9. mūtrāghātanidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

అతీసారగ్రహణీరోగనిదానాదనంతరం మూత్రాఘాతనిదానమేకసంబంధనత్వాదుచ్యత ఇత్యాహ - - - -

Adhikarana mUtrAghAtanidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

అతీసారగ్రహణీరోగనిదనానంతరం మూత్రాఘాతనిదానమేకసంబంధనత్వాదుచ్యత ఇత్యాహ - - - - అథాతో మూత్రాఘాతనిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే)||2||

00000

Adhikarana bastyAdaya ekasambandhanAH (1) · Śloka 1

బస్తిబస్తిశిరోమేఢ్రకటీవృషణపాయవః| ఏకసంబంధనాః ప్రోక్తా గుదాస్థివివరాశ్రయాః||1||

స0-బస్త్యాదీనాం ద్వంద్వః| బస్త్యాదయ ఏకసంబంధనాః ప్రోక్తాః| ఏకం సంబంధనం-గ్రంథనం, యేషాం త ఏవం| తదేవైకసంబంధనత్వమేషాం ప్రకటయతి-గుదేత్యాది| గుదాస్థివివరమాశ్రయో యేషాం త ఏవం, తత్రాశ్రితా ఇత్యర్థః|

Adhikarana mUtrAghAtasaMprAptiH (2-3) · Śloka 3

నను, అత్ర మూత్రాశ్రితా దోషా అవశ్యం బస్తిం ప్రాప్య వికుర్వతే| బస్తేశ్చాధోముఖత్వాన్మూత్రాంతఃప్రవేశో బస్తిముఖేన న సంభావ్యతే, తస్మాన్మూత్రాఘాతానుత్పత్తిరేవ, ఇత్యాశంక్యాహ - - - - అధోముఖోఽపి బస్తిర్హి మూత్రవాహిసిరాముఖైః| పార్శ్వేభ్యః పూర్యతే సూక్ష్మైః స్యందమానైరనారతం||2|| యైస్తైరేవ ప్రవిశ్యైనం దోషాః కుర్వంతి వింశతిం| మూత్రాఘాతాన్ ప్రమేహాంశ్చ కృచ్ఛ్రాన్మర్మసమాశ్రయాన్||3||

స0-హిర్యస్మాదర్థే| అపిశ్చ హేత్వభ్యుపగమే| యద్యప్యధోముఖో బస్తిస్తథాఽపి జలమధ్యస్థితాధోముఖనవమృత్కుంభవత్| హి-యస్మాత్, పార్శ్వేభ్యో మూత్రవాహిసిరాముఖైః-స్రోతోద్గారైః, సూక్ష్మైః ప్రకృతత్వాన్మూత్రం స్యందమానైః-స్రవద్భిః, అనారతం-అనవరతం, యైరేవ మూత్రస్రోతోద్వారైర్బస్తిః పూర్యతే తైరేవ మూత్రస్రోతోద్వారైర్దోషా ఏనం-బస్తిం, ప్రవిశ్య వింశతిం మూత్రాఘాతాన్ కుర్వంతి తావతశ్చ ప్రమేహాన్| కింభూతాన్ ? బస్త్యాఖ్యమర్మసమాశ్రయాన్| హేతౌ ద్వితీయా| మర్మసమాశ్రితత్వాత్ కృచ్ఛ్రాన్-కృచ్ఛ్రసాధ్యాన్|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (4) · Śloka 4

బస్తివంక్షణమేడ్రార్తియుక్తోఽల్పాల్పం ముహుర్ముహుః| మూత్రయేద్వాతజే కృచ్ఛ్రే|4|

స0-అత్ర చత్వారో మూత్రాఘాతా వాతపిత్తకఫసన్నిపాతాత్మకాః| తత్ర వాతజే కృచ్ఛ్రే-మూత్రాఘాతే, బస్త్యాద్యర్తియుక్తః పుమానల్పాల్పం కృత్వా ముహుర్ముహుర్మూత్రయేత్|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (4-5) · Śloka 5

| పైత్తే పీతం సదాహరుక్||4|| రక్తం వా| |5|

స0-పైత్తే కృచ్ఛ్రే పుమాన్ మూత్రం పీతం సదాహరుఙ్మూత్రయేత్, అథవా రక్తం|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (5) · Śloka 5

కఫజే బస్తిమేడ్రగౌరవశోఫవాన్| సపిచ్ఛం సవిబంధం చ|5|

స0-కఫజే కృచ్ఛ్రే బస్తిమేడ్రగౌరవశోఫయుక్తః సన్ సపిచ్ఛం సవిబంధః చ-రుద్ధ్వా రుద్ధ్వా, మూత్రం మూత్రయేత్|

Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (5) · Śloka 5

| సర్వైః సర్వాత్మకం మలైః||5||

స0-సర్వైః-త్రిభిర్దోషైః సన్నిపతితైర్జాతే కృచ్ఛ్రే, సర్వాత్మకం-దోషత్రయలక్షణలింగితం, మూత్రం మూత్రయేత్|

Adhikarana ashmarIsaMprAptiH (6-7) · Śloka 7

ఇదానీమశ్మరీం లక్షయతి - - - - యదా వాయుర్ముఖం బస్తేరావృత్య పరిశోషయేత్| మూత్రం సపిత్తం సకఫం సశుక్రం వా తదా క్రమాత్||6|| సంజాయతేఽశ్మరీ ఘోరా పిత్తాద్గోరివ రోచనా| శ్లేష్మాశ్రయా చ సర్వా స్యాత్|7|

స0-యదా-యస్మిన్ కాలే, వాయుః కుపితో బస్తేర్ముఖమావృత్య-రుద్ధ్వా, పరిశోషయేన్మూత్రం కేవలం కదాచిత్సపిత్తం కదాచిత్సకఫమథవా సశుక్రం మూత్రం తదా సంజాయతేఽశ్మరీ| క్రమాత్-యథోత్తరం, ఘోరా మూత్రాశ్మరీ, ఘోరతరా పిత్తాశ్మరీ, ఘోరతమా శ్లేష్మాశ్మరీ, తతోఽపి ఘోరా శుక్రాశ్మరీ, ఇతి క్రమశబ్దస్యార్థః| వాయునా పిత్తం సంశోష్య గోర్యథా రోచనా సంజాయతే తథాఽశ్మరీతి| సర్వా చాశ్మరీ శ్లేష్మాశ్రయా| శ్లేష్మా ఆశ్రయః-ఆధారో, యస్యాః సైవం| కఫమాశ్రిత్య సర్వాఽశ్మరీ స్యాదిత్యర్థః|

Adhikarana ashmaryAH pUrvarUpam (7-8) · Śloka 8

| అథాస్యాః పూర్వలక్షణం||7|| బస్త్యాధ్మానం తదాసన్నదేశేషు పరితోఽతిరుక్| మూత్రే చ బస్తగంధత్వం మూత్రకృచ్ఛ్రం జ్వరోఽరుచిః||8||

స0-అథ-అనంతరం, అస్యాః పూర్వలక్షణం-ప్రాగ్రూపం, బస్త్యాధ్మానాది|

Adhikarana ashmaryAH sAmAnyalakShaNam (9-10) · Śloka 10

సామాన్యలింగం రుడ్నాభిసేవనీబస్తిమూర్ధసు| విశీర్ణధారం మూత్రం స్యాత్తయా మార్గనిరోధనే||9|| తహ్యపాయాత్సుఖం మేహేదచ్ఛం గోమేదకోపమం| తత్సంక్షోభాత్క్షతే సాస్రమాయాసాచ్చాతిరుగ్భవేత్||10||

స0-సామాన్యం లక్షణం నాభ్యాదిషు రుగ్భవతి| తయా-అశ్మర్యా, మార్గనిరోధే సతి మూత్రం విశీర్ణధారం-విచ్ఛిన్నధారం, భవేత్| తహ్యపాయాత్-అశ్మర్యపగమాత్, నరః సుఖం-అకృచ్ఛ్రేణ, మేహేత్-మూత్రం ముంచేత్| కీదృశం ? అచ్ఛం-అకలుషం, గోమేదకోపమం, గోమేదకో-రత్నవిశేషః, ఉపమా యస్య తదేవం| తస్యాః సంక్షోభస్తత్సంక్షోభాద్యత్క్షతం భవతి తస్మింక్షతే సతి సాస్రం-సలోహితం, మేహేత్| ఆయాసాత్-అధ్వాదికృతాత్ శ్రమాత్, అతిరుగ్భవేత్|

Adhikarana vAtajAyA lakShaNam (11-12) · Śloka 12

తత్ర వాతాద్భృశార్త్యార్తో దంతాన్ ఖాదతి వేపతే| మృద్గాతి మేహనం నాభిం పీడయత్యనిశం క్వణన్||11|| సానిలం ముంచతి శకృన్ముహుర్మేహతి బిందుశః| శ్యావా రూక్షాఽశ్మరీ చాస్య స్యాచ్చితా కంటకైరివ||12||

స0-తత్ర-తాస్వశ్మరీషు మధ్యే, వాతాద్యాఽశ్మర్O తస్యాముత్పన్నాయాం సత్యాం పుమాన్ భృశార్త్యార్తః-అత్యంతం పీడయా పీడితో, దంతాన్ ఖాదతి| తథా, వేపతే-కంపతే| మేహనం-మేఢ్రం, మృద్గాతి-మలయతి| నాభిం చ హస్తాభ్యాం పీడయతి| కిం కుర్వన్ ? అనిశం-అనవరతం, క్వణన్-నానావిధదుఃఖోద్భావకం శబ్దం విదధత్| తథా, సహానిలేన-వాతసహితం, శకృన్ముంచతి| తథా, ముహుర్మేహతి-మూత్రం పునఃపునః సృజతి| బిందుశో-బిందుం బిందుం కృత్వా| అస్య చ-నరస్య, అశ్మరీ శ్యావా వర్ణతః, తథా రూక్షా కంటకైశ్చితేవ-వ్యాప్తా, భవేత్|

Adhikarana pittajAyA lakShaNam (13) · Śloka 13

పిత్తేన దహ్యతే బస్తిః పచ్యమాన ఇవోష్మవాన్| భల్లాతకాస్థిసంస్థానా రక్తా పీతాఽసితాఽశ్మరీ||13||

స0-పిత్తేన యాఽశ్మరీ తయా బస్తిర్దహ్యతే| పచ్యమాన ఇవ ఊష్మవాన్-సంతాపయుక్తో భవతి| సా చాశ్మరీ భల్లాతకాస్థిసంస్థానా-తదాకారా స్యాత్| తథా, వర్ణతో రక్తా పీతా తథాఽసితా-కృష్ణచ్ఛాయా|

Adhikarana kaphajAyA lakShaNam (14) · Śloka 14

బస్తిర్నిస్తుద్యత ఇవ శ్లేష్మణా శీతలో గురుః| అశ్మరీ మహతీ శ్లక్ష్ణా మధువర్ణాఽథవా సితా||14||

స0-శ్లేష్మణా జాతాయామశ్మర్యాం బస్తిర్నిస్తుద్యత ఇవ శీతలో గురుశ్చ స్యాత్| అశ్మరీ చ మహతీ-స్థూలా వాతపిత్తోత్థాభ్యాం సకాశాత్| తథా, శ్లక్ష్ణా-కోమలా| మధువర్ణా-మాక్షికాభా| అథవా, సితా-శుక్లా|

Adhikarana etAstisro bAlAnAM bhavanti (15) · Śloka 15

ఏతా భవంతి బాలానాం తేషామేవ చ భూయసా| ఆశ్రయోపచయాల్పత్వాద్గ్రహణాహరణే సుఖాః||15||

స0-ఏతాః-తిస్రోఽశ్మర్యో, బాలానామేవ భవంతి| తథా చ తంత్రాంతరే (సుశ్రుతే ని. అ. 3|11)- "తిస్రోఽశ్మర్యో దివాస్వప్నశీలనాధ్యశనశీతస్నిగ్ధమధురాహారప్రియత్వాద్బాలానామేవ భవంతి|" ఇతి| తేషాం చ బాలానాం జాతాస్తా భూయసా గ్రహణాహరణే సుఖాః| గ్రహణం-బడిశాదినా, ఆహరణం-శస్త్రాదినా, తస్మిన్ సుఖాః-సుఖోపాయాః| అత్రైవ హేతుమాహ-ఆశ్రయేత్యాది| ఆశ్రయః-ఆధారః, ఉపచయో-వృద్ధిః, తయోరల్పత్వం, తస్మాద్ధేతోర్బలానామశ్మర్యా ఆశ్రయోఽల్పో భవతి, యత్రాసావశ్మరీ జాయతే| అత ఏవ చాశ్రయానుసారేణోపచయోఽప్యశ్మర్యా బాలానామల్పో భవతి| అతస్తా గ్రహణాహరణే సుఖాః| మహతాం తు యథోక్తహేత్వభావాద్గ్రహణాహరణే తా దుఃఖావహాః|

Adhikarana shukrAshmarI mahatAmeva, shukrAshmaryAH saMprAptiH, shukrAshmaryAH lakShaNam (16-18) · Śloka 18

శుక్రాశ్మరీ తు మహతాం జాయతే శుక్రధారణాత్| స్థానాచ్చ్యుతమముక్తం హి ముష్కయోరంతరేఽనిలః||16|| శోషయత్యుపసంగృహ్య శుక్రం తచ్ఛుష్కమశ్మరీ| బస్తిరుక్కృచ్ఛ్రమూత్రత్వముష్కశ్వయథుకారిణీ||17|| తస్యాముత్పన్నమాత్రాయాం శుక్రమేతి విలీయతే| పీడితే త్వవకాశేఽస్మిన్|18|

స0-తురవధారణే| మహతామేవ శుక్రాశ్మరీ జాయతే, న బాలానాం, తథావిధస్య తేషాం శుక్రస్యాభావాత్| కుతో జాయతే ? శుక్రధారణాత్-హర్షాద్యుదీరణాత్స్థానచ్యుతస్య శుక్రస్య ధారణాత్| అత ఏవాహ-స్థానాదిత్యాది| యస్మాత్స్థానాచ్చ్యుతం-పరిభ్రష్టం, బహిరముక్తం-అత్యక్తం, తదానీం వాయుర్ముష్కయోః-వృషణయోః, అంతరే-మధ్యే, శోషయతి| కిం కృత్వా ? ఉపసంగృహ్య,-శుక్రం సర్వతో గృహీత్వా| తచ్చ శుష్కం సదశ్మరీతి భణ్యతే| సా చ బస్తిరుగాదికారిణీ| తస్యాముత్పన్నమాత్రాయాం-న చిరకాలోత్పన్నాయాం, పీడితే-హస్తాదినాఽభిభూతే, అస్మిన్నవకాశే-శుక్రాశ్మరీస్థానే, శుక్రమేతి-ఆగచ్ఛతి, తథా విలీయతే చ, ఇతి చశబ్దో లుప్తనిర్దిష్టో బోధ్యః| విశేషేణ లీయతే-తత్రైవ సుష్ఠు శ్లిష్యతే, కఠినత్వాత్|

Adhikarana sharkarAyAH lakShaNam (18-19) · Śloka 19

| అశ్మర్యేవ చ శర్కరా||18|| అణుశో వాయునా భిన్నా సా త్వస్మిన్ననులోమగే| నిరేతి సహ మూత్రేణ ప్రతిలోమే విబధ్యతే||19||

స0-అశ్మర్యేవ చ పవనేనాణుశో భిన్నా సతీ శర్కరా స్యాత్, న తు తస్యా అన్యదుపాదానకారణమిత్యర్థః| సా-శర్కరా, అస్మిన్-పవనే, అనులోమగే-అనులోమం కృత్వా స్థితే సతి, మూత్రేణ సహ నిరేతి-బహిర్నిష్క్రామతి| ప్రతిలోమే వాయౌ సా సర్కరా విబధ్యతే- న తు బహిర్నిష్క్రామతి| అశ్మరీ త్వనులోమగేఽపి మరుతి న నిరేతి-మూత్రేణ సహ న నిష్క్రామతి, ఇత్యనయోర్భేదః| అశ్మరీణాం భల్లాతకాదిసంస్థాననిర్దేశస్తదనుసారేణాహరణార్థం బస్త్యవయవవిపాటనముపయుజ్యతే| శ్యావాదివర్ణనిర్దేశశ్చ బహిర్నిష్క్రాంతానాం శ్యావాదివర్ణనిదర్శనేన వాతాదీననుమాయ తత్కృతానాం వ్రణానాం చికిత్సార్థముపయుజ్యతే| నను చ, సంస్థానేనైవ వాతాద్యనుమానమశ్మరీవ్రణస్య భవిష్యతీతి వర్ణనిర్దేశోఽనర్థకః| మైవం| సంస్థానం ప్రాయికమితి కేచిన్మన్యంతే, తస్మాద్వర్ణనిర్దేశోఽపి వాచ్యః| ప్రాయికత్వే చ తద్ద్వయోరుపాదానం లింగం|

Adhikarana vAtabasteH lakShaNam (20-23) · Śloka 23

అథ వాతబస్త్యాదీనాహ - - - - మూత్రసంధారిణః కుర్యాద్బుద్ధ్వా బస్తేర్ముఖం మరుత్| మూత్రసంగం రుజం కండూం కదాచిచ్చ స్వధామతః||20|| ప్రచ్యావ్య బస్తిముద్వృత్తం గర్భాభం స్థూలవిప్లుతం| కరోతి తత్ర రుగ్దాహస్పందనోద్వేష్టనాని చ||21|| బిందుశశ్చ ప్రవర్తేత మూత్రం బస్తౌ తు పీడతే| ధారయా ద్వివిధోఽప్యేష వాతబస్తిరితి స్మృతః||22|| దుస్తరో దుస్తరతరో ద్వితీయః ప్రబలానిలః| |23|

స0-మూత్రసంధారిణః పురుషస్య బస్తేః-మూత్రధారస్య, ముఖం-ద్వారం, రుద్ధ్వా మారుతో మూత్రసంగం కుర్యాద్రుజం కండూం చ| స వాతబస్తిర్మూత్రాఘాతవిశేషః| కదాచిత్-అదృష్టవశాత్, వాయుస్తం బస్తిం స్వధామతః-స్వస్థానాత్, ప్రచ్యావ్య-చ్యావయిత్వా, ఉద్వృత్తం-ఊర్ధ్వముఖం, గర్భాభం-గర్భసదృశం, స్థూలం-స్వప్రమాణాత్ ప్రవృద్ధం, తథా విప్లుతం-చంచలం, కరోతి| చశబ్దాన్న కేవలం బస్తిభ్రంశమేవంవిధం కరోతి, యావత్తత్ర రుగాదీనపి| మూత్రం చ బిందుశః-బిందుబిందుః ప్రవర్తతే| బస్తౌ చ పీడితే-హస్తాదినా, మూత్రం ధారయా-అవిచ్ఛిన్నం, ప్రవర్తతే| ఏష ద్వివిధో వాతబస్తిరితి నామ్నా స్మృతః| స చ ప్రథమో దుస్తరో-దుఃఖేన కృచ్ఛ్రేణ తరితుం శక్యతే| ద్వితీయో వాతబస్తిర్దుస్తరతరో యతః ప్రబలానిలః| అత ఏవ చాత్ర ప్రబలానిలత్వాన్మూత్రస్య బిందుశః ప్రవర్తనం|

Adhikarana vAtAShThIlAyAH lakShaNam (23-24) · Śloka 24

| శకృన్మార్గస్య బస్తేశ్చ వాయురంతరమాశ్రితః||23|| అష్ఠీలాభం ఘనం గ్రంథిం కరోత్యచలమున్నతం| వాతాష్ఠీలేతి సాఽఽధ్మానవిణ్మూత్రానిలసంగకృత్||24||

స0-శకృన్మార్గస్య-గుదస్య, బస్తేశ్చాంతరం-మధ్యం, వాయురాశ్రితః సన్ గ్రంథిమష్ఠీలాభం ఘనమచలమున్నతం కరోతి| సా వాతాష్ఠీలేత్యుచ్యతే| సా చాధ్మానాదికృత్|

Adhikarana vAtakuNDalikAyAH lakShaNam (25-26) · Śloka 26

విగుణః కండలీభూతో బస్తౌ తీవ్రవ్యథోఽనిలః| ఆవిధ్య మూత్రం భ్రమతి సస్తంభోద్వేష్టగౌరవః||25|| మూత్రమల్పాల్పమథవా విముంచతి శకృత్సృజన్| వాతకుండలికేత్యేషా|26|

స0-విగుణః-కుపితో న త్వనులోమగః, తథా దోషదేశాదిసహకారికారణవశాత్ కుండలాకారగతిః, తథా తీవ్రవ్యథః, కార్యే కారణోపచారాదేవముక్తః, తథా సహ స్తంభేన-స్తబ్ధతయా, తథోద్వేష్టేన గౌరవేణ చ వర్తతే| స ఏవంభూతో వాయుర్మూత్రమావిధ్య-క్షోభయిత్వా బస్తౌ భ్రమతి| అథవా న మూత్రమావిధ్య భ్రమతి| కింభూతస్తర్హి ? శకృత్-పురీషం, సృజన్-విసర్గం కుర్వన్, మూత్రమల్పాల్పం-స్తోకం స్తోకం కృత్వా, విముంచతి| ఏవంరూపా వాతకుండలికోచ్యతే|

Adhikarana mUtrAtItasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27

| మూత్రం తు విధృతం చిరం||26|| న నిరేతి విబద్ధం వా మూత్రాతీతం తదల్పరుక్| |27|

స0-మూత్రం తు చిరం విధృతం న నిరేతి-న ప్రవర్తతే| అథవా పవనవశాద్విబద్ధం నిర్గచ్ఛత్యల్పరుక్ తన్మూత్రాతీతం కథ్యతే|

Adhikarana mUtrajaTharasya lakShaNam (27-29) · Śloka 29

| విధారణాత్ప్రతిహితం వాతోదావర్తితం యదా||27|| నాభేరధస్తాదుదరం మూత్రమాపూరయేత్తదా| కుర్యాత్తీవ్రరుగాధ్మానమపక్తిం మలసంగ్రహం||28|| తన్మూత్రజఠరం| |29|

స0-విధారణాత్-మూత్రవేగస్య రోధాత్, ప్రతిహితం మూత్రం కర్తృభూతం వాతేనోదావర్తితం యదా నాభేరధస్తాదుదరం కర్మభూతమాపూరయేత్ తదా తీవ్రరుజాదికం కుర్యాత్, తన్మూత్రజఠరమిత్యుచ్యతే|

Adhikarana mUtrotsa~ggasya lakShaNam (29-30) · Śloka 30

ఛిద్రవైగుణ్యేనానిలేన వా| ఆక్షిప్తమల్పం మూత్రం తద్బస్తౌ నాలేఽథవా మణౌ||29|| స్థిత్వా స్రవేచ్ఛనైః పశ్చాత్సరుజం వాఽథ నీరుజం| మూత్రోత్సంగః స విచ్ఛిన్నతచ్ఛేషగురుశేఫసః||30||

స0-ఛిద్రవైగుణ్యేన-మూత్రద్వారదోషేణ, అనిలేన వా తథాభూతేన, యదాక్షిప్తం మూత్రమల్పం-కించిచ్ఛేషం మూత్రం, తద్బస్తౌ స్థితమథవా నాలే మణికందే వా స్థితం| తత్ర స్థిత్వా పశ్చాత్-అనంతరం, శనైః-మందం మందం కృత్వా, సరుజమథవా నీరుజం స్రవేత్| పుంసః కింభూతస్య ? విచ్ఛిన్నతచ్ఛేషగురుశేఫసః| తదతి ప్రకృతం మూత్రం పరామృశ్యతే, తస్య-ముక్తమూత్రస్య, శేషస్తచ్ఛేషః, విచ్ఛిన్నశ్చాసౌ తచ్ఛేషశ్చ విచ్ఛిన్నతచ్ఛేషః, తేన గురుశేఫో-గురు మేఢ్రం, యస్య స విచ్ఛిన్నతచ్ఛేషగురుశేఫాః, తస్య విచ్ఛిన్నతచ్ఛేషగురుశేఫసః| స ఏవంవిధః సన్ మూత్రోత్సంగ ఉచ్యతే|

Adhikarana mUtragrantheH lakShaNam (31) · Śloka 31

అంతర్బస్తిముఖే వృత్తః స్థిరోఽల్పః సహసా భవేత్| అశ్మరీతుల్యరుక్ గ్రంథిర్మూత్రగ్రంథిః స ఉచ్యతే||31||

స0-బస్తేర్ముఖస్య మధ్యే గ్రంథిర్వృత్తో-వర్తులః, తథా స్థిరోఽల్పశ్చ సహసా-ఝటిత్యేవ, భవేత్| అశ్మరీతుల్యరుగ్ గ్రంథిః స మూత్రగ్రంథిరుచ్యతే|

Adhikarana mUtrashukrasya lakShaNam (32-33) · Śloka 33

మూత్రితస్య స్త్రియం యాతో వాయునా శుక్రముద్ధతం| స్థానాచ్చ్యుతం మూత్రయతః ప్రాక్ పశ్చాద్వా ప్రవర్తతే||32|| భస్మోదకప్రతీకాశం మూత్రశుక్రం తదుచ్యతే| |33|

స0-సంజాతమూత్రస్య పుంసః స్త్రియం గచ్ఛతో మూత్రయతో-మూత్రం కుర్వతః, స్థానాచ్చ్యుతం శుక్రం వాయునోద్ధతం-ధ్మాతం, భస్మోదకేన ప్రతీకాశం-తుల్యం, ప్రాక్ మూత్రితాత్ పశ్చాద్వా యత్ ప్రవర్తతే శుక్రం తన్మూత్రశుక్రముచ్యతే|

Adhikarana viDvighAtasya lakShaNam (33-34) · Śloka 34

| రూక్షదుర్బలయోర్వాతాదుదావర్తం శకృద్యదా||33|| మూత్రస్రోతోఽనుపర్యేతి సంసృష్టం శకృతా తదా| మూత్రం విట్తుల్యగంధం స్యాద్విడ్విఘాతం తమాదిశేత్||34||

స0-రూక్షదుర్బలయోః పుంసోర్వాతాదుదావర్తం-పీడితం, శకృద్యదా మూత్రస్రోతోఽనుపర్యేతి-మూత్రస్రోతోఽభిత ఆగచ్ఛతి, తదా శకృతా సంసృష్టం మూత్రం పురీషసదృశగంధం స్యాత్, తం విడ్విఘాతమిత్యాదిశేత్|

Adhikarana uShNavAtasya lakShaNam (35-36) · Śloka 36

పిత్తం వ్యాయామతీక్ష్ణోష్ణభోజనాధ్వాతపాదిభిః| ప్రవృద్ధం వాయునా క్షిప్తం బస్త్యుపస్థార్తిదాహవత్||35|| మూత్రం ప్రవర్తయేత్పీతం సరక్తం రక్తమేవ వా| ఉష్ణం పునఃపునః కృచ్ఛ్రాదుష్ణవాతం వదంతి తం||36||

స0-పిత్తం కర్తృ వ్యాయామాదిభిః ప్రవృద్ధం తథా వాతేన క్షిప్తం బస్త్యుపస్థార్తిదాహయుక్తం మూత్రం కర్మభూతం ప్రవర్తయేత్| కింభూతం ? పీతం తథా సహ రక్తేన సరక్తం రక్తమేవ వా కేవలం తథోష్ణం ముహుర్ముహుః కృచ్ఛ్రేణ మూత్రయేత్, తం ఉష్ణవాతం వదంతి|

Adhikarana mUtrakShayasya lakShaNam (37) · Śloka 37

రూక్షస్య క్లాంతదేహస్య బస్తిస్థౌ పిత్తమారుతౌ| మూత్రక్షయం సరుగ్దాహం జనయేతాం తదాహ్వయం||37||

స0-రూక్షస్య పుంసస్తథా క్లాంతదేహస్య-గ్లానశరీరస్య, బస్తిస్థౌ పిత్తమారుతై సరుగ్దాహం మూత్రస్య క్షయం జనయేతాం-ఉత్పాదయేతాం| తదాహ్వయం-మూత్రక్షయసంజ్ఞం, మూత్రక్షయమిత్యర్థః|

Adhikarana mUtrasAdasya lakShaNam (38-39) · Śloka 39

పిత్తం కఫో ద్వావపి వా సంహన్యేతేఽనిలేన చేత్| కృచ్ఛ్రాన్మూత్రం తదా పీతం రక్తం శ్వేతం ఘనం సృజేత్||38|| సదాహం రోచనాశంఖచూర్ణవర్ణం భవేచ్చ తత్| శుష్కం సమస్తవర్ణం వా మూత్రసాదం వదంతి తం||39||

స0-పిత్తమథవా కఫో వ్యస్తోఽనిలేన సంహన్యతే-సమంతాత్పీడ్యత ఆక్రమ్యతే| అథవా ద్వావపి-సంసర్గరూపౌ, తేన హన్యేతే యది, తదా కృచ్ఛ్రేణ మూత్రం పీతాదినైకైకేన వర్ణేన శ్వేతాంతేన యుక్తం ఘనం సదాహం సృజేత్-ముంచేత్| తచ్చ శుష్కం కాలాంతరేణ రోచనాశంఖచూర్ణవర్ణం భవేత్, కదాచిద్రోచనాచూర్ణవర్ణం కదాచిచ్ఛంఖచూర్ణవర్ణం కదాచిత్పీతాదిసమస్తవర్ణం వా స్యాత్, తం మూత్రసాదం వదంతి|

Adhikarana mUtrapravRuttijAnAmupasaMhAraH (9) · Śloka 9

ఇతి విస్తరతః ప్రోక్తా రోగా మూత్రాప్రవృత్తిజాః| నిదానలక్షణైరూర్ధ్వం వక్ష్యంతేఽతిప్రవృత్తిజాః||40|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం తృతీయే నిదానస్థానే మూత్రాఘాతనిదానం నామ నవమోఽధ్యాయః||9||

స0-ఇతి-ఏవం, విస్తరేణ మూత్రాప్రవృత్తిః-అప్రవర్తనం, తతో జాతా రోగాః, నిదానాని చ లక్షణాని చ, తైః ప్రకర్షేణోక్తాః| ఊర్ధ్వమిత్యతోఽధ్యాయాదనంతరం తుల్యస్థానసంఖ్యాదిత్వాత్ మూత్రాతిప్రవృత్తిజాః-ప్రమేహాఖ్యాః, రోగా వక్ష్యంతే-వదిష్యంతే| అనేనాస్య గ్రంథకృతా యుక్త్యా సంబంధోఽభిహిత ఇతి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం తృతీయే నిదానస్థానే మూత్రాఘాతనిదానం నామ నవమోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 9||