Adhikarana kuShThaSvitrakRuminidAnAdhyAyaH ,kuShThasya nidAnasaMprAptI (2-3) · Śloka 3
athātaḥ kuṣṭhaśvitrakr̥minidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ|
(gadyasūtrē)||2||
mithyāhāravihārēṇa viśēṣēṇa virōdhinā|
sādhunindāvadhānyasvaharaṇādyaiśca sēvitaiḥ||1||
pāpmabhiḥ karmabhiḥ sadyaḥ prāktanairvōritā malāḥ|
sirāḥ prapadya tiryaggāstvaglasīkāsr̥gāmiṣam||2||
dūṣayanti ślathīkr̥tya niścarantastatō bahiḥ|
tvacaḥ kurvanti vaivarṇyaṁ duṣṭāḥ kuṣṭhamuśanti tat||3||
View original
अथातः कुष्ठश्वित्रकृमिनिदानं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे)||२||
मिथ्याहारविहारेण विशेषेण विरोधिना|
साधुनिन्दावधान्यस्वहरणाद्यैश्च सेवितैः||१||
पाप्मभिः कर्मभिः सद्यः प्राक्तनैर्वोरिता मलाः|
सिराः प्रपद्य तिर्यग्गास्त्वग्लसीकासृगामिषम्||२||
दूषयन्ति श्लथीकृत्य निश्चरन्तस्ततो बहिः|
त्वचः कुर्वन्ति वैवर्ण्यं दुष्टाः कुष्ठमुशन्ति तत्||३||
Adhikarana kuShThasya nirvacanam (4-6) · Śloka 6
kutō'sya rōgasya kuṣṭhamiti saṁjñā ? ityāha - - - - kālēnōpēkṣitaṁ yasmātsarvaṁ kuṣṇāti tadvapuḥ|
prapadya dhātūnvyāpyāntaḥ sarvān saṁklēdya cāvahēt||4||
sasvēdaklēdasaṅkōthān kr̥mīn sūkṣmān sudāruṇān|
lōmatvaksnāyudhamanītaruṇāsthīni yaiḥ kramāt||5||
bhakṣayēcchvitramasmācca kuṣṭhabāhyamudāhr̥tam|
|6|
View original
कुतोऽस्य रोगस्य कुष्ठमिति संज्ञा ? इत्याह - - - - कालेनोपेक्षितं यस्मात्सर्वं कुष्णाति तद्वपुः|
प्रपद्य धातून्व्याप्यान्तः सर्वान् संक्लेद्य चावहेत्||४||
सस्वेदक्लेदसङ्कोथान् कृमीन् सूक्ष्मान् सुदारुणान्|
लोमत्वक्स्नायुधमनीतरुणास्थीनि यैः क्रमात्||५||
भक्षयेच्छ्वित्रमस्माच्च कुष्ठबाह्यमुदाहृतम्|
|६|
Adhikarana kuShThasya saptavidhatvaM doShataH (6-7) · Śloka 7
|
kuṣṭhāni saptadhā dōṣaiḥ pr̥thaṅmiśraiḥ samāgataiḥ||6||
nanu, ēvaṁ satyēkadōṣajaṁ dvidōṣajaṁ kuṣṭham, na sarvaṁ tridōṣajaṁ syāt, ityāśaṅkyāha - - - - sarvēṣvapi tridōṣēṣu vyapadēśō'dhikatvataḥ|7|
View original
|
कुष्ठानि सप्तधा दोषैः पृथङ्मिश्रैः समागतैः||६||
ननु, एवं सत्येकदोषजं द्विदोषजं कुष्ठम्, न सर्वं त्रिदोषजं स्यात्, इत्याशङ्क्याह - - - - सर्वेष्वपि त्रिदोषेषु व्यपदेशोऽधिकत्वतः|७|
Adhikarana kuShThasya aShTAdashatvaM nAmataH (7-10) · Śloka 10
ata āha - - - - vātēna kuṣṭhaṁ kāpālaṁ, pittādaudumbaraṁ, kaphāt||7||
maṇḍalākhyaṁ vicarcī ca, r̥kṣākhyaṁ vātapittajam|
carmaikakuṣṭhakiṭibhasidhmālasavipādikāḥ||8||
vātaślēṣmōdbhavāḥ, ślēṣmapittāddadruśatāruṣī|
puṇḍarīkaṁ savisphōṭaṁ pāmā carmadalaṁ tathā||9||
sarvaiḥ syātkākaṇaṁ|
|10|
View original
अत आह - - - - वातेन कुष्ठं कापालं, पित्तादौदुम्बरं, कफात्||७||
मण्डलाख्यं विचर्ची च, ऋक्षाख्यं वातपित्तजम्|
चर्मैककुष्ठकिटिभसिध्मालसविपादिकाः||८||
वातश्लेष्मोद्भवाः, श्लेष्मपित्ताद्दद्रुशतारुषी|
पुण्डरीकं सविस्फोटं पामा चर्मदलं तथा||९||
सर्वैः स्यात्काकणं|
|१०|
Adhikarana saptamahAkuShThAni (10) · Śloka 10
pūrvaṁ trikaṁ dadru sakākaṇam|
puṇḍarīkarkṣajihvē ca mahākuṣṭhāni sapta tu||10||
View original
पूर्वं त्रिकं दद्रु सकाकणम्|
पुण्डरीकर्क्षजिह्वे च महाकुष्ठानि सप्त तु||१०||
Adhikarana kuShThasya pUrvarUpam (11-13) · Śloka 13
atiślakṣṇakharasparśakhēdāsvēdavivarṇatāḥ|
dāhaḥ kaṇḍūstvaci svāpastōdaḥ kōṭhōnnatiḥ śramaḥ||11||
vraṇānāmadhikaṁ śūlaṁ śīghrōtpattiścirasthitiḥ|
rūḍhānāmapi rūkṣatvaṁ nimittē'lpē'pi kōpanam||12||
rōmaharṣō'sr̥jaḥ kārṣṇyaṁ kuṣṭhalakṣaṇamagrajam|
|13|
View original
अतिश्लक्ष्णखरस्पर्शखेदास्वेदविवर्णताः|
दाहः कण्डूस्त्वचि स्वापस्तोदः कोठोन्नतिः श्रमः||११||
व्रणानामधिकं शूलं शीघ्रोत्पत्तिश्चिरस्थितिः|
रूढानामपि रूक्षत्वं निमित्तेऽल्पेऽपि कोपनम्||१२||
रोमहर्षोऽसृजः कार्ष्ण्यं कुष्ठलक्षणमग्रजम्|
|१३|
Adhikarana kApAlakuShThasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14
adhunaitēṣāṁ lakṣaṇānyāha - - - - kr̥ṣṇāruṇakapālābhaṁ rūkṣaṁ suptaṁ kharaṁ tanu||13||
vistr̥tāsamaparyantaṁ hr̥ṣitairlōmabhiścitam|
tōdaḍhyamalpakaṇḍūkaṁ kāpālaṁ śīghrasarpi ca||14||
View original
अधुनैतेषां लक्षणान्याह - - - - कृष्णारुणकपालाभं रूक्षं सुप्तं खरं तनु||१३||
विस्तृतासमपर्यन्तं हृषितैर्लोमभिश्चितम्|
तोदढ्यमल्पकण्डूकं कापालं शीघ्रसर्पि च||१४||
Adhikarana udumbarakuShThasya lakShaNam (15-16) · Śloka 16
pakvōdumbaratāmratvagrōma gaurasirācitam|
bahalaṁ bahalaklēdaraktaṁ dāharujādhikam||15||
āśūtthānāvadaraṇakr̥mi vidyādudumbaram|
|16|
View original
पक्वोदुम्बरताम्रत्वग्रोम गौरसिराचितम्|
बहलं बहलक्लेदरक्तं दाहरुजाधिकम्||१५||
आशूत्थानावदरणकृमि विद्यादुदुम्बरम्|
|१६|
Adhikarana maNDalakuShThasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17
|
sthiraṁ styānaṁ guru snigdhaṁ śvētaraktamanāśugam||16||
anyōnyasaktamutsannaṁ bahukaṇḍūsrutikrimi|
ślakṣṇapītābhaparyantaṁ maṇḍalaṁ parimaṇḍalam||17||
View original
|
स्थिरं स्त्यानं गुरु स्निग्धं श्वेतरक्तमनाशुगम्||१६||
अन्योन्यसक्तमुत्सन्नं बहुकण्डूस्रुतिक्रिमि|
श्लक्ष्णपीताभपर्यन्तं मण्डलं परिमण्डलम्||१७||
Adhikarana vicarcikAkuShThasya lakShaNam (18) · Śloka 18
sakaṇḍūpiṭikā śyāvā lasīkāḍhyā vicarcikā|
|18|
View original
सकण्डूपिटिका श्यावा लसीकाढ्या विचर्चिका|
|१८|
Adhikarana RukShajihvakuShThasya lakShaNam (18-19) · Śloka 19
|
paruṣaṁ tanu raktāntamantaḥśyāvaṁ samunnatam||18||
satōdadāharukklēdaṁ karkaśaiḥ piṭikaiścitam|
r̥kṣajihvākr̥ti prōktamr̥kṣajihvaṁ bahukrimi||19||
View original
|
परुषं तनु रक्तान्तमन्तःश्यावं समुन्नतम्||१८||
सतोददाहरुक्क्लेदं कर्कशैः पिटिकैश्चितम्|
ऋक्षजिह्वाकृति प्रोक्तमृक्षजिह्वं बहुक्रिमि||१९||
Adhikarana carmakuShThasya lakShaNam (20) · Śloka 20
hasticarmakharasparśaṁ carma|
|20|
View original
हस्तिचर्मखरस्पर्शं चर्म|
|२०|
Adhikarana ekakuShThasya lakShaNam (20) · Śloka 20
ēkākhyaṁ mahāśrayam|
asvēdaṁ matsyaśakalasannibham |20|
View original
एकाख्यं महाश्रयम्|
अस्वेदं मत्स्यशकलसन्निभम् |२०|
Adhikarana kiTibhakuShThasya lakShaNam (20-21) · Śloka 21
|
kiṭibhaṁ punaḥ||20||
rūkṣaṁ kiṇakharasparśaṁ kaṇḍūmatparuṣāsitam|
|21|
View original
|
किटिभं पुनः||२०||
रूक्षं किणखरस्पर्शं कण्डूमत्परुषासितम्|
|२१|
Adhikarana sidhmakuShThasya lakShaNam (21-23) · Śloka 23
|
sidhmaṁ rūkṣaṁ bahiḥ snigdhamantarghr̥ṣṭaṁ rajaḥ kirēt||21||
ślakṣṇasparśaṁ tanu śvētatāmraṁ daugdhikapuṣpavat|
prāyēṇa cōrdhvakāyē syāt|23|
View original
|
सिध्मं रूक्षं बहिः स्निग्धमन्तर्घृष्टं रजः किरेत्||२१||
श्लक्ष्णस्पर्शं तनु श्वेतताम्रं दौग्धिकपुष्पवत्|
प्रायेण चोर्ध्वकाये स्यात्|२३|
Adhikarana alasakakuShThasya lakShaNam (22-23) · Śloka 23
|
gaṇḍaiḥ kaṇḍūyutaiścitam||22||
raktairalasakam|
|23|
View original
|
गण्डैः कण्डूयुतैश्चितम्||२२||
रक्तैरलसकम्|
|२३|
Adhikarana vipAdikAkuShThasya lakShaNam (23) · Śloka 23
pāṇipādadāryō vipādikāḥ|
tīvrārtyō mandakaṇḍvaśca sarāgapiṭikācitāḥ||23||
View original
पाणिपाददार्यो विपादिकाः|
तीव्रार्त्यो मन्दकण्ड्वश्च सरागपिटिकाचिताः||२३||
Adhikarana dadrukuShThasya lakShaNam (24) · Śloka 24
dīrghapratānā dūrvāvadatasīkusumacchaviḥ|
utsannamaṇḍalā dadrūḥ kaṇḍūmatyanuṣaṅgiṇī||24||
View original
दीर्घप्रताना दूर्वावदतसीकुसुमच्छविः|
उत्सन्नमण्डला दद्रूः कण्डूमत्यनुषङ्गिणी||२४||
Adhikarana shatAruH kuShThasya lakShaNam (25) · Śloka 25
sthūlamūlaṁ sadāhārti raktaśyāvaṁ bahuvraṇam|
śatāruḥ klēdajantvāḍhyaṁ prāyaśaḥ parvajanma ca||25||
View original
स्थूलमूलं सदाहार्ति रक्तश्यावं बहुव्रणम्|
शतारुः क्लेदजन्त्वाढ्यं प्रायशः पर्वजन्म च||२५||
Adhikarana puNDarIkakuShThasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27
raktāntamantarā pāṇḍu kaṇḍūdāharujānvitam|
sōtsēdhamācitaṁ raktaiḥ padmapatramivāṁśubhiḥ||26||
ghanabhūrilasīkāsr̥kprāyamāśu vibhēdi ca|
puṇḍarīkam|27|
View original
रक्तान्तमन्तरा पाण्डु कण्डूदाहरुजान्वितम्|
सोत्सेधमाचितं रक्तैः पद्मपत्रमिवांशुभिः||२६||
घनभूरिलसीकासृक्प्रायमाशु विभेदि च|
पुण्डरीकम्|२७|
Adhikarana visphoTakuShThasya lakShaNam (27-28) · Śloka 28
|
tanutvagbhiścitaṁ sphōṭaiḥ sitāruṇaiḥ||27||
visphōṭam|
|28|
View original
|
तनुत्वग्भिश्चितं स्फोटैः सितारुणैः||२७||
विस्फोटम्|
|२८|
Adhikarana pAmAkuShThasya lakShaNam (28) · Śloka 28
piṭikāḥ pāmā kaṇḍūklēdarujādhikāḥ|
sūkṣmāḥ śyāvāruṇā bahvyaḥ prāyaḥ sphikpaṇikūrparē||28||
View original
पिटिकाः पामा कण्डूक्लेदरुजाधिकाः|
सूक्ष्माः श्यावारुणा बह्व्यः प्रायः स्फिक्पणिकूर्परे||२८||
Adhikarana carmadalakuShThasya lakShaNam (29) · Śloka 29
sasphōṭamasparśasahaṁ kaṇḍūṣātōdadāhavat|
raktaṁ dalaccarmadalam|29|
View original
सस्फोटमस्पर्शसहं कण्डूषातोददाहवत्|
रक्तं दलच्चर्मदलम्|२९|
Adhikarana kAkaNakuShThasya lakShaNam (29-30) · Śloka 30
|
kākaṇaṁ tīvradāharuk||29||
pūrvaṁ raktaṁ ca kr̥ṣṇaṁ ca kākaṇantīphalōpamam|
kuṣṭhaliṅgairyutaṁ sarvairnaikavarṇaṁ tatō bhavēt||30||
View original
|
काकणं तीव्रदाहरुक्||२९||
पूर्वं रक्तं च कृष्णं च काकणन्तीफलोपमम्|
कुष्ठलिङ्गैर्युतं सर्वैर्नैकवर्णं ततो भवेत्||३०||
Adhikarana kuShTheShu doSholbaNatA (31) · Śloka 31
kuṣṭhēṣu tridōṣajēṣu satsu, idaṁ vātādhikaṁ kuṣṭhamidaṁ pittādhikaṁ kuṣṭhamidaṁ kaphādhikaṁ kuṣṭhamiti kathaṁ jñātavyam? ityāha - - - - dōṣabhēdīyavihitairādiśēlliṅgakarmabhiḥ|
kuṣṭhēṣu dōṣōlbaṇatām|31|
View original
कुष्ठेषु त्रिदोषजेषु सत्सु, इदं वाताधिकं कुष्ठमिदं पित्ताधिकं कुष्ठमिदं कफाधिकं कुष्ठमिति कथं ज्ञातव्यम्? इत्याह - - - - दोषभेदीयविहितैरादिशेल्लिङ्गकर्मभिः|
कुष्ठेषु दोषोल्बणताम्|३१|
Adhikarana kuShThasya asAdhyatvam (31-32) · Śloka 32
|
sarvadōṣōlbaṇaṁ tyajēt||31||
riṣṭōktaṁ yacca yaccāsthimajjaśukrasamāśrayam|
|32|
View original
|
सर्वदोषोल्बणं त्यजेत्||३१||
रिष्टोक्तं यच्च यच्चास्थिमज्जशुक्रसमाश्रयम्|
|३२|
Adhikarana kuShThasya yApyatvam (32) · Śloka 32
|
yāpyaṁ mēdōgatam|32|
View original
|
याप्यं मेदोगतम्|३२|
Adhikarana kuShThasya kRucchratvam (32) · Śloka 32
|
kr̥cchraṁ pittadvandvāsramāṁsagam||32||
View original
|
कृच्छ्रं पित्तद्वन्द्वास्रमांसगम्||३२||
Adhikarana kuShThasya sukhasAdhyatvam (33) · Śloka 33
akr̥cchraṁ kaphavātāḍhyaṁ tvaksthamēkamalaṁ ca yat|
|33|
View original
अकृच्छ्रं कफवाताढ्यं त्वक्स्थमेकमलं च यत्|
|३३|
Adhikarana rasagatakuShTasya lakShaNam, raktagatasya lakShaNam, mAMsagatasya lakShaNam, medogatasya lakShaNam, asthimajjAgatasya lakShaNam, shukragatasya lakShaNam (33-36) · Śloka 36
|
tatra tvaci sthitē kuṣṭhē tōdavaivarṇyarūkṣatāḥ||33||
svēdasvāpaśvayathavaḥ śōṇitē, piśitē punaḥ|
pāṇipādāśritāḥ sphōṭāḥ klēdaḥ sandhiṣu cādhikam||34||
kauṇyaṁ gatikṣayō'ṅgānāṁ dalanaṁ syācca mēdasi|
nāsābhaṅgō'sthimajjasthē nētrarāgaḥ svarakṣayaḥ||35||
kṣatē ca kr̥mayaḥ, śukrē svadārāpatyabādhanam|
|36|
View original
|
तत्र त्वचि स्थिते कुष्ठे तोदवैवर्ण्यरूक्षताः||३३||
स्वेदस्वापश्वयथवः शोणिते, पिशिते पुनः|
पाणिपादाश्रिताः स्फोटाः क्लेदः सन्धिषु चाधिकम्||३४||
कौण्यं गतिक्षयोऽङ्गानां दलनं स्याच्च मेदसि|
नासाभङ्गोऽस्थिमज्जस्थे नेत्ररागः स्वरक्षयः||३५||
क्षते च कृमयः, शुक्रे स्वदारापत्यबाधनम्|
|३६|
Adhikarana asRugAdiShu yathApUrvaM li~ggAni (36-1) · Śloka 1
|
yathāpūrvaṁ ca sarvāṇi syurliṅgānyasr̥gādiṣu||36||
iti kuṣṭhanidānam||1||
View original
|
यथापूर्वं च सर्वाणि स्युर्लिङ्गान्यसृगादिषु||३६||
इति कुष्ठनिदानम्||१||
Adhikarana shvitrasya sAmAnyalakShaNam (37) · Śloka 37
kuṣṭhanidānādanantaraṁ śvitrasyōcyatē|
kuṣṭhaśvitrayōrēkakāraṇatvāt|
ata ēvāha - - - - atha śvitranidānam|
kuṣṭhaikasambhavaṁ śvitraṁ kilāsaṁ dāruṇaṁ ca tat|
nirdiṣṭamaparisrāvi tridhātūdbhavasaṁśrayam||37||
View original
कुष्ठनिदानादनन्तरं श्वित्रस्योच्यते|
कुष्ठश्वित्रयोरेककारणत्वात्|
अत एवाह - - - - अथ श्वित्रनिदानम्|
कुष्ठैकसम्भवं श्वित्रं किलासं दारुणं च तत्|
निर्दिष्टमपरिस्रावि त्रिधातूद्भवसंश्रयम्||३७||
Adhikarana vAtajasya lakShaNam, pittajasya lakShaNam, kaphajasya lakShaNam (38-39) · Śloka 39
vātādrūkṣāruṇaṁ, pittāttāmraṁ kamalapatravat|
sadāhaṁ rōmavidhvaṁsi, kaphācchvētaṁ ghanaṁ guru||38||
sakaṇḍu ca, kramādraktamāṁsamēdaḥsu cādiśēt|
|39|
View original
वाताद्रूक्षारुणं, पित्तात्ताम्रं कमलपत्रवत्|
सदाहं रोमविध्वंसि, कफाच्छ्वेतं घनं गुरु||३८||
सकण्डु च, क्रमाद्रक्तमांसमेदःसु चादिशेत्|
|३९|
Adhikarana shvitrasya sAdhyakRucchrAsAdhyatvam (39) · Śloka 39
|
varṇēnaivēdr̥gubhayaṁ kr̥cchraṁ taccōttarōttaram||39||
View original
|
वर्णेनैवेदृगुभयं कृच्छ्रं तच्चोत्तरोत्तरम्||३९||
Adhikarana sarve rogAH prAyaH sa~jcAriNaH (40-2) · Śloka 2
adhunā sādhyāsādhyavibhāgārthamāha - - - - aśuklarōmābahalamasaṁsr̥ṣṭaṁ mithō navam|
anagnidagdhajaṁ sādhyaṁ śvitraṁ, varjyamatō'nyathā||40||
guhyapāṇitalauṣṭhēṣu jātamapyacirantanam|
sparśaikāhāraśayyādisēvanāt prāyaśō gadāḥ||41||
sarvē sañcāriṇō, nētratvagvikārā viśēṣataḥ|
|42|
iti śvitranidānam||2||
View original
अधुना साध्यासाध्यविभागार्थमाह - - - - अशुक्लरोमाबहलमसंसृष्टं मिथो नवम्|
अनग्निदग्धजं साध्यं श्वित्रं, वर्ज्यमतोऽन्यथा||४०||
गुह्यपाणितलौष्ठेषु जातमप्यचिरन्तनम्|
स्पर्शैकाहारशय्यादिसेवनात् प्रायशो गदाः||४१||
सर्वे सञ्चारिणो, नेत्रत्वग्विकारा विशेषतः|
|४२|
इति श्वित्रनिदानम्||२||
Adhikarana kRumINAM dvividhatvam (42) · Śloka 42
adhunā kramaprāptān kr̥mīnadhikr̥tyāha - - - - atha kr̥minidānam|
kr̥mayastu dvidhā prōktā bāhyābhyantarabhēdataḥ||42||
View original
अधुना क्रमप्राप्तान् कृमीनधिकृत्याह - - - - अथ कृमिनिदानम्|
कृमयस्तु द्विधा प्रोक्ता बाह्याभ्यन्तरभेदतः||४२||
Adhikarana kRumINAM caturvidhatvaM janmataH (43) · Śloka 43
janmabhēdēna catuṣprakārāḥ|
katham ? ityāha - - - - bahirmalakaphāsr̥gviḍjanmabhēdāccaturvidhāḥ|
|43|
View original
जन्मभेदेन चतुष्प्रकाराः|
कथम् ? इत्याह - - - - बहिर्मलकफासृग्विड्जन्मभेदाच्चतुर्विधाः|
|४३|
Adhikarana kRumINAM viMshatividhatvaM nAmataH (43) · Śloka 43
|
nāmatō viṁśatividhāḥ|43|
View original
|
नामतो विंशतिविधाः|४३|
Adhikarana bAhyajAnAM nidAnanAmalakShaNAni (43-45) · Śloka 45
|
bāhyāstatrāmr̥jōdbhavāḥ||43||
tilapramāṇasaṁsthānavarṇāḥ kēśāmbarāśrayāḥ|
bahupādāśca sūkṣmāśca yūkā likṣāśca nāmataḥ||44||
dvidhā tē kōṭhapiṭikākaṇḍūgaṇḍān prakurvatē|
|45|
View original
|
बाह्यास्तत्रामृजोद्भवाः||४३||
तिलप्रमाणसंस्थानवर्णाः केशाम्बराश्रयाः|
बहुपादाश्च सूक्ष्माश्च यूका लिक्षाश्च नामतः||४४||
द्विधा ते कोठपिटिकाकण्डूगण्डान् प्रकुर्वते|
|४५|
Adhikarana antarjAnAM nidAnam (45) · Śloka 45
|
kuṣṭhaikahētavō'ntarjāḥ|45|
View original
|
कुष्ठैकहेतवोऽन्तर्जाः|४५|
Adhikarana kaphajAnAM nidAnam (45-46) · Śloka 46
|
ślēṣmajāstēṣu cādhikam||45||
madhurānnaguḍakṣīradadhisaktunavaudanaiḥ|
|46|
View original
|
श्लेष्मजास्तेषु चाधिकम्||४५||
मधुरान्नगुडक्षीरदधिसक्तुनवौदनैः|
|४६|
Adhikarana purIShajAnAM nidAnam (46) · Śloka 46
raktajānāṁ nidānaviśēṣō vakṣyamāṇa iti purīṣōtthāṁstā(tthānāṁ tā)vadāha - - - - |
śakr̥jjā bahuviḍdhānyaparṇaśākōlakādibhiḥ||46||
View original
रक्तजानां निदानविशेषो वक्ष्यमाण इति पुरीषोत्थांस्ता(त्थानां ता)वदाह - - - - |
शकृज्जा बहुविड्धान्यपर्णशाकोलकादिभिः||४६||
Adhikarana kaphajAnAM sthAnAkAranAmalakShaNAni (47-50) · Śloka 50
kaphādāmāśayē jātā vr̥ddhāḥ sarpanti sarvataḥ|
pr̥thubradhnanibhāḥ kēcit kēcidgaṇḍūpadōpamāḥ||47||
rūḍhadhānyāṅkurākārāstanudīrghāstathā'ṇavaḥ|
śvētāstāmrāvabhāsāśca nāmataḥ saptadhā tu tē||48||
antrādā udarāvēṣṭā hr̥dayādā mahākuhāḥ|
kuravō darbhakusumāḥ sugandhāstē ca kurvatē||49||
hr̥llāsamāsyasravaṇamavipākamarōcakam|
mūrcchācchardijvarānāhakārśyakṣavathupīnasān||50||
View original
कफादामाशये जाता वृद्धाः सर्पन्ति सर्वतः|
पृथुब्रध्ननिभाः केचित् केचिद्गण्डूपदोपमाः||४७||
रूढधान्याङ्कुराकारास्तनुदीर्घास्तथाऽणवः|
श्वेतास्ताम्रावभासाश्च नामतः सप्तधा तु ते||४८||
अन्त्रादा उदरावेष्टा हृदयादा महाकुहाः|
कुरवो दर्भकुसुमाः सुगन्धास्ते च कुर्वते||४९||
हृल्लासमास्यस्रवणमविपाकमरोचकम्|
मूर्च्छाच्छर्दिज्वरानाहकार्श्यक्षवथुपीनसान्||५०||
Adhikarana raktajAnAM sthAnAkAranAmalakShaNAni (51-52) · Śloka 52
adhunā raktajānāha - - - - raktavāhisirōtthānā raktajā jantavō'ṇavaḥ|
apādā vr̥ttatāmrāśca saukṣmyātkēcidadarśanāḥ||51||
kēśādā lōmavidhvaṁsā lōmadvīpā udumbarāḥ|
ṣaṭ tē kuṣṭhaikakarmāṇaḥ sahasaurasamātaraḥ||52||
View original
अधुना रक्तजानाह - - - - रक्तवाहिसिरोत्थाना रक्तजा जन्तवोऽणवः|
अपादा वृत्तताम्राश्च सौक्ष्म्यात्केचिददर्शनाः||५१||
केशादा लोमविध्वंसा लोमद्वीपा उदुम्बराः|
षट् ते कुष्ठैककर्माणः सहसौरसमातरः||५२||
Adhikarana purIShajAnAM sthAnAkAranAmalakShaNAni (14) · Śloka 14
pakvāśayē purīṣōtthā jāyantē'dhōvisarpiṇaḥ|
vr̥ddhāḥ santō bhavēyuśca tē yadā''māśayōnmukhāḥ||53||
tadā'syōdgāraniḥśvāsā viḍgandhānuvidhāyinaḥ|
pr̥thuvr̥ttatanusthūlāḥ śyāvapītasitāsitāḥ||54||
tē pañca nāmnā kr̥mayaḥ kakērukamakērukāḥ|
sausurādāḥ sulūnākhyā lēlihā janayanti ca||55||
viḍbhēdaśūlaviṣṭambhakārśyapāruṣyapāṇḍutāḥ|
rōmaharṣāgnisadanagudakaṇḍūrvinirgamāt||56||
iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē kuṣṭhaśvitrakr̥minidānaṁ nāma caturdaśō'dhyāyaḥ||14||
View original
पक्वाशये पुरीषोत्था जायन्तेऽधोविसर्पिणः|
वृद्धाः सन्तो भवेयुश्च ते यदाऽऽमाशयोन्मुखाः||५३||
तदाऽस्योद्गारनिःश्वासा विड्गन्धानुविधायिनः|
पृथुवृत्ततनुस्थूलाः श्यावपीतसितासिताः||५४||
ते पञ्च नाम्ना कृमयः ककेरुकमकेरुकाः|
सौसुरादाः सुलूनाख्या लेलिहा जनयन्ति च||५५||
विड्भेदशूलविष्टम्भकार्श्यपारुष्यपाण्डुताः|
रोमहर्षाग्निसदनगुदकण्डूर्विनिर्गमात्||५६||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने कुष्ठश्वित्रकृमिनिदानं नाम चतुर्दशोऽध्यायः||१४||