊 Audio coming soon

sa0-piṭikāḥ kaṇḍūklēdarujādhikāḥ pāmētyucyatē| kimbhūtāḥ ?sūkṣmāḥ śyāvāruṇāḥ bahvyaśca| prāyō-bāhulyēna, sā ca pāmā sphijōḥ pāṇyōḥ kūrparayōśca syāt|

Adhikarana carmadalakuShThasya lakShaNam (29) · Śloka 29

sasphōṭamasparśasahaṁ kaṇḍūṣātōdadāhavat| raktaṁ dalaccarmadalam|29|

View original

सस्फोटमस्पर्शसहं कण्डूषातोददाहवत्| रक्तं दलच्चर्मदलम्|२९|

🔊 Audio coming soon

sa0-carmadalaṁ nāma kuṣṭhaṁ sphōṭavat tathā sparśākṣamam| tathā, kaṇḍvādiyutam| tathā, raktaṁ-varṇēna| tathā dalat-sphuṭat, syāt|

Adhikarana kAkaNakuShThasya lakShaNam (29-30) · Śloka 30

| kākaṇaṁ tīvradāharuk||29|| pūrvaṁ raktaṁ ca kr̥ṣṇaṁ ca kākaṇantīphalōpamam| kuṣṭhaliṅgairyutaṁ sarvairnaikavarṇaṁ tatō bhavēt||30||

View original

| काकणं तीव्रदाहरुक्||२९|| पूर्वं रक्तं च कृष्णं च काकणन्तीफलोपमम्| कुष्ठलिङ्गैर्युतं सर्वैर्नैकवर्णं ततो भवेत्||३०||

🔊 Audio coming soon

sa0-kākaṇaṁ nāma kuṣṭhaṁ tīvradāharuk| tathā pūrvaṁ-prathamaṁ, raktaṁ tathā kr̥ṣṇaṁ kākaṇantīphalōpamaṁ-guñjāphalasadr̥śam| tataḥ-anantaraṁ, sarvaiḥ kuṣṭhaliṅgairyutam| naikavarṇaṁ-api tu śvētapītādivarṇamapi syādityarthaḥ| suśrutē tu maṇḍalaśatārurvipādikālasakacarmadalaviśphōṭākhyāni nōditāni| sthūlāruṣkamahākuṣṭhaparīsarvavisarparakasāruṇākhyāni tatrōktāni| ēvaṁ ca tallakṣaṇam (ni. a. 5|8) - "yatra sthūlamūlānyarūṁṣi jāyantē sandhiṣūgrāṇi tat sthūlāruṣkaṁ kuṣṭham| utpadyantē sarvadēhē mahākhyaṁ tvaksaṅkōcasvāpatōdāṅgasādāḥ| yasmin dīrghāḥ sphōṭikāḥ srāvavatyaḥ saṁsarpēyustaṁ parīsarpamāhuḥ|| tulyaḥ sarpēdyō visarpēṇa śīghraṁ tvagraktādīnvyāpya sa syādvisarpaḥ| kr̥tsnē dēhē sphōṭikāḥ srāvahīnāḥ kaṇḍūprāyā raktasāstāḥ pradiṣṭāḥ| aruṇāni tanūni visarpiṇi tāpayutānyaruṇāni|" iti| tadētēṣu kuṣṭhamēdēṣu yathā nāmaviparyayastathā lakṣaṇaviparyayō'pi| kintvētē'pi kuṣṭhabhēdā dr̥śyantē ēva, ityētadapi lakṣaṇamādaraṇīyamēvēti manyāmahē'dhikaṁ kuṣṭhēṣu, ityādi|

Adhikarana kuShTheShu doSholbaNatA (31) · Śloka 31

kuṣṭhēṣu tridōṣajēṣu satsu, idaṁ vātādhikaṁ kuṣṭhamidaṁ pittādhikaṁ kuṣṭhamidaṁ kaphādhikaṁ kuṣṭhamiti kathaṁ jñātavyam? ityāha - - - - dōṣabhēdīyavihitairādiśēlliṅgakarmabhiḥ| kuṣṭhēṣu dōṣōlbaṇatām|31|

View original

कुष्ठेषु त्रिदोषजेषु सत्सु, इदं वाताधिकं कुष्ठमिदं पित्ताधिकं कुष्ठमिदं कफाधिकं कुष्ठमिति कथं ज्ञातव्यम्? इत्याह - - - - दोषभेदीयविहितैरादिशेल्लिङ्गकर्मभिः| कुष्ठेषु दोषोल्बणताम्|३१|

🔊 Audio coming soon

sa0-kuṣṭhēṣu dōṣōlbaṇatāṁ-dōṣādhikyaṁ, dōṣabhēdīyavihitayathāyathaṁ liṅgakarmabhirādiśēt| liṅgāni ca tāni karmāṇi ca liṅgakarmāṇi| yathā-vāyōḥ sraṁsādīni, pittasya dāhādīni, ślēṣmaṇaḥ snēhakāṭhinyādīni, yathāyathamātmīyairēva karmabhiryatastēṣāṁ liṅgaṁ lakṣyatē tatastēṣāṁ dōṣāṇāṁ karmāṇyēva liṅgānyucyantē| ata ēva ca sraṁsādīni karmāṇi dōṣāṇāmuktvā'nantaramidamuvāca (hr̥. sū. a. 12|54) - "ityaśēṣāmayavyāpi yaduktaṁ dōṣalakṣaṇam| darśanādyairavahitastatsamyagupalakṣayēt||" iti|

Adhikarana kuShThasya asAdhyatvam (31-32) · Śloka 32

| sarvadōṣōlbaṇaṁ tyajēt||31|| riṣṭōktaṁ yacca yaccāsthimajjaśukrasamāśrayam| |32|

View original

| सर्वदोषोल्बणं त्यजेत्||३१|| रिष्टोक्तं यच्च यच्चास्थिमज्जशुक्रसमाश्रयम्| |३२|

🔊 Audio coming soon

sa0-sarvadōṣōlbaṇaṁ-sannipātajaṁ, kuṣṭhaṁ tyajēt-na cikitsēt| riṣṭōktamiti yacca vikr̥tivijñānīyē kathitaṁ (hr̥. śā. a. 5|98) - "kuṣṭhaṁ viśīryamāṇāṅgaṁ" ityādi, tacca nōpakramēt| yacca kuṣṭhamasthimajjaśukrasamāśrayaṁ tacca tyajēt|

Adhikarana kuShThasya yApyatvam (32) · Śloka 32

| yāpyaṁ mēdōgatam|32|

View original

| याप्यं मेदोगतम्|३२|

🔊 Audio coming soon

sa0-mēdōgataṁ kuṣṭhaṁ yāpyaṁ-pathyādibhiryāpayituṁ śakyam|

Adhikarana kuShThasya kRucchratvam (32) · Śloka 32

| kr̥cchraṁ pittadvandvāsramāṁsagam||32||

View original

| कृच्छ्रं पित्तद्वन्द्वास्रमांसगम्||३२||

🔊 Audio coming soon

sa0-pittasya dvandvaṁ pittadvandvam| pittadvandvajaṁ tathā raktagaṁ māṁsagaṁ ca kuṣṭhaṁ kr̥cchraṁ-kr̥cchrasādhyam|

Adhikarana kuShThasya sukhasAdhyatvam (33) · Śloka 33

akr̥cchraṁ kaphavātāḍhyaṁ tvaksthamēkamalaṁ ca yat| |33|

View original

अकृच्छ्रं कफवाताढ्यं त्वक्स्थमेकमलं च यत्| |३३|

🔊 Audio coming soon

sa0-kaphavātāḍhyamakr̥cchraṁ-sukhasādhyam| tathā tvaksthaṁ, tathā ēkadōṣādhikaṁ ca yatkuṣṭhaṁ tacca sukhasādhyam|

Adhikarana rasagatakuShTasya lakShaNam, raktagatasya lakShaNam, mAMsagatasya lakShaNam, medogatasya lakShaNam, asthimajjAgatasya lakShaNam, shukragatasya lakShaNam (33-36) · Śloka 36

| tatra tvaci sthitē kuṣṭhē tōdavaivarṇyarūkṣatāḥ||33|| svēdasvāpaśvayathavaḥ śōṇitē, piśitē punaḥ| pāṇipādāśritāḥ sphōṭāḥ klēdaḥ sandhiṣu cādhikam||34|| kauṇyaṁ gatikṣayō'ṅgānāṁ dalanaṁ syācca mēdasi| nāsābhaṅgō'sthimajjasthē nētrarāgaḥ svarakṣayaḥ||35|| kṣatē ca kr̥mayaḥ, śukrē svadārāpatyabādhanam| |36|

View original

| तत्र त्वचि स्थिते कुष्ठे तोदवैवर्ण्यरूक्षताः||३३|| स्वेदस्वापश्वयथवः शोणिते, पिशिते पुनः| पाणिपादाश्रिताः स्फोटाः क्लेदः सन्धिषु चाधिकम्||३४|| कौण्यं गतिक्षयोऽङ्गानां दलनं स्याच्च मेदसि| नासाभङ्गोऽस्थिमज्जस्थे नेत्ररागः स्वरक्षयः||३५|| क्षते च कृमयः, शुक्रे स्वदारापत्यबाधनम्| |३६|

🔊 Audio coming soon

sa0-tatra-tēṣu kuṣṭhēṣu madhyē, tvaci prāptē kuṣṭhē tōdādayaḥ syuḥ| raktasthē kuṣṭhē svēdādyāḥ syuḥ| māṁsasthē kuṣṭhē pāṇipādāśritāḥ sphōṭāḥ syuḥ, sandhiṣu cātiśayēna klēdō bhavati| mēdasi sthitē kuṣṭhē kauṇyaṁ-kuṇitā, tathā gatikṣayaḥ, tathā'ṅgānāṁ dalanaṁ-chēdanamiva, syāt| asthimajjasthē kuṣṭhē nāsāyāḥ-ghrāṇasya bhaṅgaḥ, tathā nētrayō rāgaḥ svarasya ca kṣayaḥ syāt, kṣatē ca kr̥mayaḥ syuḥ| śukrasthē kuṣṭhē dāraṇāmapatyānāṁ ca bādhanaṁ-upadravaiḥ svēdādibhiḥ pīḍanaṁ syāt|

Adhikarana asRugAdiShu yathApUrvaM li~ggAni (36-1) · Śloka 1

| yathāpūrvaṁ ca sarvāṇi syurliṅgānyasr̥gādiṣu||36|| iti kuṣṭhanidānam||1||

View original

| यथापूर्वं च सर्वाणि स्युर्लिङ्गान्यसृगादिषु||३६|| इति कुष्ठनिदानम्||१||

🔊 Audio coming soon

sa0-asr̥gādiṣu dhātuṣu kuṣṭhākrāntadēhānāṁ narāṇāṁ yāni liṅgānyuktāni tāni yathāpūrvaṁ syuḥ| yathā-svēdādīni raktasthē kathitāni pāṇyādyāśritāḥ sphōṭādayaśca māṁsasthē syuḥ| ēvaṁ mēdaḥprabhr̥tiṣu yōjyam| ēvaṁ ca svēdasvāpādīni sarvāṇyapi śukrasthē kuṣṭhē dārāṇāmapatyānāṁ ca syuriti yathāpūrvaṁśabdasyārthaḥ|

Adhikarana shvitrasya sAmAnyalakShaNam (37) · Śloka 37

kuṣṭhanidānādanantaraṁ śvitrasyōcyatē| kuṣṭhaśvitrayōrēkakāraṇatvāt| ata ēvāha - - - - atha śvitranidānam| kuṣṭhaikasambhavaṁ śvitraṁ kilāsaṁ dāruṇaṁ ca tat| nirdiṣṭamaparisrāvi tridhātūdbhavasaṁśrayam||37||

View original

कुष्ठनिदानादनन्तरं श्वित्रस्योच्यते| कुष्ठश्वित्रयोरेककारणत्वात्| अत एवाह - - - - अथ श्वित्रनिदानम्| कुष्ठैकसम्भवं श्वित्रं किलासं दारुणं च तत्| निर्दिष्टमपरिस्रावि त्रिधातूद्भवसंश्रयम्||३७||

🔊 Audio coming soon

sa0-kuṣṭhānāmēkaḥ-samānaḥ, sambhavō yasya tacchvitraṁ kuṣṭhaikasambhavaṁ bhavati| kilāsaṁ dāruṇaṁ ca tannirdiṣṭam, na kēvalaṁ śvitramiti| taccāparisrāvi-na kuṣṭhavat sravati| udbhavō-janma, saṁśrayaḥ-āśrayaḥ, udbhavaśca saṁśrayaścōdbhavasaṁśrayau, dhātuśabdēnōbhayaṁ parigr̥hyatē, vātādayastrayō dōṣāstathā raktādayastrayō dhātavaḥ, dhātavaśca dhātavaśca dhātavaḥ, trayō dhātavō yathākramamudbhavasaṁśrayau yasya tat tridhātūdbhavasaṁśrayam|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam, pittajasya lakShaNam, kaphajasya lakShaNam (38-39) · Śloka 39

vātādrūkṣāruṇaṁ, pittāttāmraṁ kamalapatravat| sadāhaṁ rōmavidhvaṁsi, kaphācchvētaṁ ghanaṁ guru||38|| sakaṇḍu ca, kramādraktamāṁsamēdaḥsu cādiśēt| |39|

View original

वाताद्रूक्षारुणं, पित्तात्ताम्रं कमलपत्रवत्| सदाहं रोमविध्वंसि, कफाच्छ्वेतं घनं गुरु||३८|| सकण्डु च, क्रमाद्रक्तमांसमेदःसु चादिशेत्| |३९|

🔊 Audio coming soon

sa0-vātādrūkṣāruṇaṁ śvitraṁ syāt| pittāt kamalapatramiva tāmraṁ varṇēna, tathā sadāham, tathā rōmavidhvaṁsi-rōmaśātanasvabhāvam| kaphācchvētam, tathā ghanam, tathā guru-aṅgēnānubhūyatē, tathā saha kaṇḍvā vartata iti sakaṇḍu| kramāt-yathākramaṁ, vātādyudbhavaṁ śvitraṁ raktamāṁsamēdaḥsu cādiśēt| tatra vātōdbhavaṁ śvitraṁ raktāśrayam| pittōdbhavaṁ māṁsāśrayam| kaphōdbhavaṁ mēdōdhātvāśrayamiti kramaśabdasyārthaḥ|

Adhikarana shvitrasya sAdhyakRucchrAsAdhyatvam (39) · Śloka 39

| varṇēnaivēdr̥gubhayaṁ kr̥cchraṁ taccōttarōttaram||39||

View original

| वर्णेनैवेदृगुभयं कृच्छ्रं तच्चोत्तरोत्तरम्||३९||

🔊 Audio coming soon

sa0-ēvēti cārthē| ubhayaṁ-dōṣōdbhavaṁ raktādyāśrayaṁ śvitraṁ, varṇēna cēdr̥k-aruṇaṁ tāmraṁ śvētaṁ yathākramam, na punarvātādyudbhavatvadanyavarṇaṁ raktādisaṁśrayatvādanyavarṇamityarthaḥ| tacca-śvitraṁ vātādyudbhavaṁ raktādisaṁśrayaṁ ca, uttarōttaraṁ kr̥cchrasādhyamādiśēditi prakr̥tam| raktāśrayādvātajātkr̥cchrāt māṁsāśrayaṁ pittajaṁ kr̥cchrataram| tatō mēdaḥsaṁśritaṁ kaphajaṁ kr̥cchratamamiti|

Adhikarana sarve rogAH prAyaH sa~jcAriNaH (40-2) · Śloka 2

adhunā sādhyāsādhyavibhāgārthamāha - - - - aśuklarōmābahalamasaṁsr̥ṣṭaṁ mithō navam| anagnidagdhajaṁ sādhyaṁ śvitraṁ, varjyamatō'nyathā||40|| guhyapāṇitalauṣṭhēṣu jātamapyacirantanam| sparśaikāhāraśayyādisēvanāt prāyaśō gadāḥ||41|| sarvē sañcāriṇō, nētratvagvikārā viśēṣataḥ| |42| iti śvitranidānam||2||

View original

अधुना साध्यासाध्यविभागार्थमाह - - - - अशुक्लरोमाबहलमसंसृष्टं मिथो नवम्| अनग्निदग्धजं साध्यं श्वित्रं, वर्ज्यमतोऽन्यथा||४०|| गुह्यपाणितलौष्ठेषु जातमप्यचिरन्तनम्| स्पर्शैकाहारशय्यादिसेवनात् प्रायशो गदाः||४१|| सर्वे सञ्चारिणो, नेत्रत्वग्विकारा विशेषतः| |४२| इति श्वित्रनिदानम्||२||

🔊 Audio coming soon

sa0-aśuklarōma yacchitraṁ, tathā abahalaṁ-aghanaṁ, tathā mithaḥ-parasparaṁ, asaṁsr̥ṣṭaṁ-amilitaṁ, tathā navaṁ-avarṣātikrāntaṁ, tathā'nagnidagdhajaṁ-agnidagdhajaṁ yanna bhavati, tacca sādhyam| varjyamatō'nyathā-śuklarōma śvitraṁ, tathā bahalaṁ, tathā parasparasaṁsr̥ṣṭaṁ, tathā cirakālōtpannamagnidagdhajaṁ ca, taccāsādhyam| guhyapāṇitalauṣṭhēṣu jātamacirantanamapyacintyasvabhāvatvēna varjyam| sa0-sarvē rōgāḥ prāyaśō-bāhulyēna, sañcāriṇaḥ-sañcaraṇaśīlāḥ| kutaḥ ? ēkē ca ta āhāraśayyādayaścaikāhāraśayyādayaḥ, ādiśabdēnāsanādīnāṁ grahaṇam, sparśaḥ-saṁślēṣaḥ, sparśaśca ēkāhāraśayyādayaśca, tēṣāṁ sēvanaṁ-bhajanaṁ, tasmāt| nētrē ca tvak ca nētratvak, tatra vikārāḥ-gadāḥ, tē viśēṣēṇa sañcāriṇaḥ|

Adhikarana kRumINAM dvividhatvam (42) · Śloka 42

adhunā kramaprāptān kr̥mīnadhikr̥tyāha - - - - atha kr̥minidānam| kr̥mayastu dvidhā prōktā bāhyābhyantarabhēdataḥ||42||

View original

अधुना क्रमप्राप्तान् कृमीनधिकृत्याह - - - - अथ कृमिनिदानम्| कृमयस्तु द्विधा प्रोक्ता बाह्याभ्यन्तरभेदतः||४२||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana kRumINAM caturvidhatvaM janmataH (43) · Śloka 43

janmabhēdēna catuṣprakārāḥ| katham ? ityāha - - - - bahirmalakaphāsr̥gviḍjanmabhēdāccaturvidhāḥ| |43|

View original

जन्मभेदेन चतुष्प्रकाराः| कथम् ? इत्याह - - - - बहिर्मलकफासृग्विड्जन्मभेदाच्चतुर्विधाः| |४३|

🔊 Audio coming soon

sa0-bahirmalajanmānaḥ kēśavastramalēbhyaḥ śarīrabāhyēbhya utpannatvāt, tathā kaphajanmānō raktajanmānō viḍjanmānaścēti caturvidhāḥ| viṭ-purīṣam|

Adhikarana kRumINAM viMshatividhatvaM nAmataH (43) · Śloka 43

| nāmatō viṁśatividhāḥ|43|

View original

| नामतो विंशतिविधाः|४३|

🔊 Audio coming soon

sa0-nāmatō-nāmabhēdāt, kr̥mayō viṁśatiprakārāḥ|

Adhikarana bAhyajAnAM nidAnanAmalakShaNAni (43-45) · Śloka 45

| bāhyāstatrāmr̥jōdbhavāḥ||43|| tilapramāṇasaṁsthānavarṇāḥ kēśāmbarāśrayāḥ| bahupādāśca sūkṣmāśca yūkā likṣāśca nāmataḥ||44|| dvidhā tē kōṭhapiṭikākaṇḍūgaṇḍān prakurvatē| |45|

View original

| बाह्यास्तत्रामृजोद्भवाः||४३|| तिलप्रमाणसंस्थानवर्णाः केशाम्बराश्रयाः| बहुपादाश्च सूक्ष्माश्च यूका लिक्षाश्च नामतः||४४|| द्विधा ते कोठपिटिकाकण्डूगण्डान् प्रकुर्वते| |४५|

🔊 Audio coming soon

sa0-tatra-tēṣu bāhyābhyantarēṣu kr̥miṣu madhyē, amr̥jōdbhavāḥ-bāhyamalarūpēṇōtpannāḥ, bāhyāḥ| tē ca tilānāmiva pramāṇasaṁsthānavarṇā yēṣāṁ ta ēvam| kēśā [ ambaraṁ- ] vastraṁ cāśrayō yēṣāṁ ta ēvam| tathā bahupādāḥ sūkṣmāśca| nāmatō-nāmnā, yūkā likṣāścēti dvidhā| tē ca kōṭhādīn vidadhati|

Adhikarana antarjAnAM nidAnam (45) · Śloka 45

| kuṣṭhaikahētavō'ntarjāḥ|45|

View original

| कुष्ठैकहेतवोऽन्तर्जाः|४५|

🔊 Audio coming soon

sa0-antarjāḥ-antarāḥ kr̥mayaḥ, kuṣṭhaikahētavaḥ kuṣṭhēna sahaikaḥ-tulyō, hētuḥ-nidānaṁ mithyāhārādikaṁ, yēṣāṁ ta ēvam|

Adhikarana kaphajAnAM nidAnam (45-46) · Śloka 46

| ślēṣmajāstēṣu cādhikam||45|| madhurānnaguḍakṣīradadhisaktunavaudanaiḥ| |46|

View original

| श्लेष्मजास्तेषु चाधिकम्||४५|| मधुरान्नगुडक्षीरदधिसक्तुनवौदनैः| |४६|

🔊 Audio coming soon

sa0-tēṣu-antarjēṣu kr̥miṣu madhyē, ślēṣmajā adhikaṁ-atiśayēna, madhurānnādibhiḥ syuḥ|

Adhikarana purIShajAnAM nidAnam (46) · Śloka 46

raktajānāṁ nidānaviśēṣō vakṣyamāṇa iti purīṣōtthāṁstā(tthānāṁ tā)vadāha - - - - | śakr̥jjā bahuviḍdhānyaparṇaśākōlakādibhiḥ||46||

View original

रक्तजानां निदानविशेषो वक्ष्यमाण इति पुरीषोत्थांस्ता(त्थानां ता)वदाह - - - - | शकृज्जा बहुविड्धान्यपर्णशाकोलकादिभिः||४६||

🔊 Audio coming soon

sa0-śakr̥jjāḥ śakr̥dudbhūtāḥ, tē kuṣṭhaikahētusāmānyē'pyadhikaṁ bahuviḍdhānyaiḥ-yavamāṣādibhiḥ, bahuviḍmirēva parṇaśākaiḥ-pālaṅkyādibhiḥ, tathōlakādibhiḥ| ulakaḥ-svēdaparyāyaḥ| aparē tu "ulukādibhiḥ" iti jaguḥ| ulukaṁ-haritāvasthaṁ śimbīdhānyamiti vyācakṣatē ca|

Adhikarana kaphajAnAM sthAnAkAranAmalakShaNAni (47-50) · Śloka 50

kaphādāmāśayē jātā vr̥ddhāḥ sarpanti sarvataḥ| pr̥thubradhnanibhāḥ kēcit kēcidgaṇḍūpadōpamāḥ||47|| rūḍhadhānyāṅkurākārāstanudīrghāstathā'ṇavaḥ| śvētāstāmrāvabhāsāśca nāmataḥ saptadhā tu tē||48|| antrādā udarāvēṣṭā hr̥dayādā mahākuhāḥ| kuravō darbhakusumāḥ sugandhāstē ca kurvatē||49|| hr̥llāsamāsyasravaṇamavipākamarōcakam| mūrcchācchardijvarānāhakārśyakṣavathupīnasān||50||

View original

कफादामाशये जाता वृद्धाः सर्पन्ति सर्वतः| पृथुब्रध्ननिभाः केचित् केचिद्गण्डूपदोपमाः||४७|| रूढधान्याङ्कुराकारास्तनुदीर्घास्तथाऽणवः| श्वेतास्ताम्रावभासाश्च नामतः सप्तधा तु ते||४८|| अन्त्रादा उदरावेष्टा हृदयादा महाकुहाः| कुरवो दर्भकुसुमाः सुगन्धास्ते च कुर्वते||४९|| हृल्लासमास्यस्रवणमविपाकमरोचकम्| मूर्च्छाच्छर्दिज्वरानाहकार्श्यक्षवथुपीनसान्||५०||

🔊 Audio coming soon

sa0-kaphādāmāśayē jātāḥ-na pakvāśayē| tatra hi pr̥thagadhyēṣyatē (ślō. 53) - "pakvāśayē purīṣōtthāḥ" iti| tē ca vr̥ddhāḥ santaḥ sarvataḥ-sarvasmin śarīrē, sarpanti-prasaranti| sarvata iti "ādyāditvāt(dibhyaḥ)" tasiḥ| pr̥thubradhnanibhā ityādinā saṁsthānakathanam| śvētā ityādinā varṇakathanam| nāmatō-nāmnā ca, tē saptadhā-saptaprakārāḥ| tuścārthē| tānyēva sapta nāmānyāha-antrādā ityādinā| antrāṇyadantītyantrādāḥ, ityādīnyarthānugatāni nāmāni| kānicit yādr̥cchikāni kurava ityādīni| tē ca-kaphajāḥ kr̥mayō, hr̥llāsādikaṁ kurvanti|

Adhikarana raktajAnAM sthAnAkAranAmalakShaNAni (51-52) · Śloka 52

adhunā raktajānāha - - - - raktavāhisirōtthānā raktajā jantavō'ṇavaḥ| apādā vr̥ttatāmrāśca saukṣmyātkēcidadarśanāḥ||51|| kēśādā lōmavidhvaṁsā lōmadvīpā udumbarāḥ| ṣaṭ tē kuṣṭhaikakarmāṇaḥ sahasaurasamātaraḥ||52||

View original

अधुना रक्तजानाह - - - - रक्तवाहिसिरोत्थाना रक्तजा जन्तवोऽणवः| अपादा वृत्तताम्राश्च सौक्ष्म्यात्केचिददर्शनाः||५१|| केशादा लोमविध्वंसा लोमद्वीपा उदुम्बराः| षट् ते कुष्ठैककर्माणः सहसौरसमातरः||५२||

🔊 Audio coming soon

sa0-raktajāḥ kr̥mayō raktavāhisirōtthānāḥ syuḥ| tathā, apādā vr̥ttāstāmravarṇāśca| saukṣmyāt-sūkṣmatvātkāraṇāt, kēcidadarśanāḥ-pratyakṣapramāṇāsamadhigamyāḥ kāryēṇaivānumīyantē| tēṣāṁ nāmānyāha-kēśādā lōmavidhvaṁsā lōmavidhvaṁsā lōmadvīpā udumbarā iti| tathā saha saurasamātr̥bhyām vartanta iti sahasaurasamātaraḥ| saurasamātr̥saṁjñaṁ nāmadvayam| ēvaṁ ṣaḍētē raktajāḥ kr̥mayaḥ| anyē tvēvaṁ paṭhanti "sahajā rasamātaraḥ " iti| saha śarīrēṇa jāyanta iti sahajāḥ, rasō mātā-jananī, yēṣāṁ tatprabhavatvāttē rasamātara iti| kuṣṭhēna sahaikaṁ karma-rōmaharṣakaṇḍūtōdādikaṁ kēśalōmadhvaṁsādikaṁ tvaksirāsnāyumāṁsataruṇāsthibhakṣaṇaṁ vā, yēṣāṁ ta ēvam|

Adhikarana purIShajAnAM sthAnAkAranAmalakShaNAni (14) · Śloka 14

pakvāśayē purīṣōtthā jāyantē'dhōvisarpiṇaḥ| vr̥ddhāḥ santō bhavēyuśca tē yadā''māśayōnmukhāḥ||53|| tadā'syōdgāraniḥśvāsā viḍgandhānuvidhāyinaḥ| pr̥thuvr̥ttatanusthūlāḥ śyāvapītasitāsitāḥ||54|| tē pañca nāmnā kr̥mayaḥ kakērukamakērukāḥ| sausurādāḥ sulūnākhyā lēlihā janayanti ca||55|| viḍbhēdaśūlaviṣṭambhakārśyapāruṣyapāṇḍutāḥ| rōmaharṣāgnisadanagudakaṇḍūrvinirgamāt||56|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē kuṣṭhaśvitrakr̥minidānaṁ nāma caturdaśō'dhyāyaḥ||14||

View original

पक्वाशये पुरीषोत्था जायन्तेऽधोविसर्पिणः| वृद्धाः सन्तो भवेयुश्च ते यदाऽऽमाशयोन्मुखाः||५३|| तदाऽस्योद्गारनिःश्वासा विड्गन्धानुविधायिनः| पृथुवृत्ततनुस्थूलाः श्यावपीतसितासिताः||५४|| ते पञ्च नाम्ना कृमयः ककेरुकमकेरुकाः| सौसुरादाः सुलूनाख्या लेलिहा जनयन्ति च||५५|| विड्भेदशूलविष्टम्भकार्श्यपारुष्यपाण्डुताः| रोमहर्षाग्निसदनगुदकण्डूर्विनिर्गमात्||५६|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने कुष्ठश्वित्रकृमिनिदानं नाम चतुर्दशोऽध्यायः||१४||

🔊 Audio coming soon

sa0-purīṣōtthāḥ pakvāśaya ēva jāyantē| purīṣasya pakvāśayasthatvāt| tē cādhōvisarpiṇaḥ syuḥ-nōrdhvagāḥ| vr̥ddhāḥ santō-vr̥ddhiṁ gatāḥ, yadā''māśayōnmukhāstē syustadā'sya-kr̥mimatō rōgiṇaḥ, udgāraniḥśvāsā viḍgandhānuvidhāyinaḥ-purīṣagandhānukāriṇō, bhavēyuḥ| tathā tē pr̥thuvr̥ttatanusthūlāḥ saṁsthānēna syuḥ, śyāvapītasitāsitā varṇēna, tathā nāmrā pañca saṅkhyayā| tānyēva nāmānyāha-kakērukētyādinā| tē ca vinirgamāddhētōrviḍbhēdādīn janayanti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē kuṣṭhaśvitrakr̥minidānaṁ nāma caturdaśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 14||

← 13. pāṇḍurōgaśōphavisarpanidānadhyāyaḥ 15. vātavyādhinidānadhyāyaḥ →