14. kuṣṭhaśvitrakr̥minidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

విసర్పనిదానాదనంతరం తుల్యహేత్వాదిత్వాత్కుష్ఠనిదానమారభ్యతే-

Adhikarana kuShThaSvitrakRuminidAnAdhyAyaH ,kuShThasya nidAnasaMprAptI (2-3) · Śloka 3

అథాతః కుష్ఠశ్విత్రకృమినిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే)||2|| మిథ్యాహారవిహారేణ విశేషేణ విరోధినా| సాధునిందావధాన్యస్వహరణాద్యైశ్చ సేవితైః||1|| పాప్మభిః కర్మభిః సద్యః ప్రాక్తనైర్వోరితా మలాః| సిరాః ప్రపద్య తిర్యగ్గాస్త్వగ్లసీకాసృగామిషం||2|| దూషయంతి శ్లథీకృత్య నిశ్చరంతస్తతో బహిః| త్వచః కుర్వంతి వైవర్ణ్యం దుష్టాః కుష్ఠముశంతి తత్||3||

స0-మిథ్యాహారాదినా తథా సాధునిందావధాదిభిః పాప్మభిః కర్మభిః సద్యః సేవితైః-అనుష్ఠితైః, ప్రాక్తనైర్వా-అన్యజన్మాచరితైః| సేవితగ్రహణేన సాతత్యానుష్ఠానం ద్యోతయతి| తేన కదాచిత్కరణత్వమేషాం న కుష్ఠహేతురితి గమ్యతే| తైస్తథాభూతైః కర్మభిర్మిథ్యాహారాదినా చ ఈరితాః-దుష్టాః, మలాః-వాతపిత్తకఫాః, శిరాస్తిర్యగ్గామినీః ప్రపద్య-ఆశ్రిత్య, త్వగ్లసీకాసృగామిషం దూషయంతి| తదేవ చ త్వగాదికం శిథిలీకృత్య తతః-అనంతరం, బహిర్నిశ్చరంతో-బాహ్యదేశే ప్రసరంతః, త్వచో [ యత్ ] వైవర్ణ్యం కుర్వంతి తత్కుష్ఠముశంతి, మునయ ఇతి శేషః|

Adhikarana kuShThasya nirvacanam (4-6) · Śloka 6

కుతోఽస్య రోగస్య కుష్ఠమితి సంజ్ఞా ? ఇత్యాహ - - - - కాలేనోపేక్షితం యస్మాత్సర్వం కుష్ణాతి తద్వపుః| ప్రపద్య ధాతూన్వ్యాప్యాంతః సర్వాన్ సంక్లేద్య చావహేత్||4|| సస్వేదక్లేదసంకోథాన్ కృమీన్ సూక్ష్మాన్ సుదారుణాన్| లోమత్వక్స్నాయుధమనీతరుణాస్థీని యైః క్రమాత్||5|| భక్షయేచ్ఛ్విత్రమస్మాచ్చ కుష్ఠబాహ్యముదాహృతం| |6|

స0-యస్మాద్ధేతోరుపేక్షితం-అనుపక్రాంతం సత్, కాలేన సర్వం వపుః-శరీరం, కృష్ణాతి తస్మాత్తత్ కుష్ఠమిత్యుచ్యతే| తచ్చ కుష్ఠం ధాతూన్ సర్వాన్ ప్రపద్య-ప్రాప్య, అనంతరమంతర్వ్యాప్య-ప్రకృతత్వాత్తేషామేవాంతరం వ్యాప్య, తథా సర్వంస్తానేవ ధాతూన్ సంక్లేద్య-క్లేదయిత్వా, కృమీనావహేత్-కుర్యాత్| కింభూతాన్ ? స్వేదాదిభిర్యుతాన్| తథా, సూక్ష్మాన్| తథా, సుదారుణాన్-దుశ్చికిత్స్యాన్| యైః-కృమిభిః, తత్కుష్ఠం లోమాదీన్ భక్షయేత్| శ్విత్రస్యేదృగ్రూపతా న విద్యతే యా కుష్ఠస్యోక్తా| అస్మాచ్చ కారణాచ్ఛ్విత్రం కుష్ఠబాహ్యముదాహృతం, కుష్ఠాద్బాహ్యం త్వగ్గతమాత్రమేవోక్తమిత్యర్థః|

Adhikarana kuShThasya saptavidhatvaM doShataH (6-7) · Śloka 7

| కుష్ఠాని సప్తధా దోషైః పృథఙ్మిశ్రైః సమాగతైః||6|| నను, ఏవం సత్యేకదోషజం ద్విదోషజం కుష్ఠం, న సర్వం త్రిదోషజం స్యాత్, ఇత్యాశంక్యాహ - - - - సర్వేష్వపి త్రిదోషేషు వ్యపదేశోఽధికత్వతః|7|

స0- కుష్ఠాని సప్తధా-సప్తప్రకారాణి| కథం ? ఇత్యాహ-పృథక్-వాతపిత్తకఫైః| తైరేవ చ మిశ్రైః-వాతపిత్తాభ్యాం వాతకఫాభ్యాం పిత్తకఫాభ్యాం| తైరేవ దోషైః సమాగతైః-సన్నిపతితైః| స0- సర్వేష్వపి కుష్ఠేషు త్రిదోశేషు - సన్నిపాతజేష్వపి, అధికత్వేన వ్యపదేశః| సన్నిపాతస్య సమవిషమాత్మకత్వాత్|

Adhikarana kuShThasya aShTAdashatvaM nAmataH (7-10) · Śloka 10

అత ఆహ - - - - వాతేన కుష్ఠం కాపాలం, పిత్తాదౌదుంబరం, కఫాత్||7|| మండలాఖ్యం విచర్చీ చ, ఋక్షాఖ్యం వాతపిత్తజం| చర్మైకకుష్ఠకిటిభసిధ్మాలసవిపాదికాః||8|| వాతశ్లేష్మోద్భవాః, శ్లేష్మపిత్తాద్దద్రుశతారుషీ| పుండరీకం సవిస్ఫోటం పామా చర్మదలం తథా||9|| సర్వైః స్యాత్కాకణం| |10|

స0-[వాతేన-] వాతోల్బణేన సన్నిపాతేన, కాపాలం నామ కుష్ఠం భవతి| పిత్తాత్-పిత్తాధికాత్సన్నిపాతాత్, ఔదుంబరం నామ కుష్ఠం జాయతే| కఫాత్-కఫాధికాత్సన్నిపాతాత్, మండలాఖ్యం కుష్ఠం జాయతే| తథా విచర్చీ చ, కఫాదేవేతి చార్థః| ఋక్షాఖ్యం కుష్ఠం వాతపిత్తజం-వాతపిత్తోల్బణాత్సన్నిపాతాజ్జాతం| ఏవమగ్రేఽపి యోజ్యం| చర్మైకకుష్ఠకిటిభసిధ్మాలసవిపాదికా వాతశ్లేష్మోద్భవాః| శ్లేష్మపిత్తాత్ దద్రుశతారుషీ ద్వే కుష్ఠే| న కేవలం దద్రు శతారుశ్చ శ్లేష్మపిత్తాత్, యావత్పుండరీకం తథా విస్ఫోటస్తథా పామా తథా చర్మదలం జాయతే| సర్వైః-త్రిభిరేవ సమైర్దోషైః, కాకణం నామ కుష్ఠముత్పద్యతే| ఏవమేతాన్యష్టాదశ కుష్ఠాని భవంతి|

Adhikarana saptamahAkuShThAni (10) · Śloka 10

పూర్వం త్రికం దద్రు సకాకణం| పుండరీకర్క్షజిహ్వే చ మహాకుష్ఠాని సప్త తు||10||

స0-పూర్వం త్రికం-కాపాలోదుంబరమండలాఖ్యం, తథా దద్రుః కాకణం పుండరీకమృక్షజిహ్వం చేతి మహాకుష్ఠాని సప్త స్యుః|

Adhikarana kuShThasya pUrvarUpam (11-13) · Śloka 13

అతిశ్లక్ష్ణఖరస్పర్శఖేదాస్వేదవివర్ణతాః| దాహః కండూస్త్వచి స్వాపస్తోదః కోఠోన్నతిః శ్రమః||11|| వ్రణానామధికం శూలం శీఘ్రోత్పత్తిశ్చిరస్థితిః| రూఢానామపి రూక్షత్వం నిమిత్తేఽల్పేఽపి కోపనం||12|| రోమహర్షోఽసృజః కార్ష్ణ్యం కుష్ఠలక్షణమగ్రజం| |13|

స0-అతిశ్లక్ష్ణాదికం కుష్ఠలక్షణమగ్రజం-ప్రాగ్రూపమిత్యర్థః|

Adhikarana kApAlakuShThasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14

అధునైతేషాం లక్షణాన్యాహ - - - - కృష్ణారుణకపాలాభం రూక్షం సుప్తం ఖరం తను||13|| విస్తృతాసమపర్యంతం హృషితైర్లోమభిశ్చితం| తోదఢ్యమల్పకండూకం కాపాలం శీఘ్రసర్పి చ||14||

స0-కృష్ణారుణకపాలాభమిత్యాదికం కాపాలస్య లక్షణం|

Adhikarana udumbarakuShThasya lakShaNam (15-16) · Śloka 16

పక్వోదుంబరతామ్రత్వగ్రోమ గౌరసిరాచితం| బహలం బహలక్లేదరక్తం దాహరుజాధికం||15|| ఆశూత్థానావదరణకృమి విద్యాదుదుంబరం| |16|

స0-పక్వోదుంబరతామ్రేత్యాదికమౌదుంబరస్య లక్షణం|

Adhikarana maNDalakuShThasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17

| స్థిరం స్త్యానం గురు స్నిగ్ధం శ్వేతరక్తమనాశుగం||16|| అన్యోన్యసక్తముత్సన్నం బహుకండూస్రుతిక్రిమి| శ్లక్ష్ణపీతాభపర్యంతం మండలం పరిమండలం||17||

స0-స్థిరం స్త్యానమిత్యాదికం మండలస్య లక్షణం|

Adhikarana vicarcikAkuShThasya lakShaNam (18) · Śloka 18

సకండూపిటికా శ్యావా లసీకాఢ్యా విచర్చికా| |18|

స0-సకండూపిటికేత్యాదికం విచర్చికాయా లక్షణం|

Adhikarana RukShajihvakuShThasya lakShaNam (18-19) · Śloka 19

| పరుషం తను రక్తాంతమంతఃశ్యావం సమున్నతం||18|| సతోదదాహరుక్క్లేదం కర్కశైః పిటికైశ్చితం| ఋక్షజిహ్వాకృతి ప్రోక్తమృక్షజిహ్వం బహుక్రిమి||19||

స0-పరుషమిత్యాదికం ఋక్షజిహ్వస్య లక్షణం| ఋక్షజిహ్వేవ ప్రకాశఖరా ఆకృతిర్యస్య ఋక్షజిహ్వస్య తథైవం|

Adhikarana carmakuShThasya lakShaNam (20) · Śloka 20

హస్తిచర్మఖరస్పర్శం చర్మ| |20|

స0-హస్తిచర్మవత్ ఖరస్పర్శం చర్మాఖ్యం కుష్ఠం|

Adhikarana ekakuShThasya lakShaNam (20) · Śloka 20

ఏకాఖ్యం మహాశ్రయం| అస్వేదం మత్స్యశకలసన్నిభం |20|

స0-ఏకసంజ్ఞం కుష్ఠం మహాశ్రయం-విస్తీర్ణాశయం| తథా, అస్వేదం-స్వేదరహితం| తథా, మత్స్యశకలసన్నిభం-మత్స్యత్వఙ్మండలసదృశం| సుశ్రుతే త్వేకకుష్ఠస్యైవం లక్షణమభ్యధాయి (ని. అ. 5|9) - "కృత్స్నో దేహో యస్య రక్తోఽరుణో వా తదేకాఖ్యం కుష్ఠమాహుః సుకష్టం|" ఇతి| ఖరనాదేఽప్యుక్తం-"మహదస్వేదనం మత్స్యశకలాకారమేకజం|" ఇతి|

Adhikarana kiTibhakuShThasya lakShaNam (20-21) · Śloka 21

| కిటిభం పునః||20|| రూక్షం కిణఖరస్పర్శం కండూమత్పరుషాసితం| |21|

స0-కిటిభం తు రూక్షం కిణఖరస్పర్శం కండూమత్పరుషాసితం|

Adhikarana sidhmakuShThasya lakShaNam (21-23) · Śloka 23

| సిధ్మం రూక్షం బహిః స్నిగ్ధమంతర్ఘృష్టం రజః కిరేత్||21|| శ్లక్ష్ణస్పర్శం తను శ్వేతతామ్రం దౌగ్ధికపుష్పవత్| ప్రాయేణ చోర్ధ్వకాయే స్యాత్|23|

స0-సిధ్మం నామ కుష్ఠం బహీ రూక్షం, అంతః స్నిగ్ధం, ఘృష్టం సద్రజః కిరేత్-క్షిపేత్| తథా శ్లక్ష్ణస్పర్శం| తథా తను| వర్ణేన శ్వేతతామ్రం, దౌగ్ధికపుష్పవత్-అలాబుకుసుమాభం| తచ్చ ప్రాయేణ-బాహుల్యేన, ఊర్ధ్వకాయే స్యాత్| ఖరనాదేఽప్యుక్తం-"అలాబుపుష్పవత్సిధ్మం ఘృష్టం యచ్చోద్వమేద్రజః|" ఇతి|

Adhikarana alasakakuShThasya lakShaNam (22-23) · Śloka 23

| గండైః కండూయుతైశ్చితం||22|| రక్తైరలసకం| |23|

స0-అలసకం నామ కుష్ఠం గండై రక్తవర్ణైః కండూయుతైశ్చ వ్యాప్తం భవేత్|

Adhikarana vipAdikAkuShThasya lakShaNam (23) · Śloka 23

పాణిపాదదార్యో విపాదికాః| తీవ్రార్త్యో మందకండ్వశ్చ సరాగపిటికాచితాః||23||

స0-విపాదికాః పాణిపాదదార్యః స్యుః| తథా, తీవ్రార్త్యః-అత్యంతపీడయా యుతాః| తథా, మందకండ్వః-అల్పఖర్జూకాః| తథా, సరాగపిటికాచితాశ్చ| పాణిపాదౌ దారయంతీతి కర్మణ్యణతాన్ఙీప్|

Adhikarana dadrukuShThasya lakShaNam (24) · Śloka 24

దీర్ఘప్రతానా దూర్వావదతసీకుసుమచ్ఛవిః| ఉత్సన్నమండలా దద్రూః కండూమత్యనుషంగిణీ||24||

స0-దూర్వావద్దీర్ఘప్రతానా దద్రూః| తథా, అతసీపుష్పాభా| తథా, ఉత్సన్నమండలా చ| తథా, కండూమతీ| తథా, అనుషంగిణీ-ప్రసక్తానుప్రసక్త్యా సంశ్లేషవతీ శరీరమనుధావతీ|

Adhikarana shatAruH kuShThasya lakShaNam (25) · Śloka 25

స్థూలమూలం సదాహార్తి రక్తశ్యావం బహువ్రణం| శతారుః క్లేదజంత్వాఢ్యం ప్రాయశః పర్వజన్మ చ||25||

స0-శతారుర్నామ కుష్ఠం స్థూలమూలాదిలక్షణం, యావత్ ప్రాయశః పర్వజన్మ చేతి|

Adhikarana puNDarIkakuShThasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27

రక్తాంతమంతరా పాండు కండూదాహరుజాన్వితం| సోత్సేధమాచితం రక్తైః పద్మపత్రమివాంశుభిః||26|| ఘనభూరిలసీకాసృక్ప్రాయమాశు విభేది చ| పుండరీకం|27|

స0-పుండరీకం నామ కుష్ఠం రక్తపర్యంతం| తథా, అంతరా-మధ్యే, పాండు| తథా, కండూదాహరుజాయుతం| తథా, ఉన్నతియుక్తం| తథా, రక్తైరంశుభిః-సూక్ష్మరేఖాభిః, ఆచితం-వ్యాప్తం, పద్మపత్రమివ| తథా, ఘనభూరిలసీకాసృక్ప్రాయం| ఆశు చ విభేది|

Adhikarana visphoTakuShThasya lakShaNam (27-28) · Śloka 28

| తనుత్వగ్భిశ్చితం స్ఫోటైః సితారుణైః||27|| విస్ఫోటం| |28|

స0-విస్ఫోటం నామ కుష్ఠం తనుత్వగ్భిః స్ఫోటైశ్చితం-వ్యాప్తం| కింభూతైః ? సితారుణైః-శ్వేతలోహితైః|

Adhikarana pAmAkuShThasya lakShaNam (28) · Śloka 28

పిటికాః పామా కండూక్లేదరుజాధికాః| సూక్ష్మాః శ్యావారుణా బహ్వ్యః ప్రాయః స్ఫిక్పణికూర్పరే||28||

స0-పిటికాః కండూక్లేదరుజాధికాః పామేత్యుచ్యతే| కింభూతాః ?సూక్ష్మాః శ్యావారుణాః బహ్వ్యశ్చ| ప్రాయో-బాహుల్యేన, సా చ పామా స్ఫిజోః పాణ్యోః కూర్పరయోశ్చ స్యాత్|

Adhikarana carmadalakuShThasya lakShaNam (29) · Śloka 29

సస్ఫోటమస్పర్శసహం కండూషాతోదదాహవత్| రక్తం దలచ్చర్మదలం|29|

స0-చర్మదలం నామ కుష్ఠం స్ఫోటవత్ తథా స్పర్శాక్షమం| తథా, కండ్వాదియుతం| తథా, రక్తం-వర్ణేన| తథా దలత్-స్ఫుటత్, స్యాత్|

Adhikarana kAkaNakuShThasya lakShaNam (29-30) · Śloka 30

| కాకణం తీవ్రదాహరుక్||29|| పూర్వం రక్తం చ కృష్ణం చ కాకణంతీఫలోపమం| కుష్ఠలింగైర్యుతం సర్వైర్నైకవర్ణం తతో భవేత్||30||

స0-కాకణం నామ కుష్ఠం తీవ్రదాహరుక్| తథా పూర్వం-ప్రథమం, రక్తం తథా కృష్ణం కాకణంతీఫలోపమం-గుంజాఫలసదృశం| తతః-అనంతరం, సర్వైః కుష్ఠలింగైర్యుతం| నైకవర్ణం-అపి తు శ్వేతపీతాదివర్ణమపి స్యాదిత్యర్థః| సుశ్రుతే తు మండలశతారుర్విపాదికాలసకచర్మదలవిశ్ఫోటాఖ్యాని నోదితాని| స్థూలారుష్కమహాకుష్ఠపరీసర్వవిసర్పరకసారుణాఖ్యాని తత్రోక్తాని| ఏవం చ తల్లక్షణం (ని. అ. 5|8) - "యత్ర స్థూలమూలాన్యరూంషి జాయంతే సంధిషూగ్రాణి తత్ స్థూలారుష్కం కుష్ఠం| ఉత్పద్యంతే సర్వదేహే మహాఖ్యం త్వక్సంకోచస్వాపతోదాంగసాదాః| యస్మిన్ దీర్ఘాః స్ఫోటికాః స్రావవత్యః సంసర్పేయుస్తం పరీసర్పమాహుః|| తుల్యః సర్పేద్యో విసర్పేణ శీఘ్రం త్వగ్రక్తాదీన్వ్యాప్య స స్యాద్విసర్పః| కృత్స్నే దేహే స్ఫోటికాః స్రావహీనాః కండూప్రాయా రక్తసాస్తాః ప్రదిష్టాః| అరుణాని తనూని విసర్పిణి తాపయుతాన్యరుణాని|" ఇతి| తదేతేషు కుష్ఠమేదేషు యథా నామవిపర్యయస్తథా లక్షణవిపర్యయోఽపి| కింత్వేతేఽపి కుష్ఠభేదా దృశ్యంతే ఏవ, ఇత్యేతదపి లక్షణమాదరణీయమేవేతి మన్యామహేఽధికం కుష్ఠేషు, ఇత్యాది|

Adhikarana kuShTheShu doSholbaNatA (31) · Śloka 31

కుష్ఠేషు త్రిదోషజేషు సత్సు, ఇదం వాతాధికం కుష్ఠమిదం పిత్తాధికం కుష్ఠమిదం కఫాధికం కుష్ఠమితి కథం జ్ఞాతవ్యం? ఇత్యాహ - - - - దోషభేదీయవిహితైరాదిశేల్లింగకర్మభిః| కుష్ఠేషు దోషోల్బణతాం|31|

స0-కుష్ఠేషు దోషోల్బణతాం-దోషాధిక్యం, దోషభేదీయవిహితయథాయథం లింగకర్మభిరాదిశేత్| లింగాని చ తాని కర్మాణి చ లింగకర్మాణి| యథా-వాయోః స్రంసాదీని, పిత్తస్య దాహాదీని, శ్లేష్మణః స్నేహకాఠిన్యాదీని, యథాయథమాత్మీయైరేవ కర్మభిర్యతస్తేషాం లింగం లక్ష్యతే తతస్తేషాం దోషాణాం కర్మాణ్యేవ లింగాన్యుచ్యంతే| అత ఏవ చ స్రంసాదీని కర్మాణి దోషాణాముక్త్వాఽనంతరమిదమువాచ (హృ. సూ. అ. 12|54) - "ఇత్యశేషామయవ్యాపి యదుక్తం దోషలక్షణం| దర్శనాద్యైరవహితస్తత్సమ్యగుపలక్షయేత్||" ఇతి|

Adhikarana kuShThasya asAdhyatvam (31-32) · Śloka 32

| సర్వదోషోల్బణం త్యజేత్||31|| రిష్టోక్తం యచ్చ యచ్చాస్థిమజ్జశుక్రసమాశ్రయం| |32|

స0-సర్వదోషోల్బణం-సన్నిపాతజం, కుష్ఠం త్యజేత్-న చికిత్సేత్| రిష్టోక్తమితి యచ్చ వికృతివిజ్ఞానీయే కథితం (హృ. శా. అ. 5|98) - "కుష్ఠం విశీర్యమాణాంగం" ఇత్యాది, తచ్చ నోపక్రమేత్| యచ్చ కుష్ఠమస్థిమజ్జశుక్రసమాశ్రయం తచ్చ త్యజేత్|

Adhikarana kuShThasya yApyatvam (32) · Śloka 32

| యాప్యం మేదోగతం|32|

స0-మేదోగతం కుష్ఠం యాప్యం-పథ్యాదిభిర్యాపయితుం శక్యం|

Adhikarana kuShThasya kRucchratvam (32) · Śloka 32

| కృచ్ఛ్రం పిత్తద్వంద్వాస్రమాంసగం||32||

స0-పిత్తస్య ద్వంద్వం పిత్తద్వంద్వం| పిత్తద్వంద్వజం తథా రక్తగం మాంసగం చ కుష్ఠం కృచ్ఛ్రం-కృచ్ఛ్రసాధ్యం|

Adhikarana kuShThasya sukhasAdhyatvam (33) · Śloka 33

అకృచ్ఛ్రం కఫవాతాఢ్యం త్వక్స్థమేకమలం చ యత్| |33|

స0-కఫవాతాఢ్యమకృచ్ఛ్రం-సుఖసాధ్యం| తథా త్వక్స్థం, తథా ఏకదోషాధికం చ యత్కుష్ఠం తచ్చ సుఖసాధ్యం|

Adhikarana rasagatakuShTasya lakShaNam, raktagatasya lakShaNam, mAMsagatasya lakShaNam, medogatasya lakShaNam, asthimajjAgatasya lakShaNam, shukragatasya lakShaNam (33-36) · Śloka 36

| తత్ర త్వచి స్థితే కుష్ఠే తోదవైవర్ణ్యరూక్షతాః||33|| స్వేదస్వాపశ్వయథవః శోణితే, పిశితే పునః| పాణిపాదాశ్రితాః స్ఫోటాః క్లేదః సంధిషు చాధికం||34|| కౌణ్యం గతిక్షయోఽంగానాం దలనం స్యాచ్చ మేదసి| నాసాభంగోఽస్థిమజ్జస్థే నేత్రరాగః స్వరక్షయః||35|| క్షతే చ కృమయః, శుక్రే స్వదారాపత్యబాధనం| |36|

స0-తత్ర-తేషు కుష్ఠేషు మధ్యే, త్వచి ప్రాప్తే కుష్ఠే తోదాదయః స్యుః| రక్తస్థే కుష్ఠే స్వేదాద్యాః స్యుః| మాంసస్థే కుష్ఠే పాణిపాదాశ్రితాః స్ఫోటాః స్యుః, సంధిషు చాతిశయేన క్లేదో భవతి| మేదసి స్థితే కుష్ఠే కౌణ్యం-కుణితా, తథా గతిక్షయః, తథాఽంగానాం దలనం-ఛేదనమివ, స్యాత్| అస్థిమజ్జస్థే కుష్ఠే నాసాయాః-ఘ్రాణస్య భంగః, తథా నేత్రయో రాగః స్వరస్య చ క్షయః స్యాత్, క్షతే చ కృమయః స్యుః| శుక్రస్థే కుష్ఠే దారణామపత్యానాం చ బాధనం-ఉపద్రవైః స్వేదాదిభిః పీడనం స్యాత్|

Adhikarana asRugAdiShu yathApUrvaM li~ggAni (36-1) · Śloka 1

| యథాపూర్వం చ సర్వాణి స్యుర్లింగాన్యసృగాదిషు||36|| ఇతి కుష్ఠనిదానం||1||

స0-అసృగాదిషు ధాతుషు కుష్ఠాక్రాంతదేహానాం నరాణాం యాని లింగాన్యుక్తాని తాని యథాపూర్వం స్యుః| యథా-స్వేదాదీని రక్తస్థే కథితాని పాణ్యాద్యాశ్రితాః స్ఫోటాదయశ్చ మాంసస్థే స్యుః| ఏవం మేదఃప్రభృతిషు యోజ్యం| ఏవం చ స్వేదస్వాపాదీని సర్వాణ్యపి శుక్రస్థే కుష్ఠే దారాణామపత్యానాం చ స్యురితి యథాపూర్వంశబ్దస్యార్థః|

Adhikarana shvitrasya sAmAnyalakShaNam (37) · Śloka 37

కుష్ఠనిదానాదనంతరం శ్విత్రస్యోచ్యతే| కుష్ఠశ్విత్రయోరేకకారణత్వాత్| అత ఏవాహ - - - - అథ శ్విత్రనిదానం| కుష్ఠైకసంభవం శ్విత్రం కిలాసం దారుణం చ తత్| నిర్దిష్టమపరిస్రావి త్రిధాతూద్భవసంశ్రయం||37||

స0-కుష్ఠానామేకః-సమానః, సంభవో యస్య తచ్ఛ్విత్రం కుష్ఠైకసంభవం భవతి| కిలాసం దారుణం చ తన్నిర్దిష్టం, న కేవలం శ్విత్రమితి| తచ్చాపరిస్రావి-న కుష్ఠవత్ స్రవతి| ఉద్భవో-జన్మ, సంశ్రయః-ఆశ్రయః, ఉద్భవశ్చ సంశ్రయశ్చోద్భవసంశ్రయౌ, ధాతుశబ్దేనోభయం పరిగృహ్యతే, వాతాదయస్త్రయో దోషాస్తథా రక్తాదయస్త్రయో ధాతవః, ధాతవశ్చ ధాతవశ్చ ధాతవః, త్రయో ధాతవో యథాక్రమముద్భవసంశ్రయౌ యస్య తత్ త్రిధాతూద్భవసంశ్రయం|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam, pittajasya lakShaNam, kaphajasya lakShaNam (38-39) · Śloka 39

వాతాద్రూక్షారుణం, పిత్తాత్తామ్రం కమలపత్రవత్| సదాహం రోమవిధ్వంసి, కఫాచ్ఛ్వేతం ఘనం గురు||38|| సకండు చ, క్రమాద్రక్తమాంసమేదఃసు చాదిశేత్| |39|

స0-వాతాద్రూక్షారుణం శ్విత్రం స్యాత్| పిత్తాత్ కమలపత్రమివ తామ్రం వర్ణేన, తథా సదాహం, తథా రోమవిధ్వంసి-రోమశాతనస్వభావం| కఫాచ్ఛ్వేతం, తథా ఘనం, తథా గురు-అంగేనానుభూయతే, తథా సహ కండ్వా వర్తత ఇతి సకండు| క్రమాత్-యథాక్రమం, వాతాద్యుద్భవం శ్విత్రం రక్తమాంసమేదఃసు చాదిశేత్| తత్ర వాతోద్భవం శ్విత్రం రక్తాశ్రయం| పిత్తోద్భవం మాంసాశ్రయం| కఫోద్భవం మేదోధాత్వాశ్రయమితి క్రమశబ్దస్యార్థః|

Adhikarana shvitrasya sAdhyakRucchrAsAdhyatvam (39) · Śloka 39

| వర్ణేనైవేదృగుభయం కృచ్ఛ్రం తచ్చోత్తరోత్తరం||39||

స0-ఏవేతి చార్థే| ఉభయం-దోషోద్భవం రక్తాద్యాశ్రయం శ్విత్రం, వర్ణేన చేదృక్-అరుణం తామ్రం శ్వేతం యథాక్రమం, న పునర్వాతాద్యుద్భవత్వదన్యవర్ణం రక్తాదిసంశ్రయత్వాదన్యవర్ణమిత్యర్థః| తచ్చ-శ్విత్రం వాతాద్యుద్భవం రక్తాదిసంశ్రయం చ, ఉత్తరోత్తరం కృచ్ఛ్రసాధ్యమాదిశేదితి ప్రకృతం| రక్తాశ్రయాద్వాతజాత్కృచ్ఛ్రాత్ మాంసాశ్రయం పిత్తజం కృచ్ఛ్రతరం| తతో మేదఃసంశ్రితం కఫజం కృచ్ఛ్రతమమితి|

Adhikarana sarve rogAH prAyaH sa~jcAriNaH (40-2) · Śloka 2

అధునా సాధ్యాసాధ్యవిభాగార్థమాహ - - - - అశుక్లరోమాబహలమసంసృష్టం మిథో నవం| అనగ్నిదగ్ధజం సాధ్యం శ్విత్రం, వర్జ్యమతోఽన్యథా||40|| గుహ్యపాణితలౌష్ఠేషు జాతమప్యచిరంతనం| స్పర్శైకాహారశయ్యాదిసేవనాత్ ప్రాయశో గదాః||41|| సర్వే సంచారిణో, నేత్రత్వగ్వికారా విశేషతః| |42| ఇతి శ్విత్రనిదానం||2||

స0-అశుక్లరోమ యచ్ఛిత్రం, తథా అబహలం-అఘనం, తథా మిథః-పరస్పరం, అసంసృష్టం-అమిలితం, తథా నవం-అవర్షాతిక్రాంతం, తథాఽనగ్నిదగ్ధజం-అగ్నిదగ్ధజం యన్న భవతి, తచ్చ సాధ్యం| వర్జ్యమతోఽన్యథా-శుక్లరోమ శ్విత్రం, తథా బహలం, తథా పరస్పరసంసృష్టం, తథా చిరకాలోత్పన్నమగ్నిదగ్ధజం చ, తచ్చాసాధ్యం| గుహ్యపాణితలౌష్ఠేషు జాతమచిరంతనమప్యచింత్యస్వభావత్వేన వర్జ్యం| స0-సర్వే రోగాః ప్రాయశో-బాహుల్యేన, సంచారిణః-సంచరణశీలాః| కుతః ? ఏకే చ త ఆహారశయ్యాదయశ్చైకాహారశయ్యాదయః, ఆదిశబ్దేనాసనాదీనాం గ్రహణం, స్పర్శః-సంశ్లేషః, స్పర్శశ్చ ఏకాహారశయ్యాదయశ్చ, తేషాం సేవనం-భజనం, తస్మాత్| నేత్రే చ త్వక్ చ నేత్రత్వక్, తత్ర వికారాః-గదాః, తే విశేషేణ సంచారిణః|

Adhikarana kRumINAM dvividhatvam (42) · Śloka 42

అధునా క్రమప్రాప్తాన్ కృమీనధికృత్యాహ - - - - అథ కృమినిదానం| కృమయస్తు ద్విధా ప్రోక్తా బాహ్యాభ్యంతరభేదతః||42||

స0-కృమయో ద్విధా ప్రోక్తాః, మునిభిరితి శేషః| తురవధారణే, ద్విధైవేత్యర్థః| కథం ? ఇత్యాహ-బాహ్యాభ్యంతరమేదతః| ఏకే బాహ్యా యే కేశవస్త్రాదిజా యూకాలిక్షాదయః| అన్యే చాంతరాః, యథా-అంత్రాదాదయః|

Adhikarana kRumINAM caturvidhatvaM janmataH (43) · Śloka 43

జన్మభేదేన చతుష్ప్రకారాః| కథం ? ఇత్యాహ - - - - బహిర్మలకఫాసృగ్విడ్జన్మభేదాచ్చతుర్విధాః| |43|

స0-బహిర్మలజన్మానః కేశవస్త్రమలేభ్యః శరీరబాహ్యేభ్య ఉత్పన్నత్వాత్, తథా కఫజన్మానో రక్తజన్మానో విడ్జన్మానశ్చేతి చతుర్విధాః| విట్-పురీషం|

Adhikarana kRumINAM viMshatividhatvaM nAmataH (43) · Śloka 43

| నామతో వింశతివిధాః|43|

స0-నామతో-నామభేదాత్, కృమయో వింశతిప్రకారాః|

Adhikarana bAhyajAnAM nidAnanAmalakShaNAni (43-45) · Śloka 45

| బాహ్యాస్తత్రామృజోద్భవాః||43|| తిలప్రమాణసంస్థానవర్ణాః కేశాంబరాశ్రయాః| బహుపాదాశ్చ సూక్ష్మాశ్చ యూకా లిక్షాశ్చ నామతః||44|| ద్విధా తే కోఠపిటికాకండూగండాన్ ప్రకుర్వతే| |45|

స0-తత్ర-తేషు బాహ్యాభ్యంతరేషు కృమిషు మధ్యే, అమృజోద్భవాః-బాహ్యమలరూపేణోత్పన్నాః, బాహ్యాః| తే చ తిలానామివ ప్రమాణసంస్థానవర్ణా యేషాం త ఏవం| కేశా [ అంబరం- ] వస్త్రం చాశ్రయో యేషాం త ఏవం| తథా బహుపాదాః సూక్ష్మాశ్చ| నామతో-నామ్నా, యూకా లిక్షాశ్చేతి ద్విధా| తే చ కోఠాదీన్ విదధతి|

Adhikarana antarjAnAM nidAnam (45) · Śloka 45

| కుష్ఠైకహేతవోఽంతర్జాః|45|

స0-అంతర్జాః-అంతరాః కృమయః, కుష్ఠైకహేతవః కుష్ఠేన సహైకః-తుల్యో, హేతుః-నిదానం మిథ్యాహారాదికం, యేషాం త ఏవం|

Adhikarana kaphajAnAM nidAnam (45-46) · Śloka 46

| శ్లేష్మజాస్తేషు చాధికం||45|| మధురాన్నగుడక్షీరదధిసక్తునవౌదనైః| |46|

స0-తేషు-అంతర్జేషు కృమిషు మధ్యే, శ్లేష్మజా అధికం-అతిశయేన, మధురాన్నాదిభిః స్యుః|

Adhikarana purIShajAnAM nidAnam (46) · Śloka 46

రక్తజానాం నిదానవిశేషో వక్ష్యమాణ ఇతి పురీషోత్థాంస్తా(త్థానాం తా)వదాహ - - - - | శకృజ్జా బహువిడ్ధాన్యపర్ణశాకోలకాదిభిః||46||

స0-శకృజ్జాః శకృదుద్భూతాః, తే కుష్ఠైకహేతుసామాన్యేఽప్యధికం బహువిడ్ధాన్యైః-యవమాషాదిభిః, బహువిడ్మిరేవ పర్ణశాకైః-పాలంక్యాదిభిః, తథోలకాదిభిః| ఉలకః-స్వేదపర్యాయః| అపరే తు "ఉలుకాదిభిః" ఇతి జగుః| ఉలుకం-హరితావస్థం శింబీధాన్యమితి వ్యాచక్షతే చ|

Adhikarana kaphajAnAM sthAnAkAranAmalakShaNAni (47-50) · Śloka 50

కఫాదామాశయే జాతా వృద్ధాః సర్పంతి సర్వతః| పృథుబ్రధ్ననిభాః కేచిత్ కేచిద్గండూపదోపమాః||47|| రూఢధాన్యాంకురాకారాస్తనుదీర్ఘాస్తథాఽణవః| శ్వేతాస్తామ్రావభాసాశ్చ నామతః సప్తధా తు తే||48|| అంత్రాదా ఉదరావేష్టా హృదయాదా మహాకుహాః| కురవో దర్భకుసుమాః సుగంధాస్తే చ కుర్వతే||49|| హృల్లాసమాస్యస్రవణమవిపాకమరోచకం| మూర్చ్ఛాచ్ఛర్దిజ్వరానాహకార్శ్యక్షవథుపీనసాన్||50||

స0-కఫాదామాశయే జాతాః-న పక్వాశయే| తత్ర హి పృథగధ్యేష్యతే (శ్లో. 53) - "పక్వాశయే పురీషోత్థాః" ఇతి| తే చ వృద్ధాః సంతః సర్వతః-సర్వస్మిన్ శరీరే, సర్పంతి-ప్రసరంతి| సర్వత ఇతి "ఆద్యాదిత్వాత్(దిభ్యః)" తసిః| పృథుబ్రధ్ననిభా ఇత్యాదినా సంస్థానకథనం| శ్వేతా ఇత్యాదినా వర్ణకథనం| నామతో-నామ్నా చ, తే సప్తధా-సప్తప్రకారాః| తుశ్చార్థే| తాన్యేవ సప్త నామాన్యాహ-అంత్రాదా ఇత్యాదినా| అంత్రాణ్యదంతీత్యంత్రాదాః, ఇత్యాదీన్యర్థానుగతాని నామాని| కానిచిత్ యాదృచ్ఛికాని కురవ ఇత్యాదీని| తే చ-కఫజాః కృమయో, హృల్లాసాదికం కుర్వంతి|

Adhikarana raktajAnAM sthAnAkAranAmalakShaNAni (51-52) · Śloka 52

అధునా రక్తజానాహ - - - - రక్తవాహిసిరోత్థానా రక్తజా జంతవోఽణవః| అపాదా వృత్తతామ్రాశ్చ సౌక్ష్మ్యాత్కేచిదదర్శనాః||51|| కేశాదా లోమవిధ్వంసా లోమద్వీపా ఉదుంబరాః| షట్ తే కుష్ఠైకకర్మాణః సహసౌరసమాతరః||52||

స0-రక్తజాః కృమయో రక్తవాహిసిరోత్థానాః స్యుః| తథా, అపాదా వృత్తాస్తామ్రవర్ణాశ్చ| సౌక్ష్మ్యాత్-సూక్ష్మత్వాత్కారణాత్, కేచిదదర్శనాః-ప్రత్యక్షప్రమాణాసమధిగమ్యాః కార్యేణైవానుమీయంతే| తేషాం నామాన్యాహ-కేశాదా లోమవిధ్వంసా లోమవిధ్వంసా లోమద్వీపా ఉదుంబరా ఇతి| తథా సహ సౌరసమాతృభ్యాం వర్తంత ఇతి సహసౌరసమాతరః| సౌరసమాతృసంజ్ఞం నామద్వయం| ఏవం షడేతే రక్తజాః కృమయః| అన్యే త్వేవం పఠంతి "సహజా రసమాతరః " ఇతి| సహ శరీరేణ జాయంత ఇతి సహజాః, రసో మాతా-జననీ, యేషాం తత్ప్రభవత్వాత్తే రసమాతర ఇతి| కుష్ఠేన సహైకం కర్మ-రోమహర్షకండూతోదాదికం కేశలోమధ్వంసాదికం త్వక్సిరాస్నాయుమాంసతరుణాస్థిభక్షణం వా, యేషాం త ఏవం|

Adhikarana purIShajAnAM sthAnAkAranAmalakShaNAni (14) · Śloka 14

పక్వాశయే పురీషోత్థా జాయంతేఽధోవిసర్పిణః| వృద్ధాః సంతో భవేయుశ్చ తే యదాఽఽమాశయోన్ముఖాః||53|| తదాఽస్యోద్గారనిఃశ్వాసా విడ్గంధానువిధాయినః| పృథువృత్తతనుస్థూలాః శ్యావపీతసితాసితాః||54|| తే పంచ నామ్నా కృమయః కకేరుకమకేరుకాః| సౌసురాదాః సులూనాఖ్యా లేలిహా జనయంతి చ||55|| విడ్భేదశూలవిష్టంభకార్శ్యపారుష్యపాండుతాః| రోమహర్షాగ్నిసదనగుదకండూర్వినిర్గమాత్||56|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం తృతీయే నిదానస్థానే కుష్ఠశ్విత్రకృమినిదానం నామ చతుర్దశోఽధ్యాయః||14||

స0-పురీషోత్థాః పక్వాశయ ఏవ జాయంతే| పురీషస్య పక్వాశయస్థత్వాత్| తే చాధోవిసర్పిణః స్యుః-నోర్ధ్వగాః| వృద్ధాః సంతో-వృద్ధిం గతాః, యదాఽఽమాశయోన్ముఖాస్తే స్యుస్తదాఽస్య-కృమిమతో రోగిణః, ఉద్గారనిఃశ్వాసా విడ్గంధానువిధాయినః-పురీషగంధానుకారిణో, భవేయుః| తథా తే పృథువృత్తతనుస్థూలాః సంస్థానేన స్యుః, శ్యావపీతసితాసితా వర్ణేన, తథా నామ్రా పంచ సంఖ్యయా| తాన్యేవ నామాన్యాహ-కకేరుకేత్యాదినా| తే చ వినిర్గమాద్ధేతోర్విడ్భేదాదీన్ జనయంతి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం తృతీయే నిదానస్థానే కుష్ఠశ్విత్రకృమినిదానం నామ చతుర్దశోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 14||