9. mūtrāghātanidānādhyāyaḥ

Adhikarana mUtrAghAtanidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

અતીસારગ્રહણીરોગનિદનાનન્તરં મૂત્રાઘાતનિદાનમેકસમ્બન્ધનત્વાદુચ્યત ઇત્યાહ - - - - અથાતો મૂત્રાઘાતનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)||૨||

Adhikarana bastyAdaya ekasambandhanAH (1) · Śloka 1

બસ્તિબસ્તિશિરોમેઢ્રકટીવૃષણપાયવઃ| એકસમ્બન્ધનાઃ પ્રોક્તા ગુદાસ્થિવિવરાશ્રયાઃ||૧||

Adhikarana mUtrAghAtasaMprAptiH (2-3) · Śloka 3

નનુ, અત્ર મૂત્રાશ્રિતા દોષા અવશ્યં બસ્તિં પ્રાપ્ય વિકુર્વતે| બસ્તેશ્ચાધોમુખત્વાન્મૂત્રાન્તઃપ્રવેશો બસ્તિમુખેન ન સમ્ભાવ્યતે, તસ્માન્મૂત્રાઘાતાનુત્પત્તિરેવ, ઇત્યાશઙ્ક્યાહ - - - - અધોમુખોઽપિ બસ્તિર્હિ મૂત્રવાહિસિરામુખૈઃ| પાર્શ્વેભ્યઃ પૂર્યતે સૂક્ષ્મૈઃ સ્યન્દમાનૈરનારતમ્||૨|| યૈસ્તૈરેવ પ્રવિશ્યૈનં દોષાઃ કુર્વન્તિ વિંશતિમ્| મૂત્રાઘાતાન્ પ્રમેહાંશ્ચ કૃચ્છ્રાન્મર્મસમાશ્રયાન્||૩||

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (4) · Śloka 4

બસ્તિવઙ્ક્ષણમેડ્રાર્તિયુક્તોઽલ્પાલ્પં મુહુર્મુહુઃ| મૂત્રયેદ્વાતજે કૃચ્છ્રે|૪|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (4-5) · Śloka 5

| પૈત્તે પીતં સદાહરુક્||૪|| રક્તં વા| |૫|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (5) · Śloka 5

કફજે બસ્તિમેડ્રગૌરવશોફવાન્| સપિચ્છં સવિબન્ધં ચ|૫|

Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (5) · Śloka 5

| સર્વૈઃ સર્વાત્મકં મલૈઃ||૫||

Adhikarana ashmarIsaMprAptiH (6-7) · Śloka 7

ઇદાનીમશ્મરીં લક્ષયતિ - - - - યદા વાયુર્મુખં બસ્તેરાવૃત્ય પરિશોષયેત્| મૂત્રં સપિત્તં સકફં સશુક્રં વા તદા ક્રમાત્||૬|| સઞ્જાયતેઽશ્મરી ઘોરા પિત્તાદ્ગોરિવ રોચના| શ્લેષ્માશ્રયા ચ સર્વા સ્યાત્|૭|

Adhikarana ashmaryAH pUrvarUpam (7-8) · Śloka 8

| અથાસ્યાઃ પૂર્વલક્ષણમ્||૭|| બસ્ત્યાધ્માનં તદાસન્નદેશેષુ પરિતોઽતિરુક્| મૂત્રે ચ બસ્તગન્ધત્વં મૂત્રકૃચ્છ્રં જ્વરોઽરુચિઃ||૮||

Adhikarana ashmaryAH sAmAnyalakShaNam (9-10) · Śloka 10

સામાન્યલિઙ્ગં રુડ્નાભિસેવનીબસ્તિમૂર્ધસુ| વિશીર્ણધારં મૂત્રં સ્યાત્તયા માર્ગનિરોધને||૯|| તહ્યપાયાત્સુખં મેહેદચ્છં ગોમેદકોપમમ્| તત્સઙ્ક્ષોભાત્ક્ષતે સાસ્રમાયાસાચ્ચાતિરુગ્ભવેત્||૧૦||

Adhikarana vAtajAyA lakShaNam (11-12) · Śloka 12

તત્ર વાતાદ્ભૃશાર્ત્યાર્તો દન્તાન્ ખાદતિ વેપતે| મૃદ્ગાતિ મેહનં નાભિં પીડયત્યનિશં ક્વણન્||૧૧|| સાનિલં મુઞ્ચતિ શકૃન્મુહુર્મેહતિ બિન્દુશઃ| શ્યાવા રૂક્ષાઽશ્મરી ચાસ્ય સ્યાચ્ચિતા કણ્ટકૈરિવ||૧૨||

Adhikarana pittajAyA lakShaNam (13) · Śloka 13

પિત્તેન દહ્યતે બસ્તિઃ પચ્યમાન ઇવોષ્મવાન્| ભલ્લાતકાસ્થિસંસ્થાના રક્તા પીતાઽસિતાઽશ્મરી||૧૩||

Adhikarana kaphajAyA lakShaNam (14) · Śloka 14

બસ્તિર્નિસ્તુદ્યત ઇવ શ્લેષ્મણા શીતલો ગુરુઃ| અશ્મરી મહતી શ્લક્ષ્ણા મધુવર્ણાઽથવા સિતા||૧૪||

Adhikarana etAstisro bAlAnAM bhavanti (15) · Śloka 15

એતા ભવન્તિ બાલાનાં તેષામેવ ચ ભૂયસા| આશ્રયોપચયાલ્પત્વાદ્ગ્રહણાહરણે સુખાઃ||૧૫||

Adhikarana shukrAshmarI mahatAmeva, shukrAshmaryAH saMprAptiH, shukrAshmaryAH lakShaNam (16-18) · Śloka 18

શુક્રાશ્મરી તુ મહતાં જાયતે શુક્રધારણાત્| સ્થાનાચ્ચ્યુતમમુક્તં હિ મુષ્કયોરન્તરેઽનિલઃ||૧૬|| શોષયત્યુપસઙ્ગૃહ્ય શુક્રં તચ્છુષ્કમશ્મરી| બસ્તિરુક્કૃચ્છ્રમૂત્રત્વમુષ્કશ્વયથુકારિણી||૧૭|| તસ્યામુત્પન્નમાત્રાયાં શુક્રમેતિ વિલીયતે| પીડિતે ત્વવકાશેઽસ્મિન્|૧૮|

Adhikarana sharkarAyAH lakShaNam (18-19) · Śloka 19

| અશ્મર્યેવ ચ શર્કરા||૧૮|| અણુશો વાયુના ભિન્ના સા ત્વસ્મિન્નનુલોમગે| નિરેતિ સહ મૂત્રેણ પ્રતિલોમે વિબધ્યતે||૧૯||

Adhikarana vAtabasteH lakShaNam (20-23) · Śloka 23

અથ વાતબસ્ત્યાદીનાહ - - - - મૂત્રસન્ધારિણઃ કુર્યાદ્બુદ્ધ્વા બસ્તેર્મુખં મરુત્| મૂત્રસઙ્ગં રુજં કણ્ડૂં કદાચિચ્ચ સ્વધામતઃ||૨૦|| પ્રચ્યાવ્ય બસ્તિમુદ્વૃત્તં ગર્ભાભં સ્થૂલવિપ્લુતમ્| કરોતિ તત્ર રુગ્દાહસ્પન્દનોદ્વેષ્ટનાનિ ચ||૨૧|| બિન્દુશશ્ચ પ્રવર્તેત મૂત્રં બસ્તૌ તુ પીડતે| ધારયા દ્વિવિધોઽપ્યેષ વાતબસ્તિરિતિ સ્મૃતઃ||૨૨|| દુસ્તરો દુસ્તરતરો દ્વિતીયઃ પ્રબલાનિલઃ| |૨૩|

Adhikarana vAtAShThIlAyAH lakShaNam (23-24) · Śloka 24

| શકૃન્માર્ગસ્ય બસ્તેશ્ચ વાયુરન્તરમાશ્રિતઃ||૨૩|| અષ્ઠીલાભં ઘનં ગ્રન્થિં કરોત્યચલમુન્નતમ્| વાતાષ્ઠીલેતિ સાઽઽધ્માનવિણ્મૂત્રાનિલસઙ્ગકૃત્||૨૪||

Adhikarana vAtakuNDalikAyAH lakShaNam (25-26) · Śloka 26

વિગુણઃ કણ્ડલીભૂતો બસ્તૌ તીવ્રવ્યથોઽનિલઃ| આવિધ્ય મૂત્રં ભ્રમતિ સસ્તમ્ભોદ્વેષ્ટગૌરવઃ||૨૫|| મૂત્રમલ્પાલ્પમથવા વિમુઞ્ચતિ શકૃત્સૃજન્| વાતકુણ્ડલિકેત્યેષા|૨૬|

Adhikarana mUtrAtItasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27

| મૂત્રં તુ વિધૃતં ચિરમ્||૨૬|| ન નિરેતિ વિબદ્ધં વા મૂત્રાતીતં તદલ્પરુક્| |૨૭|

Adhikarana mUtrajaTharasya lakShaNam (27-29) · Śloka 29

| વિધારણાત્પ્રતિહિતં વાતોદાવર્તિતં યદા||૨૭|| નાભેરધસ્તાદુદરં મૂત્રમાપૂરયેત્તદા| કુર્યાત્તીવ્રરુગાધ્માનમપક્તિં મલસઙ્ગ્રહમ્||૨૮|| તન્મૂત્રજઠરમ્| |૨૯|

Adhikarana mUtrotsa~ggasya lakShaNam (29-30) · Śloka 30

છિદ્રવૈગુણ્યેનાનિલેન વા| આક્ષિપ્તમલ્પં મૂત્રં તદ્બસ્તૌ નાલેઽથવા મણૌ||૨૯|| સ્થિત્વા સ્રવેચ્છનૈઃ પશ્ચાત્સરુજં વાઽથ નીરુજમ્| મૂત્રોત્સઙ્ગઃ સ વિચ્છિન્નતચ્છેષગુરુશેફસઃ||૩૦||

Adhikarana mUtragrantheH lakShaNam (31) · Śloka 31

અન્તર્બસ્તિમુખે વૃત્તઃ સ્થિરોઽલ્પઃ સહસા ભવેત્| અશ્મરીતુલ્યરુક્ ગ્રન્થિર્મૂત્રગ્રન્થિઃ સ ઉચ્યતે||૩૧||

Adhikarana mUtrashukrasya lakShaNam (32-33) · Śloka 33

મૂત્રિતસ્ય સ્ત્રિયં યાતો વાયુના શુક્રમુદ્ધતમ્| સ્થાનાચ્ચ્યુતં મૂત્રયતઃ પ્રાક્ પશ્ચાદ્વા પ્રવર્તતે||૩૨|| ભસ્મોદકપ્રતીકાશં મૂત્રશુક્રં તદુચ્યતે| |૩૩|

Adhikarana viDvighAtasya lakShaNam (33-34) · Śloka 34

| રૂક્ષદુર્બલયોર્વાતાદુદાવર્તં શકૃદ્યદા||૩૩|| મૂત્રસ્રોતોઽનુપર્યેતિ સંસૃષ્ટં શકૃતા તદા| મૂત્રં વિટ્તુલ્યગન્ધં સ્યાદ્વિડ્વિઘાતં તમાદિશેત્||૩૪||

Adhikarana uShNavAtasya lakShaNam (35-36) · Śloka 36

પિત્તં વ્યાયામતીક્ષ્ણોષ્ણભોજનાધ્વાતપાદિભિઃ| પ્રવૃદ્ધં વાયુના ક્ષિપ્તં બસ્ત્યુપસ્થાર્તિદાહવત્||૩૫|| મૂત્રં પ્રવર્તયેત્પીતં સરક્તં રક્તમેવ વા| ઉષ્ણં પુનઃપુનઃ કૃચ્છ્રાદુષ્ણવાતં વદન્તિ તમ્||૩૬||

Adhikarana mUtrakShayasya lakShaNam (37) · Śloka 37

રૂક્ષસ્ય ક્લાન્તદેહસ્ય બસ્તિસ્થૌ પિત્તમારુતૌ| મૂત્રક્ષયં સરુગ્દાહં જનયેતાં તદાહ્વયમ્||૩૭||

Adhikarana mUtrasAdasya lakShaNam (38-39) · Śloka 39

પિત્તં કફો દ્વાવપિ વા સંહન્યેતેઽનિલેન ચેત્| કૃચ્છ્રાન્મૂત્રં તદા પીતં રક્તં શ્વેતં ઘનં સૃજેત્||૩૮|| સદાહં રોચનાશઙ્ખચૂર્ણવર્ણં ભવેચ્ચ તત્| શુષ્કં સમસ્તવર્ણં વા મૂત્રસાદં વદન્તિ તમ્||૩૯||

Adhikarana mUtrapravRuttijAnAmupasaMhAraH (9) · Śloka 9

ઇતિ વિસ્તરતઃ પ્રોક્તા રોગા મૂત્રાપ્રવૃત્તિજાઃ| નિદાનલક્ષણૈરૂર્ધ્વં વક્ષ્યન્તેઽતિપ્રવૃત્તિજાઃ||૪૦|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાને મૂત્રાઘાતનિદાનં નામ નવમોઽધ્યાયઃ||૯||