9. mūtrāghātanidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

અતીસારગ્રહણીરોગનિદાનાદનન્તરં મૂત્રાઘાતનિદાનમેકસમ્બન્ધનત્વાદુચ્યત ઇત્યાહ - - - -

Adhikarana mUtrAghAtanidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

અતીસારગ્રહણીરોગનિદનાનન્તરં મૂત્રાઘાતનિદાનમેકસમ્બન્ધનત્વાદુચ્યત ઇત્યાહ - - - - અથાતો મૂત્રાઘાતનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)||૨||

૦૦૦૦૦

Adhikarana bastyAdaya ekasambandhanAH (1) · Śloka 1

બસ્તિબસ્તિશિરોમેઢ્રકટીવૃષણપાયવઃ| એકસમ્બન્ધનાઃ પ્રોક્તા ગુદાસ્થિવિવરાશ્રયાઃ||૧||

સ૦-બસ્ત્યાદીનાં દ્વન્દ્વઃ| બસ્ત્યાદય એકસમ્બન્ધનાઃ પ્રોક્તાઃ| એકં સમ્બન્ધનં-ગ્રન્થનં, યેષાં ત એવમ્| તદેવૈકસમ્બન્ધનત્વમેષાં પ્રકટયતિ-ગુદેત્યાદિ| ગુદાસ્થિવિવરમાશ્રયો યેષાં ત એવમ્, તત્રાશ્રિતા ઇત્યર્થઃ|

Adhikarana mUtrAghAtasaMprAptiH (2-3) · Śloka 3

નનુ, અત્ર મૂત્રાશ્રિતા દોષા અવશ્યં બસ્તિં પ્રાપ્ય વિકુર્વતે| બસ્તેશ્ચાધોમુખત્વાન્મૂત્રાન્તઃપ્રવેશો બસ્તિમુખેન ન સમ્ભાવ્યતે, તસ્માન્મૂત્રાઘાતાનુત્પત્તિરેવ, ઇત્યાશઙ્ક્યાહ - - - - અધોમુખોઽપિ બસ્તિર્હિ મૂત્રવાહિસિરામુખૈઃ| પાર્શ્વેભ્યઃ પૂર્યતે સૂક્ષ્મૈઃ સ્યન્દમાનૈરનારતમ્||૨|| યૈસ્તૈરેવ પ્રવિશ્યૈનં દોષાઃ કુર્વન્તિ વિંશતિમ્| મૂત્રાઘાતાન્ પ્રમેહાંશ્ચ કૃચ્છ્રાન્મર્મસમાશ્રયાન્||૩||

સ૦-હિર્યસ્માદર્થે| અપિશ્ચ હેત્વભ્યુપગમે| યદ્યપ્યધોમુખો બસ્તિસ્તથાઽપિ જલમધ્યસ્થિતાધોમુખનવમૃત્કુમ્ભવત્| હિ-યસ્માત્, પાર્શ્વેભ્યો મૂત્રવાહિસિરામુખૈઃ-સ્રોતોદ્ગારૈઃ, સૂક્ષ્મૈઃ પ્રકૃતત્વાન્મૂત્રં સ્યન્દમાનૈઃ-સ્રવદ્ભિઃ, અનારતં-અનવરતં, યૈરેવ મૂત્રસ્રોતોદ્વારૈર્બસ્તિઃ પૂર્યતે તૈરેવ મૂત્રસ્રોતોદ્વારૈર્દોષા એનં-બસ્તિં, પ્રવિશ્ય વિંશતિં મૂત્રાઘાતાન્ કુર્વન્તિ તાવતશ્ચ પ્રમેહાન્| કિમ્ભૂતાન્ ? બસ્ત્યાખ્યમર્મસમાશ્રયાન્| હેતૌ દ્વિતીયા| મર્મસમાશ્રિતત્વાત્ કૃચ્છ્રાન્-કૃચ્છ્રસાધ્યાન્|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (4) · Śloka 4

બસ્તિવઙ્ક્ષણમેડ્રાર્તિયુક્તોઽલ્પાલ્પં મુહુર્મુહુઃ| મૂત્રયેદ્વાતજે કૃચ્છ્રે|૪|

સ૦-અત્ર ચત્વારો મૂત્રાઘાતા વાતપિત્તકફસન્નિપાતાત્મકાઃ| તત્ર વાતજે કૃચ્છ્રે-મૂત્રાઘાતે, બસ્ત્યાદ્યર્તિયુક્તઃ પુમાનલ્પાલ્પં કૃત્વા મુહુર્મુહુર્મૂત્રયેત્|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (4-5) · Śloka 5

| પૈત્તે પીતં સદાહરુક્||૪|| રક્તં વા| |૫|

સ૦-પૈત્તે કૃચ્છ્રે પુમાન્ મૂત્રં પીતં સદાહરુઙ્મૂત્રયેત્, અથવા રક્તમ્|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (5) · Śloka 5

કફજે બસ્તિમેડ્રગૌરવશોફવાન્| સપિચ્છં સવિબન્ધં ચ|૫|

સ૦-કફજે કૃચ્છ્રે બસ્તિમેડ્રગૌરવશોફયુક્તઃ સન્ સપિચ્છં સવિબન્ધઃ ચ-રુદ્ધ્વા રુદ્ધ્વા, મૂત્રં મૂત્રયેત્|

Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (5) · Śloka 5

| સર્વૈઃ સર્વાત્મકં મલૈઃ||૫||

સ૦-સર્વૈઃ-ત્રિભિર્દોષૈઃ સન્નિપતિતૈર્જાતે કૃચ્છ્રે, સર્વાત્મકં-દોષત્રયલક્ષણલિઙ્ગિતં, મૂત્રં મૂત્રયેત્|

Adhikarana ashmarIsaMprAptiH (6-7) · Śloka 7

ઇદાનીમશ્મરીં લક્ષયતિ - - - - યદા વાયુર્મુખં બસ્તેરાવૃત્ય પરિશોષયેત્| મૂત્રં સપિત્તં સકફં સશુક્રં વા તદા ક્રમાત્||૬|| સઞ્જાયતેઽશ્મરી ઘોરા પિત્તાદ્ગોરિવ રોચના| શ્લેષ્માશ્રયા ચ સર્વા સ્યાત્|૭|

સ૦-યદા-યસ્મિન્ કાલે, વાયુઃ કુપિતો બસ્તેર્મુખમાવૃત્ય-રુદ્ધ્વા, પરિશોષયેન્મૂત્રં કેવલં કદાચિત્સપિત્તં કદાચિત્સકફમથવા સશુક્રં મૂત્રં તદા સઞ્જાયતેઽશ્મરી| ક્રમાત્-યથોત્તરમ્, ઘોરા મૂત્રાશ્મરી, ઘોરતરા પિત્તાશ્મરી, ઘોરતમા શ્લેષ્માશ્મરી, તતોઽપિ ઘોરા શુક્રાશ્મરી, ઇતિ ક્રમશબ્દસ્યાર્થઃ| વાયુના પિત્તં સંશોષ્ય ગોર્યથા રોચના સઞ્જાયતે તથાઽશ્મરીતિ| સર્વા ચાશ્મરી શ્લેષ્માશ્રયા| શ્લેષ્મા આશ્રયઃ-આધારો, યસ્યાઃ સૈવમ્| કફમાશ્રિત્ય સર્વાઽશ્મરી સ્યાદિત્યર્થઃ|

Adhikarana ashmaryAH pUrvarUpam (7-8) · Śloka 8

| અથાસ્યાઃ પૂર્વલક્ષણમ્||૭|| બસ્ત્યાધ્માનં તદાસન્નદેશેષુ પરિતોઽતિરુક્| મૂત્રે ચ બસ્તગન્ધત્વં મૂત્રકૃચ્છ્રં જ્વરોઽરુચિઃ||૮||

સ૦-અથ-અનન્તરં, અસ્યાઃ પૂર્વલક્ષણં-પ્રાગ્રૂપં, બસ્ત્યાધ્માનાદિ|

Adhikarana ashmaryAH sAmAnyalakShaNam (9-10) · Śloka 10

સામાન્યલિઙ્ગં રુડ્નાભિસેવનીબસ્તિમૂર્ધસુ| વિશીર્ણધારં મૂત્રં સ્યાત્તયા માર્ગનિરોધને||૯|| તહ્યપાયાત્સુખં મેહેદચ્છં ગોમેદકોપમમ્| તત્સઙ્ક્ષોભાત્ક્ષતે સાસ્રમાયાસાચ્ચાતિરુગ્ભવેત્||૧૦||

સ૦-સામાન્યં લક્ષણં નાભ્યાદિષુ રુગ્ભવતિ| તયા-અશ્મર્યા, માર્ગનિરોધે સતિ મૂત્રં વિશીર્ણધારં-વિચ્છિન્નધારં, ભવેત્| તહ્યપાયાત્-અશ્મર્યપગમાત્, નરઃ સુખં-અકૃચ્છ્રેણ, મેહેત્-મૂત્રં મુઞ્ચેત્| કીદૃશમ્ ? અચ્છં-અકલુષમ્, ગોમેદકોપમમ્, ગોમેદકો-રત્નવિશેષઃ, ઉપમા યસ્ય તદેવમ્| તસ્યાઃ સઙ્ક્ષોભસ્તત્સઙ્ક્ષોભાદ્યત્ક્ષતં ભવતિ તસ્મિન્ક્ષતે સતિ સાસ્રં-સલોહિતં, મેહેત્| આયાસાત્-અધ્વાદિકૃતાત્ શ્રમાત્, અતિરુગ્ભવેત્|

Adhikarana vAtajAyA lakShaNam (11-12) · Śloka 12

તત્ર વાતાદ્ભૃશાર્ત્યાર્તો દન્તાન્ ખાદતિ વેપતે| મૃદ્ગાતિ મેહનં નાભિં પીડયત્યનિશં ક્વણન્||૧૧|| સાનિલં મુઞ્ચતિ શકૃન્મુહુર્મેહતિ બિન્દુશઃ| શ્યાવા રૂક્ષાઽશ્મરી ચાસ્ય સ્યાચ્ચિતા કણ્ટકૈરિવ||૧૨||

સ૦-તત્ર-તાસ્વશ્મરીષુ મધ્યે, વાતાદ્યાઽશ્મરો તસ્યામુત્પન્નાયાં સત્યાં પુમાન્ ભૃશાર્ત્યાર્તઃ-અત્યન્તં પીડયા પીડિતો, દન્તાન્ ખાદતિ| તથા, વેપતે-કમ્પતે| મેહનં-મેઢ્રં, મૃદ્ગાતિ-મલયતિ| નાભિં ચ હસ્તાભ્યાં પીડયતિ| કિં કુર્વન્ ? અનિશં-અનવરતં, ક્વણન્-નાનાવિધદુઃખોદ્ભાવકં શબ્દં વિદધત્| તથા, સહાનિલેન-વાતસહિતં, શકૃન્મુઞ્ચતિ| તથા, મુહુર્મેહતિ-મૂત્રં પુનઃપુનઃ સૃજતિ| બિન્દુશો-બિન્દું બિન્દું કૃત્વા| અસ્ય ચ-નરસ્ય, અશ્મરી શ્યાવા વર્ણતઃ, તથા રૂક્ષા કણ્ટકૈશ્ચિતેવ-વ્યાપ્તા, ભવેત્|

Adhikarana pittajAyA lakShaNam (13) · Śloka 13

પિત્તેન દહ્યતે બસ્તિઃ પચ્યમાન ઇવોષ્મવાન્| ભલ્લાતકાસ્થિસંસ્થાના રક્તા પીતાઽસિતાઽશ્મરી||૧૩||

સ૦-પિત્તેન યાઽશ્મરી તયા બસ્તિર્દહ્યતે| પચ્યમાન ઇવ ઊષ્મવાન્-સન્તાપયુક્તો ભવતિ| સા ચાશ્મરી ભલ્લાતકાસ્થિસંસ્થાના-તદાકારા સ્યાત્| તથા, વર્ણતો રક્તા પીતા તથાઽસિતા-કૃષ્ણચ્છાયા|

Adhikarana kaphajAyA lakShaNam (14) · Śloka 14

બસ્તિર્નિસ્તુદ્યત ઇવ શ્લેષ્મણા શીતલો ગુરુઃ| અશ્મરી મહતી શ્લક્ષ્ણા મધુવર્ણાઽથવા સિતા||૧૪||

સ૦-શ્લેષ્મણા જાતાયામશ્મર્યાં બસ્તિર્નિસ્તુદ્યત ઇવ શીતલો ગુરુશ્ચ સ્યાત્| અશ્મરી ચ મહતી-સ્થૂલા વાતપિત્તોત્થાભ્યાં સકાશાત્| તથા, શ્લક્ષ્ણા-કોમલા| મધુવર્ણા-માક્ષિકાભા| અથવા, સિતા-શુક્લા|

Adhikarana etAstisro bAlAnAM bhavanti (15) · Śloka 15

એતા ભવન્તિ બાલાનાં તેષામેવ ચ ભૂયસા| આશ્રયોપચયાલ્પત્વાદ્ગ્રહણાહરણે સુખાઃ||૧૫||

સ૦-એતાઃ-તિસ્રોઽશ્મર્યો, બાલાનામેવ ભવન્તિ| તથા ચ તન્ત્રાન્તરે (સુશ્રુતે નિ. અ. ૩|૧૧)- "તિસ્રોઽશ્મર્યો દિવાસ્વપ્નશીલનાધ્યશનશીતસ્નિગ્ધમધુરાહારપ્રિયત્વાદ્બાલાનામેવ ભવન્તિ|" ઇતિ| તેષાં ચ બાલાનાં જાતાસ્તા ભૂયસા ગ્રહણાહરણે સુખાઃ| ગ્રહણં-બડિશાદિના, આહરણં-શસ્ત્રાદિના, તસ્મિન્ સુખાઃ-સુખોપાયાઃ| અત્રૈવ હેતુમાહ-આશ્રયેત્યાદિ| આશ્રયઃ-આધારઃ, ઉપચયો-વૃદ્ધિઃ, તયોરલ્પત્વં, તસ્માદ્ધેતોર્બલાનામશ્મર્યા આશ્રયોઽલ્પો ભવતિ, યત્રાસાવશ્મરી જાયતે| અત એવ ચાશ્રયાનુસારેણોપચયોઽપ્યશ્મર્યા બાલાનામલ્પો ભવતિ| અતસ્તા ગ્રહણાહરણે સુખાઃ| મહતાં તુ યથોક્તહેત્વભાવાદ્ગ્રહણાહરણે તા દુઃખાવહાઃ|

Adhikarana shukrAshmarI mahatAmeva, shukrAshmaryAH saMprAptiH, shukrAshmaryAH lakShaNam (16-18) · Śloka 18

શુક્રાશ્મરી તુ મહતાં જાયતે શુક્રધારણાત્| સ્થાનાચ્ચ્યુતમમુક્તં હિ મુષ્કયોરન્તરેઽનિલઃ||૧૬|| શોષયત્યુપસઙ્ગૃહ્ય શુક્રં તચ્છુષ્કમશ્મરી| બસ્તિરુક્કૃચ્છ્રમૂત્રત્વમુષ્કશ્વયથુકારિણી||૧૭|| તસ્યામુત્પન્નમાત્રાયાં શુક્રમેતિ વિલીયતે| પીડિતે ત્વવકાશેઽસ્મિન્|૧૮|

સ૦-તુરવધારણે| મહતામેવ શુક્રાશ્મરી જાયતે, ન બાલાનામ્, તથાવિધસ્ય તેષાં શુક્રસ્યાભાવાત્| કુતો જાયતે ? શુક્રધારણાત્-હર્ષાદ્યુદીરણાત્સ્થાનચ્યુતસ્ય શુક્રસ્ય ધારણાત્| અત એવાહ-સ્થાનાદિત્યાદિ| યસ્માત્સ્થાનાચ્ચ્યુતં-પરિભ્રષ્ટં, બહિરમુક્તં-અત્યક્તં, તદાનીં વાયુર્મુષ્કયોઃ-વૃષણયોઃ, અન્તરે-મધ્યે, શોષયતિ| કિં કૃત્વા ? ઉપસઙ્ગૃહ્ય,-શુક્રં સર્વતો ગૃહીત્વા| તચ્ચ શુષ્કં સદશ્મરીતિ ભણ્યતે| સા ચ બસ્તિરુગાદિકારિણી| તસ્યામુત્પન્નમાત્રાયાં-ન ચિરકાલોત્પન્નાયાં, પીડિતે-હસ્તાદિનાઽભિભૂતે, અસ્મિન્નવકાશે-શુક્રાશ્મરીસ્થાને, શુક્રમેતિ-આગચ્છતિ, તથા વિલીયતે ચ, ઇતિ ચશબ્દો લુપ્તનિર્દિષ્ટો બોધ્યઃ| વિશેષેણ લીયતે-તત્રૈવ સુષ્ઠુ શ્લિષ્યતે, કઠિનત્વાત્|

Adhikarana sharkarAyAH lakShaNam (18-19) · Śloka 19

| અશ્મર્યેવ ચ શર્કરા||૧૮|| અણુશો વાયુના ભિન્ના સા ત્વસ્મિન્નનુલોમગે| નિરેતિ સહ મૂત્રેણ પ્રતિલોમે વિબધ્યતે||૧૯||

સ૦-અશ્મર્યેવ ચ પવનેનાણુશો ભિન્ના સતી શર્કરા સ્યાત્, ન તુ તસ્યા અન્યદુપાદાનકારણમિત્યર્થઃ| સા-શર્કરા, અસ્મિન્-પવને, અનુલોમગે-અનુલોમં કૃત્વા સ્થિતે સતિ, મૂત્રેણ સહ નિરેતિ-બહિર્નિષ્ક્રામતિ| પ્રતિલોમે વાયૌ સા સર્કરા વિબધ્યતે- ન તુ બહિર્નિષ્ક્રામતિ| અશ્મરી ત્વનુલોમગેઽપિ મરુતિ ન નિરેતિ-મૂત્રેણ સહ ન નિષ્ક્રામતિ, ઇત્યનયોર્ભેદઃ| અશ્મરીણાં ભલ્લાતકાદિસંસ્થાનનિર્દેશસ્તદનુસારેણાહરણાર્થં બસ્ત્યવયવવિપાટનમુપયુજ્યતે| શ્યાવાદિવર્ણનિર્દેશશ્ચ બહિર્નિષ્ક્રાન્તાનાં શ્યાવાદિવર્ણનિદર્શનેન વાતાદીનનુમાય તત્કૃતાનાં વ્રણાનાં ચિકિત્સાર્થમુપયુજ્યતે| નનુ ચ, સંસ્થાનેનૈવ વાતાદ્યનુમાનમશ્મરીવ્રણસ્ય ભવિષ્યતીતિ વર્ણનિર્દેશોઽનર્થકઃ| મૈવમ્| સંસ્થાનં પ્રાયિકમિતિ કેચિન્મન્યન્તે, તસ્માદ્વર્ણનિર્દેશોઽપિ વાચ્યઃ| પ્રાયિકત્વે ચ તદ્દ્વયોરુપાદાનં લિઙ્ગમ્|

Adhikarana vAtabasteH lakShaNam (20-23) · Śloka 23

અથ વાતબસ્ત્યાદીનાહ - - - - મૂત્રસન્ધારિણઃ કુર્યાદ્બુદ્ધ્વા બસ્તેર્મુખં મરુત્| મૂત્રસઙ્ગં રુજં કણ્ડૂં કદાચિચ્ચ સ્વધામતઃ||૨૦|| પ્રચ્યાવ્ય બસ્તિમુદ્વૃત્તં ગર્ભાભં સ્થૂલવિપ્લુતમ્| કરોતિ તત્ર રુગ્દાહસ્પન્દનોદ્વેષ્ટનાનિ ચ||૨૧|| બિન્દુશશ્ચ પ્રવર્તેત મૂત્રં બસ્તૌ તુ પીડતે| ધારયા દ્વિવિધોઽપ્યેષ વાતબસ્તિરિતિ સ્મૃતઃ||૨૨|| દુસ્તરો દુસ્તરતરો દ્વિતીયઃ પ્રબલાનિલઃ| |૨૩|

સ૦-મૂત્રસન્ધારિણઃ પુરુષસ્ય બસ્તેઃ-મૂત્રધારસ્ય, મુખં-દ્વારં, રુદ્ધ્વા મારુતો મૂત્રસઙ્ગં કુર્યાદ્રુજં કણ્ડૂં ચ| સ વાતબસ્તિર્મૂત્રાઘાતવિશેષઃ| કદાચિત્-અદૃષ્ટવશાત્, વાયુસ્તં બસ્તિં સ્વધામતઃ-સ્વસ્થાનાત્, પ્રચ્યાવ્ય-ચ્યાવયિત્વા, ઉદ્વૃત્તં-ઊર્ધ્વમુખં, ગર્ભાભં-ગર્ભસદૃશં, સ્થૂલં-સ્વપ્રમાણાત્ પ્રવૃદ્ધં, તથા વિપ્લુતં-ચઞ્ચલં, કરોતિ| ચશબ્દાન્ન કેવલં બસ્તિભ્રંશમેવંવિધં કરોતિ, યાવત્તત્ર રુગાદીનપિ| મૂત્રં ચ બિન્દુશઃ-બિન્દુબિન્દુઃ પ્રવર્તતે| બસ્તૌ ચ પીડિતે-હસ્તાદિના, મૂત્રં ધારયા-અવિચ્છિન્નં, પ્રવર્તતે| એષ દ્વિવિધો વાતબસ્તિરિતિ નામ્ના સ્મૃતઃ| સ ચ પ્રથમો દુસ્તરો-દુઃખેન કૃચ્છ્રેણ તરિતું શક્યતે| દ્વિતીયો વાતબસ્તિર્દુસ્તરતરો યતઃ પ્રબલાનિલઃ| અત એવ ચાત્ર પ્રબલાનિલત્વાન્મૂત્રસ્ય બિન્દુશઃ પ્રવર્તનમ્|

Adhikarana vAtAShThIlAyAH lakShaNam (23-24) · Śloka 24

| શકૃન્માર્ગસ્ય બસ્તેશ્ચ વાયુરન્તરમાશ્રિતઃ||૨૩|| અષ્ઠીલાભં ઘનં ગ્રન્થિં કરોત્યચલમુન્નતમ્| વાતાષ્ઠીલેતિ સાઽઽધ્માનવિણ્મૂત્રાનિલસઙ્ગકૃત્||૨૪||

સ૦-શકૃન્માર્ગસ્ય-ગુદસ્ય, બસ્તેશ્ચાન્તરં-મધ્યં, વાયુરાશ્રિતઃ સન્ ગ્રન્થિમષ્ઠીલાભં ઘનમચલમુન્નતં કરોતિ| સા વાતાષ્ઠીલેત્યુચ્યતે| સા ચાધ્માનાદિકૃત્|

Adhikarana vAtakuNDalikAyAH lakShaNam (25-26) · Śloka 26

વિગુણઃ કણ્ડલીભૂતો બસ્તૌ તીવ્રવ્યથોઽનિલઃ| આવિધ્ય મૂત્રં ભ્રમતિ સસ્તમ્ભોદ્વેષ્ટગૌરવઃ||૨૫|| મૂત્રમલ્પાલ્પમથવા વિમુઞ્ચતિ શકૃત્સૃજન્| વાતકુણ્ડલિકેત્યેષા|૨૬|

સ૦-વિગુણઃ-કુપિતો ન ત્વનુલોમગઃ, તથા દોષદેશાદિસહકારિકારણવશાત્ કુણ્ડલાકારગતિઃ, તથા તીવ્રવ્યથઃ, કાર્યે કારણોપચારાદેવમુક્તઃ, તથા સહ સ્તમ્ભેન-સ્તબ્ધતયા, તથોદ્વેષ્ટેન ગૌરવેણ ચ વર્તતે| સ એવંભૂતો વાયુર્મૂત્રમાવિધ્ય-ક્ષોભયિત્વા બસ્તૌ ભ્રમતિ| અથવા ન મૂત્રમાવિધ્ય ભ્રમતિ| કિમ્ભૂતસ્તર્હિ ? શકૃત્-પુરીષં, સૃજન્-વિસર્ગં કુર્વન્, મૂત્રમલ્પાલ્પં-સ્તોકં સ્તોકં કૃત્વા, વિમુઞ્ચતિ| એવંરૂપા વાતકુણ્ડલિકોચ્યતે|

Adhikarana mUtrAtItasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27

| મૂત્રં તુ વિધૃતં ચિરમ્||૨૬|| ન નિરેતિ વિબદ્ધં વા મૂત્રાતીતં તદલ્પરુક્| |૨૭|

સ૦-મૂત્રં તુ ચિરં વિધૃતં ન નિરેતિ-ન પ્રવર્તતે| અથવા પવનવશાદ્વિબદ્ધં નિર્ગચ્છત્યલ્પરુક્ તન્મૂત્રાતીતં કથ્યતે|

Adhikarana mUtrajaTharasya lakShaNam (27-29) · Śloka 29

| વિધારણાત્પ્રતિહિતં વાતોદાવર્તિતં યદા||૨૭|| નાભેરધસ્તાદુદરં મૂત્રમાપૂરયેત્તદા| કુર્યાત્તીવ્રરુગાધ્માનમપક્તિં મલસઙ્ગ્રહમ્||૨૮|| તન્મૂત્રજઠરમ્| |૨૯|

સ૦-વિધારણાત્-મૂત્રવેગસ્ય રોધાત્, પ્રતિહિતં મૂત્રં કર્તૃભૂતં વાતેનોદાવર્તિતં યદા નાભેરધસ્તાદુદરં કર્મભૂતમાપૂરયેત્ તદા તીવ્રરુજાદિકં કુર્યાત્, તન્મૂત્રજઠરમિત્યુચ્યતે|

Adhikarana mUtrotsa~ggasya lakShaNam (29-30) · Śloka 30

છિદ્રવૈગુણ્યેનાનિલેન વા| આક્ષિપ્તમલ્પં મૂત્રં તદ્બસ્તૌ નાલેઽથવા મણૌ||૨૯|| સ્થિત્વા સ્રવેચ્છનૈઃ પશ્ચાત્સરુજં વાઽથ નીરુજમ્| મૂત્રોત્સઙ્ગઃ સ વિચ્છિન્નતચ્છેષગુરુશેફસઃ||૩૦||

સ૦-છિદ્રવૈગુણ્યેન-મૂત્રદ્વારદોષેણ, અનિલેન વા તથાભૂતેન, યદાક્ષિપ્તં મૂત્રમલ્પં-કિઞ્ચિચ્છેષં મૂત્રં, તદ્બસ્તૌ સ્થિતમથવા નાલે મણિકન્દે વા સ્થિતમ્| તત્ર સ્થિત્વા પશ્ચાત્-અનન્તરં, શનૈઃ-મન્દં મન્દં કૃત્વા, સરુજમથવા નીરુજં સ્રવેત્| પુંસઃ કિમ્ભૂતસ્ય ? વિચ્છિન્નતચ્છેષગુરુશેફસઃ| તદતિ પ્રકૃતં મૂત્રં પરામૃશ્યતે, તસ્ય-મુક્તમૂત્રસ્ય, શેષસ્તચ્છેષઃ, વિચ્છિન્નશ્ચાસૌ તચ્છેષશ્ચ વિચ્છિન્નતચ્છેષઃ, તેન ગુરુશેફો-ગુરુ મેઢ્રં, યસ્ય સ વિચ્છિન્નતચ્છેષગુરુશેફાઃ, તસ્ય વિચ્છિન્નતચ્છેષગુરુશેફસઃ| સ એવંવિધઃ સન્ મૂત્રોત્સઙ્ગ ઉચ્યતે|

Adhikarana mUtragrantheH lakShaNam (31) · Śloka 31

અન્તર્બસ્તિમુખે વૃત્તઃ સ્થિરોઽલ્પઃ સહસા ભવેત્| અશ્મરીતુલ્યરુક્ ગ્રન્થિર્મૂત્રગ્રન્થિઃ સ ઉચ્યતે||૩૧||

સ૦-બસ્તેર્મુખસ્ય મધ્યે ગ્રન્થિર્વૃત્તો-વર્તુલઃ, તથા સ્થિરોઽલ્પશ્ચ સહસા-ઝટિત્યેવ, ભવેત્| અશ્મરીતુલ્યરુગ્ ગ્રન્થિઃ સ મૂત્રગ્રન્થિરુચ્યતે|

Adhikarana mUtrashukrasya lakShaNam (32-33) · Śloka 33

મૂત્રિતસ્ય સ્ત્રિયં યાતો વાયુના શુક્રમુદ્ધતમ્| સ્થાનાચ્ચ્યુતં મૂત્રયતઃ પ્રાક્ પશ્ચાદ્વા પ્રવર્તતે||૩૨|| ભસ્મોદકપ્રતીકાશં મૂત્રશુક્રં તદુચ્યતે| |૩૩|

સ૦-સઞ્જાતમૂત્રસ્ય પુંસઃ સ્ત્રિયં ગચ્છતો મૂત્રયતો-મૂત્રં કુર્વતઃ, સ્થાનાચ્ચ્યુતં શુક્રં વાયુનોદ્ધતં-ધ્માતં, ભસ્મોદકેન પ્રતીકાશં-તુલ્યં, પ્રાક્ મૂત્રિતાત્ પશ્ચાદ્વા યત્ પ્રવર્તતે શુક્રં તન્મૂત્રશુક્રમુચ્યતે|

Adhikarana viDvighAtasya lakShaNam (33-34) · Śloka 34

| રૂક્ષદુર્બલયોર્વાતાદુદાવર્તં શકૃદ્યદા||૩૩|| મૂત્રસ્રોતોઽનુપર્યેતિ સંસૃષ્ટં શકૃતા તદા| મૂત્રં વિટ્તુલ્યગન્ધં સ્યાદ્વિડ્વિઘાતં તમાદિશેત્||૩૪||

સ૦-રૂક્ષદુર્બલયોઃ પુંસોર્વાતાદુદાવર્તં-પીડિતં, શકૃદ્યદા મૂત્રસ્રોતોઽનુપર્યેતિ-મૂત્રસ્રોતોઽભિત આગચ્છતિ, તદા શકૃતા સંસૃષ્ટં મૂત્રં પુરીષસદૃશગન્ધં સ્યાત્, તં વિડ્વિઘાતમિત્યાદિશેત્|

Adhikarana uShNavAtasya lakShaNam (35-36) · Śloka 36

પિત્તં વ્યાયામતીક્ષ્ણોષ્ણભોજનાધ્વાતપાદિભિઃ| પ્રવૃદ્ધં વાયુના ક્ષિપ્તં બસ્ત્યુપસ્થાર્તિદાહવત્||૩૫|| મૂત્રં પ્રવર્તયેત્પીતં સરક્તં રક્તમેવ વા| ઉષ્ણં પુનઃપુનઃ કૃચ્છ્રાદુષ્ણવાતં વદન્તિ તમ્||૩૬||

સ૦-પિત્તં કર્તૃ વ્યાયામાદિભિઃ પ્રવૃદ્ધં તથા વાતેન ક્ષિપ્તં બસ્ત્યુપસ્થાર્તિદાહયુક્તં મૂત્રં કર્મભૂતં પ્રવર્તયેત્| કિમ્ભૂતમ્ ? પીતં તથા સહ રક્તેન સરક્તં રક્તમેવ વા કેવલં તથોષ્ણં મુહુર્મુહુઃ કૃચ્છ્રેણ મૂત્રયેત્, તં ઉષ્ણવાતં વદન્તિ|

Adhikarana mUtrakShayasya lakShaNam (37) · Śloka 37

રૂક્ષસ્ય ક્લાન્તદેહસ્ય બસ્તિસ્થૌ પિત્તમારુતૌ| મૂત્રક્ષયં સરુગ્દાહં જનયેતાં તદાહ્વયમ્||૩૭||

સ૦-રૂક્ષસ્ય પુંસસ્તથા ક્લાન્તદેહસ્ય-ગ્લાનશરીરસ્ય, બસ્તિસ્થૌ પિત્તમારુતૈ સરુગ્દાહં મૂત્રસ્ય ક્ષયં જનયેતાં-ઉત્પાદયેતામ્| તદાહ્વયં-મૂત્રક્ષયસંજ્ઞમ્, મૂત્રક્ષયમિત્યર્થઃ|

Adhikarana mUtrasAdasya lakShaNam (38-39) · Śloka 39

પિત્તં કફો દ્વાવપિ વા સંહન્યેતેઽનિલેન ચેત્| કૃચ્છ્રાન્મૂત્રં તદા પીતં રક્તં શ્વેતં ઘનં સૃજેત્||૩૮|| સદાહં રોચનાશઙ્ખચૂર્ણવર્ણં ભવેચ્ચ તત્| શુષ્કં સમસ્તવર્ણં વા મૂત્રસાદં વદન્તિ તમ્||૩૯||

સ૦-પિત્તમથવા કફો વ્યસ્તોઽનિલેન સંહન્યતે-સમન્તાત્પીડ્યત આક્રમ્યતે| અથવા દ્વાવપિ-સંસર્ગરૂપૌ, તેન હન્યેતે યદિ, તદા કૃચ્છ્રેણ મૂત્રં પીતાદિનૈકૈકેન વર્ણેન શ્વેતાન્તેન યુક્તં ઘનં સદાહં સૃજેત્-મુઞ્ચેત્| તચ્ચ શુષ્કં કાલાન્તરેણ રોચનાશઙ્ખચૂર્ણવર્ણં ભવેત્, કદાચિદ્રોચનાચૂર્ણવર્ણં કદાચિચ્છઙ્ખચૂર્ણવર્ણં કદાચિત્પીતાદિસમસ્તવર્ણં વા સ્યાત્, તં મૂત્રસાદં વદન્તિ|

Adhikarana mUtrapravRuttijAnAmupasaMhAraH (9) · Śloka 9

ઇતિ વિસ્તરતઃ પ્રોક્તા રોગા મૂત્રાપ્રવૃત્તિજાઃ| નિદાનલક્ષણૈરૂર્ધ્વં વક્ષ્યન્તેઽતિપ્રવૃત્તિજાઃ||૪૦|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાને મૂત્રાઘાતનિદાનં નામ નવમોઽધ્યાયઃ||૯||

સ૦-ઇતિ-એવં, વિસ્તરેણ મૂત્રાપ્રવૃત્તિઃ-અપ્રવર્તનં, તતો જાતા રોગાઃ, નિદાનાનિ ચ લક્ષણાનિ ચ, તૈઃ પ્રકર્ષેણોક્તાઃ| ઊર્ધ્વમિત્યતોઽધ્યાયાદનન્તરં તુલ્યસ્થાનસઙ્ખ્યાદિત્વાત્ મૂત્રાતિપ્રવૃત્તિજાઃ-પ્રમેહાખ્યાઃ, રોગા વક્ષ્યન્તે-વદિષ્યન્તે| અનેનાસ્ય ગ્રન્થકૃતા યુક્ત્યા સમ્બન્ધોઽભિહિત ઇતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાને મૂત્રાઘાતનિદાનં નામ નવમોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૯||