Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka
🔊 Audio coming soon
വിസര്പനിദാനാദനന്തരം തുല്യഹേത്വാദിത്വാത്കുഷ്ഠനിദാനമാരഭ്യതേ-
14. kuṣṭhaśvitrakr̥minidānādhyāyaḥ
Adhikarana kuShThaSvitrakRuminidAnAdhyAyaH ,kuShThasya nidAnasaMprAptI (2-3) · Śloka 3
അഥാതഃ കുഷ്ഠശ്വിത്രകൃമിനിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ)||൨|| മിഥ്യാഹാരവിഹാരേണ വിശേഷേണ വിരോധിനാ| സാധുനിന്ദാവധാന്യസ്വഹരണാദ്യൈശ്ച സേവിതൈഃ||൧|| പാപ്മഭിഃ കര്മഭിഃ സദ്യഃ പ്രാക്തനൈര്വോരിതാ മലാഃ| സിരാഃ പ്രപദ്യ തിര്യഗ്ഗാസ്ത്വഗ്ലസീകാസൃഗാമിഷമ്||൨|| ദൂഷയന്തി ശ്ലഥീകൃത്യ നിശ്ചരന്തസ്തതോ ബഹിഃ| ത്വചഃ കുര്വന്തി വൈവര്ണ്യം ദുഷ്ടാഃ കുഷ്ഠമുശന്തി തത്||൩||
View original
अथातः कुष्ठश्वित्रकृमिनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)||२|| मिथ्याहारविहारेण विशेषेण विरोधिना| साधुनिन्दावधान्यस्वहरणाद्यैश्च सेवितैः||१|| पाप्मभिः कर्मभिः सद्यः प्राक्तनैर्वोरिता मलाः| सिराः प्रपद्य तिर्यग्गास्त्वग्लसीकासृगामिषम्||२|| दूषयन्ति श्लथीकृत्य निश्चरन्तस्ततो बहिः| त्वचः कुर्वन्ति वैवर्ण्यं दुष्टाः कुष्ठमुशन्ति तत्||३||
🔊 Audio coming soon
സ൦-മിഥ്യാഹാരാദിനാ തഥാ സാധുനിന്ദാവധാദിഭിഃ പാപ്മഭിഃ കര്മഭിഃ സദ്യഃ സേവിതൈഃ-അനുഷ്ഠിതൈഃ, പ്രാക്തനൈര്വാ-അന്യജന്മാചരിതൈഃ| സേവിതഗ്രഹണേന സാതത്യാനുഷ്ഠാനം ദ്യോതയതി| തേന കദാചിത്കരണത്വമേഷാം ന കുഷ്ഠഹേതുരിതി ഗമ്യതേ| തൈസ്തഥാഭൂതൈഃ കര്മഭിര്മിഥ്യാഹാരാദിനാ ച ഈരിതാഃ-ദുഷ്ടാഃ, മലാഃ-വാതപിത്തകഫാഃ, ശിരാസ്തിര്യഗ്ഗാമിനീഃ പ്രപദ്യ-ആശ്രിത്യ, ത്വഗ്ലസീകാസൃഗാമിഷം ദൂഷയന്തി| തദേവ ച ത്വഗാദികം ശിഥിലീകൃത്യ തതഃ-അനന്തരം, ബഹിര്നിശ്ചരന്തോ-ബാഹ്യദേശേ പ്രസരന്തഃ, ത്വചോ [ യത് ] വൈവര്ണ്യം കുര്വന്തി തത്കുഷ്ഠമുശന്തി, മുനയ ഇതി ശേഷഃ|
Adhikarana kuShThasya nirvacanam (4-6) · Śloka 6
കുതോऽസ്യ രോഗസ്യ കുഷ്ഠമിതി സംജ്ഞാ ? ഇത്യാഹ - - - - കാലേനോപേക്ഷിതം യസ്മാത്സര്വം കുഷ്ണാതി തദ്വപുഃ| പ്രപദ്യ ധാതൂന്വ്യാപ്യാന്തഃ സര്വാന് സംക്ലേദ്യ ചാവഹേത്||൪|| സസ്വേദക്ലേദസങ്കോഥാന് കൃമീന് സൂക്ഷ്മാന് സുദാരുണാന്| ലോമത്വക്സ്നായുധമനീതരുണാസ്ഥീനി യൈഃ ക്രമാത്||൫|| ഭക്ഷയേച്ഛ്വിത്രമസ്മാച്ച കുഷ്ഠബാഹ്യമുദാഹൃതമ്| |൬|
View original
कुतोऽस्य रोगस्य कुष्ठमिति संज्ञा ? इत्याह - - - - कालेनोपेक्षितं यस्मात्सर्वं कुष्णाति तद्वपुः| प्रपद्य धातून्व्याप्यान्तः सर्वान् संक्लेद्य चावहेत्||४|| सस्वेदक्लेदसङ्कोथान् कृमीन् सूक्ष्मान् सुदारुणान्| लोमत्वक्स्नायुधमनीतरुणास्थीनि यैः क्रमात्||५|| भक्षयेच्छ्वित्रमस्माच्च कुष्ठबाह्यमुदाहृतम्| |६|
🔊 Audio coming soon
സ൦-യസ്മാദ്ധേതോരുപേക്ഷിതം-അനുപക്രാന്തം സത്, കാലേന സര്വം വപുഃ-ശരീരം, കൃഷ്ണാതി തസ്മാത്തത് കുഷ്ഠമിത്യുച്യതേ| തച്ച കുഷ്ഠം ധാതൂന് സര്വാന് പ്രപദ്യ-പ്രാപ്യ, അനന്തരമന്തര്വ്യാപ്യ-പ്രകൃതത്വാത്തേഷാമേവാന്തരം വ്യാപ്യ, തഥാ സര്വംസ്താനേവ ധാതൂന് സംക്ലേദ്യ-ക്ലേദയിത്വാ, കൃമീനാവഹേത്-കുര്യാത്| കിമ്ഭൂതാന് ? സ്വേദാദിഭിര്യുതാന്| തഥാ, സൂക്ഷ്മാന്| തഥാ, സുദാരുണാന്-ദുശ്ചികിത്സ്യാന്| യൈഃ-കൃമിഭിഃ, തത്കുഷ്ഠം ലോമാദീന് ഭക്ഷയേത്| ശ്വിത്രസ്യേദൃഗ്രൂപതാ ന വിദ്യതേ യാ കുഷ്ഠസ്യോക്താ| അസ്മാച്ച കാരണാച്ഛ്വിത്രം കുഷ്ഠബാഹ്യമുദാഹൃതമ്, കുഷ്ഠാദ്ബാഹ്യം ത്വഗ്ഗതമാത്രമേവോക്തമിത്യര്ഥഃ|
Adhikarana kuShThasya saptavidhatvaM doShataH (6-7) · Śloka 7
| കുഷ്ഠാനി സപ്തധാ ദോഷൈഃ പൃഥങ്മിശ്രൈഃ സമാഗതൈഃ||൬|| നനു, ഏവം സത്യേകദോഷജം ദ്വിദോഷജം കുഷ്ഠമ്, ന സര്വം ത്രിദോഷജം സ്യാത്, ഇത്യാശങ്ക്യാഹ - - - - സര്വേഷ്വപി ത്രിദോഷേഷു വ്യപദേശോऽധികത്വതഃ|൭|
View original
| कुष्ठानि सप्तधा दोषैः पृथङ्मिश्रैः समागतैः||६|| ननु, एवं सत्येकदोषजं द्विदोषजं कुष्ठम्, न सर्वं त्रिदोषजं स्यात्, इत्याशङ्क्याह - - - - सर्वेष्वपि त्रिदोषेषु व्यपदेशोऽधिकत्वतः|७|
🔊 Audio coming soon
സ൦- കുഷ്ഠാനി സപ്തധാ-സപ്തപ്രകാരാണി| കഥമ് ? ഇത്യാഹ-പൃഥക്-വാതപിത്തകഫൈഃ| തൈരേവ ച മിശ്രൈഃ-വാതപിത്താഭ്യാം വാതകഫാഭ്യാം പിത്തകഫാഭ്യാമ്| തൈരേവ ദോഷൈഃ സമാഗതൈഃ-സന്നിപതിതൈഃ| സ൦- സര്വേഷ്വപി കുഷ്ഠേഷു ത്രിദോശേഷു - സന്നിപാതജേഷ്വപി, അധികത്വേന വ്യപദേശഃ| സന്നിപാതസ്യ സമവിഷമാത്മകത്വാത്|
Adhikarana kuShThasya aShTAdashatvaM nAmataH (7-10) · Śloka 10
അത ആഹ - - - - വാതേന കുഷ്ഠം കാപാലം, പിത്താദൌദുമ്ബരം, കഫാത്||൭|| മണ്ഡലാഖ്യം വിചര്ചീ ച, ഋക്ഷാഖ്യം വാതപിത്തജമ്| ചര്മൈകകുഷ്ഠകിടിഭസിധ്മാലസവിപാദികാഃ||൮|| വാതശ്ലേഷ്മോദ്ഭവാഃ, ശ്ലേഷ്മപിത്താദ്ദദ്രുശതാരുഷീ| പുണ്ഡരീകം സവിസ്ഫോടം പാമാ ചര്മദലം തഥാ||൯|| സര്വൈഃ സ്യാത്കാകണം| |൧൦|
View original
अत आह - - - - वातेन कुष्ठं कापालं, पित्तादौदुम्बरं, कफात्||७|| मण्डलाख्यं विचर्ची च, ऋक्षाख्यं वातपित्तजम्| चर्मैककुष्ठकिटिभसिध्मालसविपादिकाः||८|| वातश्लेष्मोद्भवाः, श्लेष्मपित्ताद्दद्रुशतारुषी| पुण्डरीकं सविस्फोटं पामा चर्मदलं तथा||९|| सर्वैः स्यात्काकणं| |१०|
🔊 Audio coming soon
സ൦-[വാതേന-] വാതോല്ബണേന സന്നിപാതേന, കാപാലം നാമ കുഷ്ഠം ഭവതി| പിത്താത്-പിത്താധികാത്സന്നിപാതാത്, ഔദുമ്ബരം നാമ കുഷ്ഠം ജായതേ| കഫാത്-കഫാധികാത്സന്നിപാതാത്, മണ്ഡലാഖ്യം കുഷ്ഠം ജായതേ| തഥാ വിചര്ചീ ച, കഫാദേവേതി ചാര്ഥഃ| ഋക്ഷാഖ്യം കുഷ്ഠം വാതപിത്തജം-വാതപിത്തോല്ബണാത്സന്നിപാതാജ്ജാതമ്| ഏവമഗ്രേऽപി യോജ്യമ്| ചര്മൈകകുഷ്ഠകിടിഭസിധ്മാലസവിപാദികാ വാതശ്ലേഷ്മോദ്ഭവാഃ| ശ്ലേഷ്മപിത്താത് ദദ്രുശതാരുഷീ ദ്വേ കുഷ്ഠേ| ന കേവലം ദദ്രു ശതാരുശ്ച ശ്ലേഷ്മപിത്താത്, യാവത്പുണ്ഡരീകം തഥാ വിസ്ഫോടസ്തഥാ പാമാ തഥാ ചര്മദലം ജായതേ| സര്വൈഃ-ത്രിഭിരേവ സമൈര്ദോഷൈഃ, കാകണം നാമ കുഷ്ഠമുത്പദ്യതേ| ഏവമേതാന്യഷ്ടാദശ കുഷ്ഠാനി ഭവന്തി|
Adhikarana saptamahAkuShThAni (10) · Śloka 10
പൂര്വം ത്രികം ദദ്രു സകാകണമ്| പുണ്ഡരീകര്ക്ഷജിഹ്വേ ച മഹാകുഷ്ഠാനി സപ്ത തു||൧൦||
View original
पूर्वं त्रिकं दद्रु सकाकणम्| पुण्डरीकर्क्षजिह्वे च महाकुष्ठानि सप्त तु||१०||
🔊 Audio coming soon
സ൦-പൂര്വം ത്രികം-കാപാലോദുമ്ബരമണ്ഡലാഖ്യം, തഥാ ദദ്രുഃ കാകണം പുണ്ഡരീകമൃക്ഷജിഹ്വം ചേതി മഹാകുഷ്ഠാനി സപ്ത സ്യുഃ|
Adhikarana kuShThasya pUrvarUpam (11-13) · Śloka 13
അതിശ്ലക്ഷ്ണഖരസ്പര്ശഖേദാസ്വേദവിവര്ണതാഃ| ദാഹഃ കണ്ഡൂസ്ത്വചി സ്വാപസ്തോദഃ കോഠോന്നതിഃ ശ്രമഃ||൧൧|| വ്രണാനാമധികം ശൂലം ശീഘ്രോത്പത്തിശ്ചിരസ്ഥിതിഃ| രൂഢാനാമപി രൂക്ഷത്വം നിമിത്തേऽല്പേऽപി കോപനമ്||൧൨|| രോമഹര്ഷോऽസൃജഃ കാര്ഷ്ണ്യം കുഷ്ഠലക്ഷണമഗ്രജമ്| |൧൩|
View original
अतिश्लक्ष्णखरस्पर्शखेदास्वेदविवर्णताः| दाहः कण्डूस्त्वचि स्वापस्तोदः कोठोन्नतिः श्रमः||११|| व्रणानामधिकं शूलं शीघ्रोत्पत्तिश्चिरस्थितिः| रूढानामपि रूक्षत्वं निमित्तेऽल्पेऽपि कोपनम्||१२|| रोमहर्षोऽसृजः कार्ष्ण्यं कुष्ठलक्षणमग्रजम्| |१३|
🔊 Audio coming soon
സ൦-അതിശ്ലക്ഷ്ണാദികം കുഷ്ഠലക്ഷണമഗ്രജമ്-പ്രാഗ്രൂപമിത്യര്ഥഃ|
Adhikarana kApAlakuShThasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14
അധുനൈതേഷാം ലക്ഷണാന്യാഹ - - - - കൃഷ്ണാരുണകപാലാഭം രൂക്ഷം സുപ്തം ഖരം തനു||൧൩|| വിസ്തൃതാസമപര്യന്തം ഹൃഷിതൈര്ലോമഭിശ്ചിതമ്| തോദഢ്യമല്പകണ്ഡൂകം കാപാലം ശീഘ്രസര്പി ച||൧൪||
View original
अधुनैतेषां लक्षणान्याह - - - - कृष्णारुणकपालाभं रूक्षं सुप्तं खरं तनु||१३|| विस्तृतासमपर्यन्तं हृषितैर्लोमभिश्चितम्| तोदढ्यमल्पकण्डूकं कापालं शीघ्रसर्पि च||१४||
🔊 Audio coming soon
സ൦-കൃഷ്ണാരുണകപാലാഭമിത്യാദികം കാപാലസ്യ ലക്ഷണമ്|
Adhikarana udumbarakuShThasya lakShaNam (15-16) · Śloka 16
പക്വോദുമ്ബരതാമ്രത്വഗ്രോമ ഗൌരസിരാചിതമ്| ബഹലം ബഹലക്ലേദരക്തം ദാഹരുജാധികമ്||൧൫|| ആശൂത്ഥാനാവദരണകൃമി വിദ്യാദുദുമ്ബരമ്| |൧൬|
View original
पक्वोदुम्बरताम्रत्वग्रोम गौरसिराचितम्| बहलं बहलक्लेदरक्तं दाहरुजाधिकम्||१५|| आशूत्थानावदरणकृमि विद्यादुदुम्बरम्| |१६|
🔊 Audio coming soon
സ൦-പക്വോദുമ്ബരതാമ്രേത്യാദികമൌദുമ്ബരസ്യ ലക്ഷണമ്|
Adhikarana maNDalakuShThasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17
| സ്ഥിരം സ്ത്യാനം ഗുരു സ്നിഗ്ധം ശ്വേതരക്തമനാശുഗമ്||൧൬|| അന്യോന്യസക്തമുത്സന്നം ബഹുകണ്ഡൂസ്രുതിക്രിമി| ശ്ലക്ഷ്ണപീതാഭപര്യന്തം മണ്ഡലം പരിമണ്ഡലമ്||൧൭||
View original
| स्थिरं स्त्यानं गुरु स्निग्धं श्वेतरक्तमनाशुगम्||१६|| अन्योन्यसक्तमुत्सन्नं बहुकण्डूस्रुतिक्रिमि| श्लक्ष्णपीताभपर्यन्तं मण्डलं परिमण्डलम्||१७||
🔊 Audio coming soon
സ൦-സ്ഥിരം സ്ത്യാനമിത്യാദികം മണ്ഡലസ്യ ലക്ഷണമ്|
Adhikarana vicarcikAkuShThasya lakShaNam (18) · Śloka 18
സകണ്ഡൂപിടികാ ശ്യാവാ ലസീകാഢ്യാ വിചര്ചികാ| |൧൮|
View original
सकण्डूपिटिका श्यावा लसीकाढ्या विचर्चिका| |१८|
🔊 Audio coming soon
സ൦-സകണ്ഡൂപിടികേത്യാദികം വിചര്ചികായാ ലക്ഷണമ്|
Adhikarana RukShajihvakuShThasya lakShaNam (18-19) · Śloka 19
| പരുഷം തനു രക്താന്തമന്തഃശ്യാവം സമുന്നതമ്||൧൮|| സതോദദാഹരുക്ക്ലേദം കര്കശൈഃ പിടികൈശ്ചിതമ്| ഋക്ഷജിഹ്വാകൃതി പ്രോക്തമൃക്ഷജിഹ്വം ബഹുക്രിമി||൧൯||
View original
| परुषं तनु रक्तान्तमन्तःश्यावं समुन्नतम्||१८|| सतोददाहरुक्क्लेदं कर्कशैः पिटिकैश्चितम्| ऋक्षजिह्वाकृति प्रोक्तमृक्षजिह्वं बहुक्रिमि||१९||
🔊 Audio coming soon
സ൦-പരുഷമിത്യാദികം ഋക്ഷജിഹ്വസ്യ ലക്ഷണമ്| ഋക്ഷജിഹ്വേവ പ്രകാശഖരാ ആകൃതിര്യസ്യ ഋക്ഷജിഹ്വസ്യ തഥൈവമ്|
Adhikarana carmakuShThasya lakShaNam (20) · Śloka 20
ഹസ്തിചര്മഖരസ്പര്ശം ചര്മ| |൨൦|
View original
हस्तिचर्मखरस्पर्शं चर्म| |२०|
🔊 Audio coming soon
സ൦-ഹസ്തിചര്മവത് ഖരസ്പര്ശം ചര്മാഖ്യം കുഷ്ഠമ്|
Adhikarana ekakuShThasya lakShaNam (20) · Śloka 20
ഏകാഖ്യം മഹാശ്രയമ്| അസ്വേദം മത്സ്യശകലസന്നിഭമ് |൨൦|
View original
एकाख्यं महाश्रयम्| अस्वेदं मत्स्यशकलसन्निभम् |२०|
🔊 Audio coming soon
സ൦-ഏകസംജ്ഞം കുഷ്ഠം മഹാശ്രയം-വിസ്തീര്ണാശയമ്| തഥാ, അസ്വേദം-സ്വേദരഹിതമ്| തഥാ, മത്സ്യശകലസന്നിഭം-മത്സ്യത്വങ്മണ്ഡലസദൃശമ്| സുശ്രുതേ ത്വേകകുഷ്ഠസ്യൈവം ലക്ഷണമഭ്യധായി (നി. അ. ൫|൯) - "കൃത്സ്നോ ദേഹോ യസ്യ രക്തോऽരുണോ വാ തദേകാഖ്യം കുഷ്ഠമാഹുഃ സുകഷ്ടമ്|" ഇതി| ഖരനാദേऽപ്യുക്തമ്-"മഹദസ്വേദനം മത്സ്യശകലാകാരമേകജമ്|" ഇതി|
Adhikarana kiTibhakuShThasya lakShaNam (20-21) · Śloka 21
| കിടിഭം പുനഃ||൨൦|| രൂക്ഷം കിണഖരസ്പര്ശം കണ്ഡൂമത്പരുഷാസിതമ്| |൨൧|
View original
| किटिभं पुनः||२०|| रूक्षं किणखरस्पर्शं कण्डूमत्परुषासितम्| |२१|
🔊 Audio coming soon
സ൦-കിടിഭം തു രൂക്ഷം കിണഖരസ്പര്ശം കണ്ഡൂമത്പരുഷാസിതമ്|
Adhikarana sidhmakuShThasya lakShaNam (21-23) · Śloka 23
| സിധ്മം രൂക്ഷം ബഹിഃ സ്നിഗ്ധമന്തര്ഘൃഷ്ടം രജഃ കിരേത്||൨൧|| ശ്ലക്ഷ്ണസ്പര്ശം തനു ശ്വേതതാമ്രം ദൌഗ്ധികപുഷ്പവത്| പ്രായേണ ചോര്ധ്വകായേ സ്യാത്|൨൩|
View original
| सिध्मं रूक्षं बहिः स्निग्धमन्तर्घृष्टं रजः किरेत्||२१|| श्लक्ष्णस्पर्शं तनु श्वेतताम्रं दौग्धिकपुष्पवत्| प्रायेण चोर्ध्वकाये स्यात्|२३|
🔊 Audio coming soon
സ൦-സിധ്മം നാമ കുഷ്ഠം ബഹീ രൂക്ഷമ്, അന്തഃ സ്നിഗ്ധമ്, ഘൃഷ്ടം സദ്രജഃ കിരേത്-ക്ഷിപേത്| തഥാ ശ്ലക്ഷ്ണസ്പര്ശമ്| തഥാ തനു| വര്ണേന ശ്വേതതാമ്രമ്, ദൌഗ്ധികപുഷ്പവത്-അലാബുകുസുമാഭമ്| തച്ച പ്രായേണ-ബാഹുല്യേന, ഊര്ധ്വകായേ സ്യാത്| ഖരനാദേऽപ്യുക്തമ്-"അലാബുപുഷ്പവത്സിധ്മം ഘൃഷ്ടം യച്ചോദ്വമേദ്രജഃ|" ഇതി|
Adhikarana alasakakuShThasya lakShaNam (22-23) · Śloka 23
| ഗണ്ഡൈഃ കണ്ഡൂയുതൈശ്ചിതമ്||൨൨|| രക്തൈരലസകമ്| |൨൩|
View original
| गण्डैः कण्डूयुतैश्चितम्||२२|| रक्तैरलसकम्| |२३|
🔊 Audio coming soon
സ൦-അലസകം നാമ കുഷ്ഠം ഗണ്ഡൈ രക്തവര്ണൈഃ കണ്ഡൂയുതൈശ്ച വ്യാപ്തം ഭവേത്|
Adhikarana vipAdikAkuShThasya lakShaNam (23) · Śloka 23
പാണിപാദദാര്യോ വിപാദികാഃ| തീവ്രാര്ത്യോ മന്ദകണ്ഡ്വശ്ച സരാഗപിടികാചിതാഃ||൨൩||
View original
पाणिपाददार्यो विपादिकाः| तीव्रार्त्यो मन्दकण्ड्वश्च सरागपिटिकाचिताः||२३||
🔊 Audio coming soon
സ൦-വിപാദികാഃ പാണിപാദദാര്യഃ സ്യുഃ| തഥാ, തീവ്രാര്ത്യഃ-അത്യന്തപീഡയാ യുതാഃ| തഥാ, മന്ദകണ്ഡ്വഃ-അല്പഖര്ജൂകാഃ| തഥാ, സരാഗപിടികാചിതാശ്ച| പാണിപാദൌ ദാരയന്തീതി കര്മണ്യണതാന്ങീപ്|
Adhikarana dadrukuShThasya lakShaNam (24) · Śloka 24
ദീര്ഘപ്രതാനാ ദൂര്വാവദതസീകുസുമച്ഛവിഃ| ഉത്സന്നമണ്ഡലാ ദദ്രൂഃ കണ്ഡൂമത്യനുഷങ്ഗിണീ||൨൪||
View original
दीर्घप्रताना दूर्वावदतसीकुसुमच्छविः| उत्सन्नमण्डला दद्रूः कण्डूमत्यनुषङ्गिणी||२४||
🔊 Audio coming soon
സ൦-ദൂര്വാവദ്ദീര്ഘപ്രതാനാ ദദ്രൂഃ| തഥാ, അതസീപുഷ്പാഭാ| തഥാ, ഉത്സന്നമണ്ഡലാ ച| തഥാ, കണ്ഡൂമതീ| തഥാ, അനുഷങ്ഗിണീ-പ്രസക്താനുപ്രസക്ത്യാ സംശ്ലേഷവതീ ശരീരമനുധാവതീ|
Adhikarana shatAruH kuShThasya lakShaNam (25) · Śloka 25
സ്ഥൂലമൂലം സദാഹാര്തി രക്തശ്യാവം ബഹുവ്രണമ്| ശതാരുഃ ക്ലേദജന്ത്വാഢ്യം പ്രായശഃ പര്വജന്മ ച||൨൫||
View original
स्थूलमूलं सदाहार्ति रक्तश्यावं बहुव्रणम्| शतारुः क्लेदजन्त्वाढ्यं प्रायशः पर्वजन्म च||२५||
🔊 Audio coming soon
സ൦-ശതാരുര്നാമ കുഷ്ഠം സ്ഥൂലമൂലാദിലക്ഷണമ്, യാവത് പ്രായശഃ പര്വജന്മ ചേതി|
Adhikarana puNDarIkakuShThasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27
രക്താന്തമന്തരാ പാണ്ഡു കണ്ഡൂദാഹരുജാന്വിതമ്| സോത്സേധമാചിതം രക്തൈഃ പദ്മപത്രമിവാംശുഭിഃ||൨൬|| ഘനഭൂരിലസീകാസൃക്പ്രായമാശു വിഭേദി ച| പുണ്ഡരീകമ്|൨൭|
View original
रक्तान्तमन्तरा पाण्डु कण्डूदाहरुजान्वितम्| सोत्सेधमाचितं रक्तैः पद्मपत्रमिवांशुभिः||२६|| घनभूरिलसीकासृक्प्रायमाशु विभेदि च| पुण्डरीकम्|२७|
🔊 Audio coming soon
സ൦-പുണ്ഡരീകം നാമ കുഷ്ഠം രക്തപര്യന്തമ്| തഥാ, അന്തരാ-മധ്യേ, പാണ്ഡു| തഥാ, കണ്ഡൂദാഹരുജായുതമ്| തഥാ, ഉന്നതിയുക്തമ്| തഥാ, രക്തൈരംശുഭിഃ-സൂക്ഷ്മരേഖാഭിഃ, ആചിതം-വ്യാപ്തം, പദ്മപത്രമിവ| തഥാ, ഘനഭൂരിലസീകാസൃക്പ്രായമ്| ആശു ച വിഭേദി|
Adhikarana visphoTakuShThasya lakShaNam (27-28) · Śloka 28
| തനുത്വഗ്ഭിശ്ചിതം സ്ഫോടൈഃ സിതാരുണൈഃ||൨൭|| വിസ്ഫോടമ്| |൨൮|
View original
| तनुत्वग्भिश्चितं स्फोटैः सितारुणैः||२७|| विस्फोटम्| |२८|
🔊 Audio coming soon
സ൦-വിസ്ഫോടം നാമ കുഷ്ഠം തനുത്വഗ്ഭിഃ സ്ഫോടൈശ്ചിതം-വ്യാപ്തമ്| കിമ്ഭൂതൈഃ ? സിതാരുണൈഃ-ശ്വേതലോഹിതൈഃ|
Adhikarana pAmAkuShThasya lakShaNam (28) · Śloka 28
പിടികാഃ പാമാ കണ്ഡൂക്ലേദരുജാധികാഃ| സൂക്ഷ്മാഃ ശ്യാവാരുണാ ബഹ്വ്യഃ പ്രായഃ സ്ഫിക്പണികൂര്പരേ||൨൮||
View original
पिटिकाः पामा कण्डूक्लेदरुजाधिकाः| सूक्ष्माः श्यावारुणा बह्व्यः प्रायः स्फिक्पणिकूर्परे||२८||
🔊 Audio coming soon
സ൦-പിടികാഃ കണ്ഡൂക്ലേദരുജാധികാഃ പാമേത്യുച്യതേ| കിമ്ഭൂതാഃ ?സൂക്ഷ്മാഃ ശ്യാവാരുണാഃ ബഹ്വ്യശ്ച| പ്രായോ-ബാഹുല്യേന, സാ ച പാമാ സ്ഫിജോഃ പാണ്യോഃ കൂര്പരയോശ്ച സ്യാത്|
Adhikarana carmadalakuShThasya lakShaNam (29) · Śloka 29
സസ്ഫോടമസ്പര്ശസഹം കണ്ഡൂഷാതോദദാഹവത്| രക്തം ദലച്ചര്മദലമ്|൨൯|
View original
सस्फोटमस्पर्शसहं कण्डूषातोददाहवत्| रक्तं दलच्चर्मदलम्|२९|
🔊 Audio coming soon
സ൦-ചര്മദലം നാമ കുഷ്ഠം സ്ഫോടവത് തഥാ സ്പര്ശാക്ഷമമ്| തഥാ, കണ്ഡ്വാദിയുതമ്| തഥാ, രക്തം-വര്ണേന| തഥാ ദലത്-സ്ഫുടത്, സ്യാത്|
Adhikarana kAkaNakuShThasya lakShaNam (29-30) · Śloka 30
| കാകണം തീവ്രദാഹരുക്||൨൯|| പൂര്വം രക്തം ച കൃഷ്ണം ച കാകണന്തീഫലോപമമ്| കുഷ്ഠലിങ്ഗൈര്യുതം സര്വൈര്നൈകവര്ണം തതോ ഭവേത്||൩൦||
View original
| काकणं तीव्रदाहरुक्||२९|| पूर्वं रक्तं च कृष्णं च काकणन्तीफलोपमम्| कुष्ठलिङ्गैर्युतं सर्वैर्नैकवर्णं ततो भवेत्||३०||
🔊 Audio coming soon
സ൦-കാകണം നാമ കുഷ്ഠം തീവ്രദാഹരുക്| തഥാ പൂര്വം-പ്രഥമം, രക്തം തഥാ കൃഷ്ണം കാകണന്തീഫലോപമം-ഗുഞ്ജാഫലസദൃശമ്| തതഃ-അനന്തരം, സര്വൈഃ കുഷ്ഠലിങ്ഗൈര്യുതമ്| നൈകവര്ണം-അപി തു ശ്വേതപീതാദിവര്ണമപി സ്യാദിത്യര്ഥഃ| സുശ്രുതേ തു മണ്ഡലശതാരുര്വിപാദികാലസകചര്മദലവിശ്ഫോടാഖ്യാനി നോദിതാനി| സ്ഥൂലാരുഷ്കമഹാകുഷ്ഠപരീസര്വവിസര്പരകസാരുണാഖ്യാനി തത്രോക്താനി| ഏവം ച തല്ലക്ഷണമ് (നി. അ. ൫|൮) - "യത്ര സ്ഥൂലമൂലാന്യരൂംഷി ജായന്തേ സന്ധിഷൂഗ്രാണി തത് സ്ഥൂലാരുഷ്കം കുഷ്ഠമ്| ഉത്പദ്യന്തേ സര്വദേഹേ മഹാഖ്യം ത്വക്സങ്കോചസ്വാപതോദാങ്ഗസാദാഃ| യസ്മിന് ദീര്ഘാഃ സ്ഫോടികാഃ സ്രാവവത്യഃ സംസര്പേയുസ്തം പരീസര്പമാഹുഃ|| തുല്യഃ സര്പേദ്യോ വിസര്പേണ ശീഘ്രം ത്വഗ്രക്താദീന്വ്യാപ്യ സ സ്യാദ്വിസര്പഃ| കൃത്സ്നേ ദേഹേ സ്ഫോടികാഃ സ്രാവഹീനാഃ കണ്ഡൂപ്രായാ രക്തസാസ്താഃ പ്രദിഷ്ടാഃ| അരുണാനി തനൂനി വിസര്പിണി താപയുതാന്യരുണാനി|" ഇതി| തദേതേഷു കുഷ്ഠമേദേഷു യഥാ നാമവിപര്യയസ്തഥാ ലക്ഷണവിപര്യയോऽപി| കിന്ത്വേതേऽപി കുഷ്ഠഭേദാ ദൃശ്യന്തേ ഏവ, ഇത്യേതദപി ലക്ഷണമാദരണീയമേവേതി മന്യാമഹേऽധികം കുഷ്ഠേഷു, ഇത്യാദി|
Adhikarana kuShTheShu doSholbaNatA (31) · Śloka 31
കുഷ്ഠേഷു ത്രിദോഷജേഷു സത്സു, ഇദം വാതാധികം കുഷ്ഠമിദം പിത്താധികം കുഷ്ഠമിദം കഫാധികം കുഷ്ഠമിതി കഥം ജ്ഞാതവ്യമ്? ഇത്യാഹ - - - - ദോഷഭേദീയവിഹിതൈരാദിശേല്ലിങ്ഗകര്മഭിഃ| കുഷ്ഠേഷു ദോഷോല്ബണതാമ്|൩൧|
View original
कुष्ठेषु त्रिदोषजेषु सत्सु, इदं वाताधिकं कुष्ठमिदं पित्ताधिकं कुष्ठमिदं कफाधिकं कुष्ठमिति कथं ज्ञातव्यम्? इत्याह - - - - दोषभेदीयविहितैरादिशेल्लिङ्गकर्मभिः| कुष्ठेषु दोषोल्बणताम्|३१|
🔊 Audio coming soon
സ൦-കുഷ്ഠേഷു ദോഷോല്ബണതാം-ദോഷാധിക്യം, ദോഷഭേദീയവിഹിതയഥായഥം ലിങ്ഗകര്മഭിരാദിശേത്| ലിങ്ഗാനി ച താനി കര്മാണി ച ലിങ്ഗകര്മാണി| യഥാ-വായോഃ സ്രംസാദീനി, പിത്തസ്യ ദാഹാദീനി, ശ്ലേഷ്മണഃ സ്നേഹകാഠിന്യാദീനി, യഥായഥമാത്മീയൈരേവ കര്മഭിര്യതസ്തേഷാം ലിങ്ഗം ലക്ഷ്യതേ തതസ്തേഷാം ദോഷാണാം കര്മാണ്യേവ ലിങ്ഗാന്യുച്യന്തേ| അത ഏവ ച സ്രംസാദീനി കര്മാണി ദോഷാണാമുക്ത്വാऽനന്തരമിദമുവാച (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൨|൫൪) - "ഇത്യശേഷാമയവ്യാപി യദുക്തം ദോഷലക്ഷണമ്| ദര്ശനാദ്യൈരവഹിതസ്തത്സമ്യഗുപലക്ഷയേത്||" ഇതി|
Adhikarana kuShThasya asAdhyatvam (31-32) · Śloka 32
| സര്വദോഷോല്ബണം ത്യജേത്||൩൧|| രിഷ്ടോക്തം യച്ച യച്ചാസ്ഥിമജ്ജശുക്രസമാശ്രയമ്| |൩൨|
View original
| सर्वदोषोल्बणं त्यजेत्||३१|| रिष्टोक्तं यच्च यच्चास्थिमज्जशुक्रसमाश्रयम्| |३२|
🔊 Audio coming soon
സ൦-സര്വദോഷോല്ബണം-സന്നിപാതജം, കുഷ്ഠം ത്യജേത്-ന ചികിത്സേത്| രിഷ്ടോക്തമിതി യച്ച വികൃതിവിജ്ഞാനീയേ കഥിതം (ഹൃ. ശാ. അ. ൫|൯൮) - "കുഷ്ഠം വിശീര്യമാണാങ്ഗം" ഇത്യാദി, തച്ച നോപക്രമേത്| യച്ച കുഷ്ഠമസ്ഥിമജ്ജശുക്രസമാശ്രയം തച്ച ത്യജേത്|
Adhikarana kuShThasya yApyatvam (32) · Śloka 32
| യാപ്യം മേദോഗതമ്|൩൨|
View original
| याप्यं मेदोगतम्|३२|
🔊 Audio coming soon
സ൦-മേദോഗതം കുഷ്ഠം യാപ്യം-പഥ്യാദിഭിര്യാപയിതും ശക്യമ്|
Adhikarana kuShThasya kRucchratvam (32) · Śloka 32
| കൃച്ഛ്രം പിത്തദ്വന്ദ്വാസ്രമാംസഗമ്||൩൨||
View original
| कृच्छ्रं पित्तद्वन्द्वास्रमांसगम्||३२||
🔊 Audio coming soon
സ൦-പിത്തസ്യ ദ്വന്ദ്വം പിത്തദ്വന്ദ്വമ്| പിത്തദ്വന്ദ്വജം തഥാ രക്തഗം മാംസഗം ച കുഷ്ഠം കൃച്ഛ്രം-കൃച്ഛ്രസാധ്യമ്|
Adhikarana kuShThasya sukhasAdhyatvam (33) · Śloka 33
അകൃച്ഛ്രം കഫവാതാഢ്യം ത്വക്സ്ഥമേകമലം ച യത്| |൩൩|
View original
अकृच्छ्रं कफवाताढ्यं त्वक्स्थमेकमलं च यत्| |३३|
🔊 Audio coming soon
സ൦-കഫവാതാഢ്യമകൃച്ഛ്രം-സുഖസാധ്യമ്| തഥാ ത്വക്സ്ഥം, തഥാ ഏകദോഷാധികം ച യത്കുഷ്ഠം തച്ച സുഖസാധ്യമ്|
Adhikarana rasagatakuShTasya lakShaNam, raktagatasya lakShaNam, mAMsagatasya lakShaNam, medogatasya lakShaNam, asthimajjAgatasya lakShaNam, shukragatasya lakShaNam (33-36) · Śloka 36
| തത്ര ത്വചി സ്ഥിതേ കുഷ്ഠേ തോദവൈവര്ണ്യരൂക്ഷതാഃ||൩൩|| സ്വേദസ്വാപശ്വയഥവഃ ശോണിതേ, പിശിതേ പുനഃ| പാണിപാദാശ്രിതാഃ സ്ഫോടാഃ ക്ലേദഃ സന്ധിഷു ചാധികമ്||൩൪|| കൌണ്യം ഗതിക്ഷയോऽങ്ഗാനാം ദലനം സ്യാച്ച മേദസി| നാസാഭങ്ഗോऽസ്ഥിമജ്ജസ്ഥേ നേത്രരാഗഃ സ്വരക്ഷയഃ||൩൫|| ക്ഷതേ ച കൃമയഃ, ശുക്രേ സ്വദാരാപത്യബാധനമ്| |൩൬|
View original
| तत्र त्वचि स्थिते कुष्ठे तोदवैवर्ण्यरूक्षताः||३३|| स्वेदस्वापश्वयथवः शोणिते, पिशिते पुनः| पाणिपादाश्रिताः स्फोटाः क्लेदः सन्धिषु चाधिकम्||३४|| कौण्यं गतिक्षयोऽङ्गानां दलनं स्याच्च मेदसि| नासाभङ्गोऽस्थिमज्जस्थे नेत्ररागः स्वरक्षयः||३५|| क्षते च कृमयः, शुक्रे स्वदारापत्यबाधनम्| |३६|
🔊 Audio coming soon
സ൦-തത്ര-തേഷു കുഷ്ഠേഷു മധ്യേ, ത്വചി പ്രാപ്തേ കുഷ്ഠേ തോദാദയഃ സ്യുഃ| രക്തസ്ഥേ കുഷ്ഠേ സ്വേദാദ്യാഃ സ്യുഃ| മാംസസ്ഥേ കുഷ്ഠേ പാണിപാദാശ്രിതാഃ സ്ഫോടാഃ സ്യുഃ, സന്ധിഷു ചാതിശയേന ക്ലേദോ ഭവതി| മേദസി സ്ഥിതേ കുഷ്ഠേ കൌണ്യം-കുണിതാ, തഥാ ഗതിക്ഷയഃ, തഥാऽങ്ഗാനാം ദലനം-ഛേദനമിവ, സ്യാത്| അസ്ഥിമജ്ജസ്ഥേ കുഷ്ഠേ നാസായാഃ-ഘ്രാണസ്യ ഭങ്ഗഃ, തഥാ നേത്രയോ രാഗഃ സ്വരസ്യ ച ക്ഷയഃ സ്യാത്, ക്ഷതേ ച കൃമയഃ സ്യുഃ| ശുക്രസ്ഥേ കുഷ്ഠേ ദാരണാമപത്യാനാം ച ബാധനം-ഉപദ്രവൈഃ സ്വേദാദിഭിഃ പീഡനം സ്യാത്|
Adhikarana asRugAdiShu yathApUrvaM li~ggAni (36-1) · Śloka 1
| യഥാപൂര്വം ച സര്വാണി സ്യുര്ലിങ്ഗാന്യസൃഗാദിഷു||൩൬|| ഇതി കുഷ്ഠനിദാനമ്||൧||
View original
| यथापूर्वं च सर्वाणि स्युर्लिङ्गान्यसृगादिषु||३६|| इति कुष्ठनिदानम्||१||
🔊 Audio coming soon
സ൦-അസൃഗാദിഷു ധാതുഷു കുഷ്ഠാക്രാന്തദേഹാനാം നരാണാം യാനി ലിങ്ഗാന്യുക്താനി താനി യഥാപൂര്വം സ്യുഃ| യഥാ-സ്വേദാദീനി രക്തസ്ഥേ കഥിതാനി പാണ്യാദ്യാശ്രിതാഃ സ്ഫോടാദയശ്ച മാംസസ്ഥേ സ്യുഃ| ഏവം മേദഃപ്രഭൃതിഷു യോജ്യമ്| ഏവം ച സ്വേദസ്വാപാദീനി സര്വാണ്യപി ശുക്രസ്ഥേ കുഷ്ഠേ ദാരാണാമപത്യാനാം ച സ്യുരിതി യഥാപൂര്വംശബ്ദസ്യാര്ഥഃ|
Adhikarana shvitrasya sAmAnyalakShaNam (37) · Śloka 37
കുഷ്ഠനിദാനാദനന്തരം ശ്വിത്രസ്യോച്യതേ| കുഷ്ഠശ്വിത്രയോരേകകാരണത്വാത്| അത ഏവാഹ - - - - അഥ ശ്വിത്രനിദാനമ്| കുഷ്ഠൈകസമ്ഭവം ശ്വിത്രം കിലാസം ദാരുണം ച തത്| നിര്ദിഷ്ടമപരിസ്രാവി ത്രിധാതൂദ്ഭവസംശ്രയമ്||൩൭||
View original
कुष्ठनिदानादनन्तरं श्वित्रस्योच्यते| कुष्ठश्वित्रयोरेककारणत्वात्| अत एवाह - - - - अथ श्वित्रनिदानम्| कुष्ठैकसम्भवं श्वित्रं किलासं दारुणं च तत्| निर्दिष्टमपरिस्रावि त्रिधातूद्भवसंश्रयम्||३७||
🔊 Audio coming soon
സ൦-കുഷ്ഠാനാമേകഃ-സമാനഃ, സമ്ഭവോ യസ്യ തച്ഛ്വിത്രം കുഷ്ഠൈകസമ്ഭവം ഭവതി| കിലാസം ദാരുണം ച തന്നിര്ദിഷ്ടമ്, ന കേവലം ശ്വിത്രമിതി| തച്ചാപരിസ്രാവി-ന കുഷ്ഠവത് സ്രവതി| ഉദ്ഭവോ-ജന്മ, സംശ്രയഃ-ആശ്രയഃ, ഉദ്ഭവശ്ച സംശ്രയശ്ചോദ്ഭവസംശ്രയൌ, ധാതുശബ്ദേനോഭയം പരിഗൃഹ്യതേ, വാതാദയസ്ത്രയോ ദോഷാസ്തഥാ രക്താദയസ്ത്രയോ ധാതവഃ, ധാതവശ്ച ധാതവശ്ച ധാതവഃ, ത്രയോ ധാതവോ യഥാക്രമമുദ്ഭവസംശ്രയൌ യസ്യ തത് ത്രിധാതൂദ്ഭവസംശ്രയമ്|
Adhikarana vAtajasya lakShaNam, pittajasya lakShaNam, kaphajasya lakShaNam (38-39) · Śloka 39
വാതാദ്രൂക്ഷാരുണം, പിത്താത്താമ്രം കമലപത്രവത്| സദാഹം രോമവിധ്വംസി, കഫാച്ഛ്വേതം ഘനം ഗുരു||൩൮|| സകണ്ഡു ച, ക്രമാദ്രക്തമാംസമേദഃസു ചാദിശേത്| |൩൯|
View original
वाताद्रूक्षारुणं, पित्तात्ताम्रं कमलपत्रवत्| सदाहं रोमविध्वंसि, कफाच्छ्वेतं घनं गुरु||३८|| सकण्डु च, क्रमाद्रक्तमांसमेदःसु चादिशेत्| |३९|
🔊 Audio coming soon
സ൦-വാതാദ്രൂക്ഷാരുണം ശ്വിത്രം സ്യാത്| പിത്താത് കമലപത്രമിവ താമ്രം വര്ണേന, തഥാ സദാഹമ്, തഥാ രോമവിധ്വംസി-രോമശാതനസ്വഭാവമ്| കഫാച്ഛ്വേതമ്, തഥാ ഘനമ്, തഥാ ഗുരു-അങ്ഗേനാനുഭൂയതേ, തഥാ സഹ കണ്ഡ്വാ വര്തത ഇതി സകണ്ഡു| ക്രമാത്-യഥാക്രമം, വാതാദ്യുദ്ഭവം ശ്വിത്രം രക്തമാംസമേദഃസു ചാദിശേത്| തത്ര വാതോദ്ഭവം ശ്വിത്രം രക്താശ്രയമ്| പിത്തോദ്ഭവം മാംസാശ്രയമ്| കഫോദ്ഭവം മേദോധാത്വാശ്രയമിതി ക്രമശബ്ദസ്യാര്ഥഃ|
Adhikarana shvitrasya sAdhyakRucchrAsAdhyatvam (39) · Śloka 39
| വര്ണേനൈവേദൃഗുഭയം കൃച്ഛ്രം തച്ചോത്തരോത്തരമ്||൩൯||
View original
| वर्णेनैवेदृगुभयं कृच्छ्रं तच्चोत्तरोत्तरम्||३९||
🔊 Audio coming soon
സ൦-ഏവേതി ചാര്ഥേ| ഉഭയം-ദോഷോദ്ഭവം രക്താദ്യാശ്രയം ശ്വിത്രം, വര്ണേന ചേദൃക്-അരുണം താമ്രം ശ്വേതം യഥാക്രമമ്, ന പുനര്വാതാദ്യുദ്ഭവത്വദന്യവര്ണം രക്താദിസംശ്രയത്വാദന്യവര്ണമിത്യര്ഥഃ| തച്ച-ശ്വിത്രം വാതാദ്യുദ്ഭവം രക്താദിസംശ്രയം ച, ഉത്തരോത്തരം കൃച്ഛ്രസാധ്യമാദിശേദിതി പ്രകൃതമ്| രക്താശ്രയാദ്വാതജാത്കൃച്ഛ്രാത് മാംസാശ്രയം പിത്തജം കൃച്ഛ്രതരമ്| തതോ മേദഃസംശ്രിതം കഫജം കൃച്ഛ്രതമമിതി|
Adhikarana sarve rogAH prAyaH sa~jcAriNaH (40-2) · Śloka 2
അധുനാ സാധ്യാസാധ്യവിഭാഗാര്ഥമാഹ - - - - അശുക്ലരോമാബഹലമസംസൃഷ്ടം മിഥോ നവമ്| അനഗ്നിദഗ്ധജം സാധ്യം ശ്വിത്രം, വര്ജ്യമതോऽന്യഥാ||൪൦|| ഗുഹ്യപാണിതലൌഷ്ഠേഷു ജാതമപ്യചിരന്തനമ്| സ്പര്ശൈകാഹാരശയ്യാദിസേവനാത് പ്രായശോ ഗദാഃ||൪൧|| സര്വേ സഞ്ചാരിണോ, നേത്രത്വഗ്വികാരാ വിശേഷതഃ| |൪൨| ഇതി ശ്വിത്രനിദാനമ്||൨||
View original
अधुना साध्यासाध्यविभागार्थमाह - - - - अशुक्लरोमाबहलमसंसृष्टं मिथो नवम्| अनग्निदग्धजं साध्यं श्वित्रं, वर्ज्यमतोऽन्यथा||४०|| गुह्यपाणितलौष्ठेषु जातमप्यचिरन्तनम्| स्पर्शैकाहारशय्यादिसेवनात् प्रायशो गदाः||४१|| सर्वे सञ्चारिणो, नेत्रत्वग्विकारा विशेषतः| |४२| इति श्वित्रनिदानम्||२||
🔊 Audio coming soon
സ൦-അശുക്ലരോമ യച്ഛിത്രം, തഥാ അബഹലം-അഘനം, തഥാ മിഥഃ-പരസ്പരം, അസംസൃഷ്ടം-അമിലിതം, തഥാ നവം-അവര്ഷാതിക്രാന്തം, തഥാऽനഗ്നിദഗ്ധജം-അഗ്നിദഗ്ധജം യന്ന ഭവതി, തച്ച സാധ്യമ്| വര്ജ്യമതോऽന്യഥാ-ശുക്ലരോമ ശ്വിത്രം, തഥാ ബഹലം, തഥാ പരസ്പരസംസൃഷ്ടം, തഥാ ചിരകാലോത്പന്നമഗ്നിദഗ്ധജം ച, തച്ചാസാധ്യമ്| ഗുഹ്യപാണിതലൌഷ്ഠേഷു ജാതമചിരന്തനമപ്യചിന്ത്യസ്വഭാവത്വേന വര്ജ്യമ്| സ൦-സര്വേ രോഗാഃ പ്രായശോ-ബാഹുല്യേന, സഞ്ചാരിണഃ-സഞ്ചരണശീലാഃ| കുതഃ ? ഏകേ ച ത ആഹാരശയ്യാദയശ്ചൈകാഹാരശയ്യാദയഃ, ആദിശബ്ദേനാസനാദീനാം ഗ്രഹണമ്, സ്പര്ശഃ-സംശ്ലേഷഃ, സ്പര്ശശ്ച ഏകാഹാരശയ്യാദയശ്ച, തേഷാം സേവനം-ഭജനം, തസ്മാത്| നേത്രേ ച ത്വക് ച നേത്രത്വക്, തത്ര വികാരാഃ-ഗദാഃ, തേ വിശേഷേണ സഞ്ചാരിണഃ|
Adhikarana kRumINAM dvividhatvam (42) · Śloka 42
അധുനാ ക്രമപ്രാപ്താന് കൃമീനധികൃത്യാഹ - - - - അഥ കൃമിനിദാനമ്| കൃമയസ്തു ദ്വിധാ പ്രോക്താ ബാഹ്യാഭ്യന്തരഭേദതഃ||൪൨||
View original
अधुना क्रमप्राप्तान् कृमीनधिकृत्याह - - - - अथ कृमिनिदानम्| कृमयस्तु द्विधा प्रोक्ता बाह्याभ्यन्तरभेदतः||४२||
🔊 Audio coming soon
സ൦-കൃമയോ ദ്വിധാ പ്രോക്താഃ, മുനിഭിരിതി ശേഷഃ| തുരവധാരണേ, ദ്വിധൈവേത്യര്ഥഃ| കഥമ് ? ഇത്യാഹ-ബാഹ്യാഭ്യന്തരമേദതഃ| ഏകേ ബാഹ്യാ യേ കേശവസ്ത്രാദിജാ യൂകാലിക്ഷാദയഃ| അന്യേ ചാന്തരാഃ, യഥാ-അന്ത്രാദാദയഃ|
Adhikarana kRumINAM caturvidhatvaM janmataH (43) · Śloka 43
ജന്മഭേദേന ചതുഷ്പ്രകാരാഃ| കഥമ് ? ഇത്യാഹ - - - - ബഹിര്മലകഫാസൃഗ്വിഡ്ജന്മഭേദാച്ചതുര്വിധാഃ| |൪൩|
View original
जन्मभेदेन चतुष्प्रकाराः| कथम् ? इत्याह - - - - बहिर्मलकफासृग्विड्जन्मभेदाच्चतुर्विधाः| |४३|
🔊 Audio coming soon
സ൦-ബഹിര്മലജന്മാനഃ കേശവസ്ത്രമലേഭ്യഃ ശരീരബാഹ്യേഭ്യ ഉത്പന്നത്വാത്, തഥാ കഫജന്മാനോ രക്തജന്മാനോ വിഡ്ജന്മാനശ്ചേതി ചതുര്വിധാഃ| വിട്-പുരീഷമ്|
Adhikarana kRumINAM viMshatividhatvaM nAmataH (43) · Śloka 43
| നാമതോ വിംശതിവിധാഃ|൪൩|
View original
| नामतो विंशतिविधाः|४३|
🔊 Audio coming soon
സ൦-നാമതോ-നാമഭേദാത്, കൃമയോ വിംശതിപ്രകാരാഃ|
Adhikarana bAhyajAnAM nidAnanAmalakShaNAni (43-45) · Śloka 45
| ബാഹ്യാസ്തത്രാമൃജോദ്ഭവാഃ||൪൩|| തിലപ്രമാണസംസ്ഥാനവര്ണാഃ കേശാമ്ബരാശ്രയാഃ| ബഹുപാദാശ്ച സൂക്ഷ്മാശ്ച യൂകാ ലിക്ഷാശ്ച നാമതഃ||൪൪|| ദ്വിധാ തേ കോഠപിടികാകണ്ഡൂഗണ്ഡാന് പ്രകുര്വതേ| |൪൫|
View original
| बाह्यास्तत्रामृजोद्भवाः||४३|| तिलप्रमाणसंस्थानवर्णाः केशाम्बराश्रयाः| बहुपादाश्च सूक्ष्माश्च यूका लिक्षाश्च नामतः||४४|| द्विधा ते कोठपिटिकाकण्डूगण्डान् प्रकुर्वते| |४५|
🔊 Audio coming soon
സ൦-തത്ര-തേഷു ബാഹ്യാഭ്യന്തരേഷു കൃമിഷു മധ്യേ, അമൃജോദ്ഭവാഃ-ബാഹ്യമലരൂപേണോത്പന്നാഃ, ബാഹ്യാഃ| തേ ച തിലാനാമിവ പ്രമാണസംസ്ഥാനവര്ണാ യേഷാം ത ഏവമ്| കേശാ [ അമ്ബരം- ] വസ്ത്രം ചാശ്രയോ യേഷാം ത ഏവമ്| തഥാ ബഹുപാദാഃ സൂക്ഷ്മാശ്ച| നാമതോ-നാമ്നാ, യൂകാ ലിക്ഷാശ്ചേതി ദ്വിധാ| തേ ച കോഠാദീന് വിദധതി|
Adhikarana antarjAnAM nidAnam (45) · Śloka 45
| കുഷ്ഠൈകഹേതവോऽന്തര്ജാഃ|൪൫|
View original
| कुष्ठैकहेतवोऽन्तर्जाः|४५|
🔊 Audio coming soon
സ൦-അന്തര്ജാഃ-അന്തരാഃ കൃമയഃ, കുഷ്ഠൈകഹേതവഃ കുഷ്ഠേന സഹൈകഃ-തുല്യോ, ഹേതുഃ-നിദാനം മിഥ്യാഹാരാദികം, യേഷാം ത ഏവമ്|
Adhikarana kaphajAnAM nidAnam (45-46) · Śloka 46
| ശ്ലേഷ്മജാസ്തേഷു ചാധികമ്||൪൫|| മധുരാന്നഗുഡക്ഷീരദധിസക്തുനവൌദനൈഃ| |൪൬|
View original
| श्लेष्मजास्तेषु चाधिकम्||४५|| मधुरान्नगुडक्षीरदधिसक्तुनवौदनैः| |४६|
🔊 Audio coming soon
സ൦-തേഷു-അന്തര്ജേഷു കൃമിഷു മധ്യേ, ശ്ലേഷ്മജാ അധികം-അതിശയേന, മധുരാന്നാദിഭിഃ സ്യുഃ|
Adhikarana purIShajAnAM nidAnam (46) · Śloka 46
രക്തജാനാം നിദാനവിശേഷോ വക്ഷ്യമാണ ഇതി പുരീഷോത്ഥാംസ്താ(ത്ഥാനാം താ)വദാഹ - - - - | ശകൃജ്ജാ ബഹുവിഡ്ധാന്യപര്ണശാകോലകാദിഭിഃ||൪൬||
View original
रक्तजानां निदानविशेषो वक्ष्यमाण इति पुरीषोत्थांस्ता(त्थानां ता)वदाह - - - - | शकृज्जा बहुविड्धान्यपर्णशाकोलकादिभिः||४६||
🔊 Audio coming soon
സ൦-ശകൃജ്ജാഃ ശകൃദുദ്ഭൂതാഃ, തേ കുഷ്ഠൈകഹേതുസാമാന്യേऽപ്യധികം ബഹുവിഡ്ധാന്യൈഃ-യവമാഷാദിഭിഃ, ബഹുവിഡ്മിരേവ പര്ണശാകൈഃ-പാലങ്ക്യാദിഭിഃ, തഥോലകാദിഭിഃ| ഉലകഃ-സ്വേദപര്യായഃ| അപരേ തു "ഉലുകാദിഭിഃ" ഇതി ജഗുഃ| ഉലുകം-ഹരിതാവസ്ഥം ശിമ്ബീധാന്യമിതി വ്യാചക്ഷതേ ച|
Adhikarana kaphajAnAM sthAnAkAranAmalakShaNAni (47-50) · Śloka 50
കഫാദാമാശയേ ജാതാ വൃദ്ധാഃ സര്പന്തി സര്വതഃ| പൃഥുബ്രധ്നനിഭാഃ കേചിത് കേചിദ്ഗണ്ഡൂപദോപമാഃ||൪൭|| രൂഢധാന്യാങ്കുരാകാരാസ്തനുദീര്ഘാസ്തഥാऽണവഃ| ശ്വേതാസ്താമ്രാവഭാസാശ്ച നാമതഃ സപ്തധാ തു തേ||൪൮|| അന്ത്രാദാ ഉദരാവേഷ്ടാ ഹൃദയാദാ മഹാകുഹാഃ| കുരവോ ദര്ഭകുസുമാഃ സുഗന്ധാസ്തേ ച കുര്വതേ||൪൯|| ഹൃല്ലാസമാസ്യസ്രവണമവിപാകമരോചകമ്| മൂര്ച്ഛാച്ഛര്ദിജ്വരാനാഹകാര്ശ്യക്ഷവഥുപീനസാന്||൫൦||
View original
कफादामाशये जाता वृद्धाः सर्पन्ति सर्वतः| पृथुब्रध्ननिभाः केचित् केचिद्गण्डूपदोपमाः||४७|| रूढधान्याङ्कुराकारास्तनुदीर्घास्तथाऽणवः| श्वेतास्ताम्रावभासाश्च नामतः सप्तधा तु ते||४८|| अन्त्रादा उदरावेष्टा हृदयादा महाकुहाः| कुरवो दर्भकुसुमाः सुगन्धास्ते च कुर्वते||४९|| हृल्लासमास्यस्रवणमविपाकमरोचकम्| मूर्च्छाच्छर्दिज्वरानाहकार्श्यक्षवथुपीनसान्||५०||
🔊 Audio coming soon
സ൦-കഫാദാമാശയേ ജാതാഃ-ന പക്വാശയേ| തത്ര ഹി പൃഥഗധ്യേഷ്യതേ (ശ്ലോ. ൫൩) - "പക്വാശയേ പുരീഷോത്ഥാഃ" ഇതി| തേ ച വൃദ്ധാഃ സന്തഃ സര്വതഃ-സര്വസ്മിന് ശരീരേ, സര്പന്തി-പ്രസരന്തി| സര്വത ഇതി "ആദ്യാദിത്വാത്(ദിഭ്യഃ)" തസിഃ| പൃഥുബ്രധ്നനിഭാ ഇത്യാദിനാ സംസ്ഥാനകഥനമ്| ശ്വേതാ ഇത്യാദിനാ വര്ണകഥനമ്| നാമതോ-നാമ്നാ ച, തേ സപ്തധാ-സപ്തപ്രകാരാഃ| തുശ്ചാര്ഥേ| താന്യേവ സപ്ത നാമാന്യാഹ-അന്ത്രാദാ ഇത്യാദിനാ| അന്ത്രാണ്യദന്തീത്യന്ത്രാദാഃ, ഇത്യാദീന്യര്ഥാനുഗതാനി നാമാനി| കാനിചിത് യാദൃച്ഛികാനി കുരവ ഇത്യാദീനി| തേ ച-കഫജാഃ കൃമയോ, ഹൃല്ലാസാദികം കുര്വന്തി|
Adhikarana raktajAnAM sthAnAkAranAmalakShaNAni (51-52) · Śloka 52
അധുനാ രക്തജാനാഹ - - - - രക്തവാഹിസിരോത്ഥാനാ രക്തജാ ജന്തവോऽണവഃ| അപാദാ വൃത്തതാമ്രാശ്ച സൌക്ഷ്മ്യാത്കേചിദദര്ശനാഃ||൫൧|| കേശാദാ ലോമവിധ്വംസാ ലോമദ്വീപാ ഉദുമ്ബരാഃ| ഷട് തേ കുഷ്ഠൈകകര്മാണഃ സഹസൌരസമാതരഃ||൫൨||
View original
अधुना रक्तजानाह - - - - रक्तवाहिसिरोत्थाना रक्तजा जन्तवोऽणवः| अपादा वृत्तताम्राश्च सौक्ष्म्यात्केचिददर्शनाः||५१|| केशादा लोमविध्वंसा लोमद्वीपा उदुम्बराः| षट् ते कुष्ठैककर्माणः सहसौरसमातरः||५२||
🔊 Audio coming soon
സ൦-രക്തജാഃ കൃമയോ രക്തവാഹിസിരോത്ഥാനാഃ സ്യുഃ| തഥാ, അപാദാ വൃത്താസ്താമ്രവര്ണാശ്ച| സൌക്ഷ്മ്യാത്-സൂക്ഷ്മത്വാത്കാരണാത്, കേചിദദര്ശനാഃ-പ്രത്യക്ഷപ്രമാണാസമധിഗമ്യാഃ കാര്യേണൈവാനുമീയന്തേ| തേഷാം നാമാന്യാഹ-കേശാദാ ലോമവിധ്വംസാ ലോമവിധ്വംസാ ലോമദ്വീപാ ഉദുമ്ബരാ ഇതി| തഥാ സഹ സൌരസമാതൃഭ്യാമ് വര്തന്ത ഇതി സഹസൌരസമാതരഃ| സൌരസമാതൃസംജ്ഞം നാമദ്വയമ്| ഏവം ഷഡേതേ രക്തജാഃ കൃമയഃ| അന്യേ ത്വേവം പഠന്തി "സഹജാ രസമാതരഃ " ഇതി| സഹ ശരീരേണ ജായന്ത ഇതി സഹജാഃ, രസോ മാതാ-ജനനീ, യേഷാം തത്പ്രഭവത്വാത്തേ രസമാതര ഇതി| കുഷ്ഠേന സഹൈകം കര്മ-രോമഹര്ഷകണ്ഡൂതോദാദികം കേശലോമധ്വംസാദികം ത്വക്സിരാസ്നായുമാംസതരുണാസ്ഥിഭക്ഷണം വാ, യേഷാം ത ഏവമ്|
Adhikarana purIShajAnAM sthAnAkAranAmalakShaNAni (14) · Śloka 14
പക്വാശയേ പുരീഷോത്ഥാ ജായന്തേऽധോവിസര്പിണഃ| വൃദ്ധാഃ സന്തോ ഭവേയുശ്ച തേ യദാऽऽമാശയോന്മുഖാഃ||൫൩|| തദാऽസ്യോദ്ഗാരനിഃശ്വാസാ വിഡ്ഗന്ധാനുവിധായിനഃ| പൃഥുവൃത്തതനുസ്ഥൂലാഃ ശ്യാവപീതസിതാസിതാഃ||൫൪|| തേ പഞ്ച നാമ്നാ കൃമയഃ കകേരുകമകേരുകാഃ| സൌസുരാദാഃ സുലൂനാഖ്യാ ലേലിഹാ ജനയന്തി ച||൫൫|| വിഡ്ഭേദശൂലവിഷ്ടമ്ഭകാര്ശ്യപാരുഷ്യപാണ്ഡുതാഃ| രോമഹര്ഷാഗ്നിസദനഗുദകണ്ഡൂര്വിനിര്ഗമാത്||൫൬|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം തൃതീയേ നിദാനസ്ഥാനേ കുഷ്ഠശ്വിത്രകൃമിനിദാനം നാമ ചതുര്ദശോऽധ്യായഃ||൧൪||
View original
पक्वाशये पुरीषोत्था जायन्तेऽधोविसर्पिणः| वृद्धाः सन्तो भवेयुश्च ते यदाऽऽमाशयोन्मुखाः||५३|| तदाऽस्योद्गारनिःश्वासा विड्गन्धानुविधायिनः| पृथुवृत्ततनुस्थूलाः श्यावपीतसितासिताः||५४|| ते पञ्च नाम्ना कृमयः ककेरुकमकेरुकाः| सौसुरादाः सुलूनाख्या लेलिहा जनयन्ति च||५५|| विड्भेदशूलविष्टम्भकार्श्यपारुष्यपाण्डुताः| रोमहर्षाग्निसदनगुदकण्डूर्विनिर्गमात्||५६|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने कुष्ठश्वित्रकृमिनिदानं नाम चतुर्दशोऽध्यायः||१४||
🔊 Audio coming soon
സ൦-പുരീഷോത്ഥാഃ പക്വാശയ ഏവ ജായന്തേ| പുരീഷസ്യ പക്വാശയസ്ഥത്വാത്| തേ ചാധോവിസര്പിണഃ സ്യുഃ-നോര്ധ്വഗാഃ| വൃദ്ധാഃ സന്തോ-വൃദ്ധിം ഗതാഃ, യദാऽऽമാശയോന്മുഖാസ്തേ സ്യുസ്തദാऽസ്യ-കൃമിമതോ രോഗിണഃ, ഉദ്ഗാരനിഃശ്വാസാ വിഡ്ഗന്ധാനുവിധായിനഃ-പുരീഷഗന്ധാനുകാരിണോ, ഭവേയുഃ| തഥാ തേ പൃഥുവൃത്തതനുസ്ഥൂലാഃ സംസ്ഥാനേന സ്യുഃ, ശ്യാവപീതസിതാസിതാ വര്ണേന, തഥാ നാമ്രാ പഞ്ച സങ്ഖ്യയാ| താന്യേവ നാമാന്യാഹ-കകേരുകേത്യാദിനാ| തേ ച വിനിര്ഗമാദ്ധേതോര്വിഡ്ഭേദാദീന് ജനയന്തി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം തൃതീയേ നിദാനസ്ഥാനേ കുഷ്ഠശ്വിത്രകൃമിനിദാനം നാമ ചതുര്ദശോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൧൪||