14. kuṣṭhaśvitrakr̥minidānādhyāyaḥ

Adhikarana kuShThaSvitrakRuminidAnAdhyAyaH ,kuShThasya nidAnasaMprAptI (2-3) · Śloka 3

അഥാതഃ കുഷ്ഠശ്വിത്രകൃമിനിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ)||൨|| മിഥ്യാഹാരവിഹാരേണ വിശേഷേണ വിരോധിനാ| സാധുനിന്ദാവധാന്യസ്വഹരണാദ്യൈശ്ച സേവിതൈഃ||൧|| പാപ്മഭിഃ കര്മഭിഃ സദ്യഃ പ്രാക്തനൈര്വോരിതാ മലാഃ| സിരാഃ പ്രപദ്യ തിര്യഗ്ഗാസ്ത്വഗ്ലസീകാസൃഗാമിഷമ്||൨|| ദൂഷയന്തി ശ്ലഥീകൃത്യ നിശ്ചരന്തസ്തതോ ബഹിഃ| ത്വചഃ കുര്വന്തി വൈവര്ണ്യം ദുഷ്ടാഃ കുഷ്ഠമുശന്തി തത്||൩||

Adhikarana kuShThasya nirvacanam (4-6) · Śloka 6

കുതോऽസ്യ രോഗസ്യ കുഷ്ഠമിതി സംജ്ഞാ ? ഇത്യാഹ - - - - കാലേനോപേക്ഷിതം യസ്മാത്സര്വം കുഷ്ണാതി തദ്വപുഃ| പ്രപദ്യ ധാതൂന്വ്യാപ്യാന്തഃ സര്വാന് സംക്ലേദ്യ ചാവഹേത്||൪|| സസ്വേദക്ലേദസങ്കോഥാന് കൃമീന് സൂക്ഷ്മാന് സുദാരുണാന്| ലോമത്വക്സ്നായുധമനീതരുണാസ്ഥീനി യൈഃ ക്രമാത്||൫|| ഭക്ഷയേച്ഛ്വിത്രമസ്മാച്ച കുഷ്ഠബാഹ്യമുദാഹൃതമ്| |൬|

Adhikarana kuShThasya saptavidhatvaM doShataH (6-7) · Śloka 7

| കുഷ്ഠാനി സപ്തധാ ദോഷൈഃ പൃഥങ്മിശ്രൈഃ സമാഗതൈഃ||൬|| നനു, ഏവം സത്യേകദോഷജം ദ്വിദോഷജം കുഷ്ഠമ്, ന സര്വം ത്രിദോഷജം സ്യാത്, ഇത്യാശങ്ക്യാഹ - - - - സര്വേഷ്വപി ത്രിദോഷേഷു വ്യപദേശോऽധികത്വതഃ|൭|

Adhikarana kuShThasya aShTAdashatvaM nAmataH (7-10) · Śloka 10

അത ആഹ - - - - വാതേന കുഷ്ഠം കാപാലം, പിത്താദൌദുമ്ബരം, കഫാത്||൭|| മണ്ഡലാഖ്യം വിചര്ചീ ച, ഋക്ഷാഖ്യം വാതപിത്തജമ്| ചര്മൈകകുഷ്ഠകിടിഭസിധ്മാലസവിപാദികാഃ||൮|| വാതശ്ലേഷ്മോദ്ഭവാഃ, ശ്ലേഷ്മപിത്താദ്ദദ്രുശതാരുഷീ| പുണ്ഡരീകം സവിസ്ഫോടം പാമാ ചര്മദലം തഥാ||൯|| സര്വൈഃ സ്യാത്കാകണം| |൧൦|

Adhikarana saptamahAkuShThAni (10) · Śloka 10

പൂര്വം ത്രികം ദദ്രു സകാകണമ്| പുണ്ഡരീകര്ക്ഷജിഹ്വേ ച മഹാകുഷ്ഠാനി സപ്ത തു||൧൦||

Adhikarana kuShThasya pUrvarUpam (11-13) · Śloka 13

അതിശ്ലക്ഷ്ണഖരസ്പര്ശഖേദാസ്വേദവിവര്ണതാഃ| ദാഹഃ കണ്ഡൂസ്ത്വചി സ്വാപസ്തോദഃ കോഠോന്നതിഃ ശ്രമഃ||൧൧|| വ്രണാനാമധികം ശൂലം ശീഘ്രോത്പത്തിശ്ചിരസ്ഥിതിഃ| രൂഢാനാമപി രൂക്ഷത്വം നിമിത്തേऽല്പേऽപി കോപനമ്||൧൨|| രോമഹര്ഷോऽസൃജഃ കാര്ഷ്ണ്യം കുഷ്ഠലക്ഷണമഗ്രജമ്| |൧൩|

Adhikarana kApAlakuShThasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14

അധുനൈതേഷാം ലക്ഷണാന്യാഹ - - - - കൃഷ്ണാരുണകപാലാഭം രൂക്ഷം സുപ്തം ഖരം തനു||൧൩|| വിസ്തൃതാസമപര്യന്തം ഹൃഷിതൈര്ലോമഭിശ്ചിതമ്| തോദഢ്യമല്പകണ്ഡൂകം കാപാലം ശീഘ്രസര്പി ച||൧൪||

Adhikarana udumbarakuShThasya lakShaNam (15-16) · Śloka 16

പക്വോദുമ്ബരതാമ്രത്വഗ്രോമ ഗൌരസിരാചിതമ്| ബഹലം ബഹലക്ലേദരക്തം ദാഹരുജാധികമ്||൧൫|| ആശൂത്ഥാനാവദരണകൃമി വിദ്യാദുദുമ്ബരമ്| |൧൬|

Adhikarana maNDalakuShThasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17

| സ്ഥിരം സ്ത്യാനം ഗുരു സ്നിഗ്ധം ശ്വേതരക്തമനാശുഗമ്||൧൬|| അന്യോന്യസക്തമുത്സന്നം ബഹുകണ്ഡൂസ്രുതിക്രിമി| ശ്ലക്ഷ്ണപീതാഭപര്യന്തം മണ്ഡലം പരിമണ്ഡലമ്||൧൭||

Adhikarana vicarcikAkuShThasya lakShaNam (18) · Śloka 18

സകണ്ഡൂപിടികാ ശ്യാവാ ലസീകാഢ്യാ വിചര്ചികാ| |൧൮|

Adhikarana RukShajihvakuShThasya lakShaNam (18-19) · Śloka 19

| പരുഷം തനു രക്താന്തമന്തഃശ്യാവം സമുന്നതമ്||൧൮|| സതോദദാഹരുക്ക്ലേദം കര്കശൈഃ പിടികൈശ്ചിതമ്| ഋക്ഷജിഹ്വാകൃതി പ്രോക്തമൃക്ഷജിഹ്വം ബഹുക്രിമി||൧൯||

Adhikarana carmakuShThasya lakShaNam (20) · Śloka 20

ഹസ്തിചര്മഖരസ്പര്ശം ചര്മ| |൨൦|

Adhikarana ekakuShThasya lakShaNam (20) · Śloka 20

ഏകാഖ്യം മഹാശ്രയമ്| അസ്വേദം മത്സ്യശകലസന്നിഭമ് |൨൦|

Adhikarana kiTibhakuShThasya lakShaNam (20-21) · Śloka 21

| കിടിഭം പുനഃ||൨൦|| രൂക്ഷം കിണഖരസ്പര്ശം കണ്ഡൂമത്പരുഷാസിതമ്| |൨൧|

Adhikarana sidhmakuShThasya lakShaNam (21-23) · Śloka 23

| സിധ്മം രൂക്ഷം ബഹിഃ സ്നിഗ്ധമന്തര്ഘൃഷ്ടം രജഃ കിരേത്||൨൧|| ശ്ലക്ഷ്ണസ്പര്ശം തനു ശ്വേതതാമ്രം ദൌഗ്ധികപുഷ്പവത്| പ്രായേണ ചോര്ധ്വകായേ സ്യാത്|൨൩|

Adhikarana alasakakuShThasya lakShaNam (22-23) · Śloka 23

| ഗണ്ഡൈഃ കണ്ഡൂയുതൈശ്ചിതമ്||൨൨|| രക്തൈരലസകമ്| |൨൩|

Adhikarana vipAdikAkuShThasya lakShaNam (23) · Śloka 23

പാണിപാദദാര്യോ വിപാദികാഃ| തീവ്രാര്ത്യോ മന്ദകണ്ഡ്വശ്ച സരാഗപിടികാചിതാഃ||൨൩||

Adhikarana dadrukuShThasya lakShaNam (24) · Śloka 24

ദീര്ഘപ്രതാനാ ദൂര്വാവദതസീകുസുമച്ഛവിഃ| ഉത്സന്നമണ്ഡലാ ദദ്രൂഃ കണ്ഡൂമത്യനുഷങ്ഗിണീ||൨൪||

Adhikarana shatAruH kuShThasya lakShaNam (25) · Śloka 25

സ്ഥൂലമൂലം സദാഹാര്തി രക്തശ്യാവം ബഹുവ്രണമ്| ശതാരുഃ ക്ലേദജന്ത്വാഢ്യം പ്രായശഃ പര്വജന്മ ച||൨൫||

Adhikarana puNDarIkakuShThasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27

രക്താന്തമന്തരാ പാണ്ഡു കണ്ഡൂദാഹരുജാന്വിതമ്| സോത്സേധമാചിതം രക്തൈഃ പദ്മപത്രമിവാംശുഭിഃ||൨൬|| ഘനഭൂരിലസീകാസൃക്പ്രായമാശു വിഭേദി ച| പുണ്ഡരീകമ്|൨൭|

Adhikarana visphoTakuShThasya lakShaNam (27-28) · Śloka 28

| തനുത്വഗ്ഭിശ്ചിതം സ്ഫോടൈഃ സിതാരുണൈഃ||൨൭|| വിസ്ഫോടമ്| |൨൮|

Adhikarana pAmAkuShThasya lakShaNam (28) · Śloka 28

പിടികാഃ പാമാ കണ്ഡൂക്ലേദരുജാധികാഃ| സൂക്ഷ്മാഃ ശ്യാവാരുണാ ബഹ്വ്യഃ പ്രായഃ സ്ഫിക്പണികൂര്പരേ||൨൮||

Adhikarana carmadalakuShThasya lakShaNam (29) · Śloka 29

സസ്ഫോടമസ്പര്ശസഹം കണ്ഡൂഷാതോദദാഹവത്| രക്തം ദലച്ചര്മദലമ്|൨൯|

Adhikarana kAkaNakuShThasya lakShaNam (29-30) · Śloka 30

| കാകണം തീവ്രദാഹരുക്||൨൯|| പൂര്വം രക്തം ച കൃഷ്ണം ച കാകണന്തീഫലോപമമ്| കുഷ്ഠലിങ്ഗൈര്യുതം സര്വൈര്നൈകവര്ണം തതോ ഭവേത്||൩൦||

Adhikarana kuShTheShu doSholbaNatA (31) · Śloka 31

കുഷ്ഠേഷു ത്രിദോഷജേഷു സത്സു, ഇദം വാതാധികം കുഷ്ഠമിദം പിത്താധികം കുഷ്ഠമിദം കഫാധികം കുഷ്ഠമിതി കഥം ജ്ഞാതവ്യമ്? ഇത്യാഹ - - - - ദോഷഭേദീയവിഹിതൈരാദിശേല്ലിങ്ഗകര്മഭിഃ| കുഷ്ഠേഷു ദോഷോല്ബണതാമ്|൩൧|

Adhikarana kuShThasya asAdhyatvam (31-32) · Śloka 32

| സര്വദോഷോല്ബണം ത്യജേത്||൩൧|| രിഷ്ടോക്തം യച്ച യച്ചാസ്ഥിമജ്ജശുക്രസമാശ്രയമ്| |൩൨|

Adhikarana kuShThasya yApyatvam (32) · Śloka 32

| യാപ്യം മേദോഗതമ്|൩൨|

Adhikarana kuShThasya kRucchratvam (32) · Śloka 32

| കൃച്ഛ്രം പിത്തദ്വന്ദ്വാസ്രമാംസഗമ്||൩൨||

Adhikarana kuShThasya sukhasAdhyatvam (33) · Śloka 33

അകൃച്ഛ്രം കഫവാതാഢ്യം ത്വക്സ്ഥമേകമലം ച യത്| |൩൩|

Adhikarana rasagatakuShTasya lakShaNam, raktagatasya lakShaNam, mAMsagatasya lakShaNam, medogatasya lakShaNam, asthimajjAgatasya lakShaNam, shukragatasya lakShaNam (33-36) · Śloka 36

| തത്ര ത്വചി സ്ഥിതേ കുഷ്ഠേ തോദവൈവര്ണ്യരൂക്ഷതാഃ||൩൩|| സ്വേദസ്വാപശ്വയഥവഃ ശോണിതേ, പിശിതേ പുനഃ| പാണിപാദാശ്രിതാഃ സ്ഫോടാഃ ക്ലേദഃ സന്ധിഷു ചാധികമ്||൩൪|| കൌണ്യം ഗതിക്ഷയോऽങ്ഗാനാം ദലനം സ്യാച്ച മേദസി| നാസാഭങ്ഗോऽസ്ഥിമജ്ജസ്ഥേ നേത്രരാഗഃ സ്വരക്ഷയഃ||൩൫|| ക്ഷതേ ച കൃമയഃ, ശുക്രേ സ്വദാരാപത്യബാധനമ്| |൩൬|

Adhikarana asRugAdiShu yathApUrvaM li~ggAni (36-1) · Śloka 1

| യഥാപൂര്വം ച സര്വാണി സ്യുര്ലിങ്ഗാന്യസൃഗാദിഷു||൩൬|| ഇതി കുഷ്ഠനിദാനമ്||൧||

Adhikarana shvitrasya sAmAnyalakShaNam (37) · Śloka 37

കുഷ്ഠനിദാനാദനന്തരം ശ്വിത്രസ്യോച്യതേ| കുഷ്ഠശ്വിത്രയോരേകകാരണത്വാത്| അത ഏവാഹ - - - - അഥ ശ്വിത്രനിദാനമ്| കുഷ്ഠൈകസമ്ഭവം ശ്വിത്രം കിലാസം ദാരുണം ച തത്| നിര്ദിഷ്ടമപരിസ്രാവി ത്രിധാതൂദ്ഭവസംശ്രയമ്||൩൭||

Adhikarana vAtajasya lakShaNam, pittajasya lakShaNam, kaphajasya lakShaNam (38-39) · Śloka 39

വാതാദ്രൂക്ഷാരുണം, പിത്താത്താമ്രം കമലപത്രവത്| സദാഹം രോമവിധ്വംസി, കഫാച്ഛ്വേതം ഘനം ഗുരു||൩൮|| സകണ്ഡു ച, ക്രമാദ്രക്തമാംസമേദഃസു ചാദിശേത്| |൩൯|

Adhikarana shvitrasya sAdhyakRucchrAsAdhyatvam (39) · Śloka 39

| വര്ണേനൈവേദൃഗുഭയം കൃച്ഛ്രം തച്ചോത്തരോത്തരമ്||൩൯||

Adhikarana sarve rogAH prAyaH sa~jcAriNaH (40-2) · Śloka 2

അധുനാ സാധ്യാസാധ്യവിഭാഗാര്ഥമാഹ - - - - അശുക്ലരോമാബഹലമസംസൃഷ്ടം മിഥോ നവമ്| അനഗ്നിദഗ്ധജം സാധ്യം ശ്വിത്രം, വര്ജ്യമതോऽന്യഥാ||൪൦|| ഗുഹ്യപാണിതലൌഷ്ഠേഷു ജാതമപ്യചിരന്തനമ്| സ്പര്ശൈകാഹാരശയ്യാദിസേവനാത് പ്രായശോ ഗദാഃ||൪൧|| സര്വേ സഞ്ചാരിണോ, നേത്രത്വഗ്വികാരാ വിശേഷതഃ| |൪൨| ഇതി ശ്വിത്രനിദാനമ്||൨||

Adhikarana kRumINAM dvividhatvam (42) · Śloka 42

അധുനാ ക്രമപ്രാപ്താന് കൃമീനധികൃത്യാഹ - - - - അഥ കൃമിനിദാനമ്| കൃമയസ്തു ദ്വിധാ പ്രോക്താ ബാഹ്യാഭ്യന്തരഭേദതഃ||൪൨||

Adhikarana kRumINAM caturvidhatvaM janmataH (43) · Śloka 43

ജന്മഭേദേന ചതുഷ്പ്രകാരാഃ| കഥമ് ? ഇത്യാഹ - - - - ബഹിര്മലകഫാസൃഗ്വിഡ്ജന്മഭേദാച്ചതുര്വിധാഃ| |൪൩|

Adhikarana kRumINAM viMshatividhatvaM nAmataH (43) · Śloka 43

| നാമതോ വിംശതിവിധാഃ|൪൩|

Adhikarana bAhyajAnAM nidAnanAmalakShaNAni (43-45) · Śloka 45

| ബാഹ്യാസ്തത്രാമൃജോദ്ഭവാഃ||൪൩|| തിലപ്രമാണസംസ്ഥാനവര്ണാഃ കേശാമ്ബരാശ്രയാഃ| ബഹുപാദാശ്ച സൂക്ഷ്മാശ്ച യൂകാ ലിക്ഷാശ്ച നാമതഃ||൪൪|| ദ്വിധാ തേ കോഠപിടികാകണ്ഡൂഗണ്ഡാന് പ്രകുര്വതേ| |൪൫|

Adhikarana antarjAnAM nidAnam (45) · Śloka 45

| കുഷ്ഠൈകഹേതവോऽന്തര്ജാഃ|൪൫|

Adhikarana kaphajAnAM nidAnam (45-46) · Śloka 46

| ശ്ലേഷ്മജാസ്തേഷു ചാധികമ്||൪൫|| മധുരാന്നഗുഡക്ഷീരദധിസക്തുനവൌദനൈഃ| |൪൬|

Adhikarana purIShajAnAM nidAnam (46) · Śloka 46

രക്തജാനാം നിദാനവിശേഷോ വക്ഷ്യമാണ ഇതി പുരീഷോത്ഥാംസ്താ(ത്ഥാനാം താ)വദാഹ - - - - | ശകൃജ്ജാ ബഹുവിഡ്ധാന്യപര്ണശാകോലകാദിഭിഃ||൪൬||

Adhikarana kaphajAnAM sthAnAkAranAmalakShaNAni (47-50) · Śloka 50

കഫാദാമാശയേ ജാതാ വൃദ്ധാഃ സര്പന്തി സര്വതഃ| പൃഥുബ്രധ്നനിഭാഃ കേചിത് കേചിദ്ഗണ്ഡൂപദോപമാഃ||൪൭|| രൂഢധാന്യാങ്കുരാകാരാസ്തനുദീര്ഘാസ്തഥാऽണവഃ| ശ്വേതാസ്താമ്രാവഭാസാശ്ച നാമതഃ സപ്തധാ തു തേ||൪൮|| അന്ത്രാദാ ഉദരാവേഷ്ടാ ഹൃദയാദാ മഹാകുഹാഃ| കുരവോ ദര്ഭകുസുമാഃ സുഗന്ധാസ്തേ ച കുര്വതേ||൪൯|| ഹൃല്ലാസമാസ്യസ്രവണമവിപാകമരോചകമ്| മൂര്ച്ഛാച്ഛര്ദിജ്വരാനാഹകാര്ശ്യക്ഷവഥുപീനസാന്||൫൦||

Adhikarana raktajAnAM sthAnAkAranAmalakShaNAni (51-52) · Śloka 52

അധുനാ രക്തജാനാഹ - - - - രക്തവാഹിസിരോത്ഥാനാ രക്തജാ ജന്തവോऽണവഃ| അപാദാ വൃത്തതാമ്രാശ്ച സൌക്ഷ്മ്യാത്കേചിദദര്ശനാഃ||൫൧|| കേശാദാ ലോമവിധ്വംസാ ലോമദ്വീപാ ഉദുമ്ബരാഃ| ഷട് തേ കുഷ്ഠൈകകര്മാണഃ സഹസൌരസമാതരഃ||൫൨||

Adhikarana purIShajAnAM sthAnAkAranAmalakShaNAni (14) · Śloka 14

പക്വാശയേ പുരീഷോത്ഥാ ജായന്തേऽധോവിസര്പിണഃ| വൃദ്ധാഃ സന്തോ ഭവേയുശ്ച തേ യദാऽऽമാശയോന്മുഖാഃ||൫൩|| തദാऽസ്യോദ്ഗാരനിഃശ്വാസാ വിഡ്ഗന്ധാനുവിധായിനഃ| പൃഥുവൃത്തതനുസ്ഥൂലാഃ ശ്യാവപീതസിതാസിതാഃ||൫൪|| തേ പഞ്ച നാമ്നാ കൃമയഃ കകേരുകമകേരുകാഃ| സൌസുരാദാഃ സുലൂനാഖ്യാ ലേലിഹാ ജനയന്തി ച||൫൫|| വിഡ്ഭേദശൂലവിഷ്ടമ്ഭകാര്ശ്യപാരുഷ്യപാണ്ഡുതാഃ| രോമഹര്ഷാഗ്നിസദനഗുദകണ്ഡൂര്വിനിര്ഗമാത്||൫൬|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം തൃതീയേ നിദാനസ്ഥാനേ കുഷ്ഠശ്വിത്രകൃമിനിദാനം നാമ ചതുര്ദശോऽധ്യായഃ||൧൪||