13. pāṇḍurōgaśōphavisarpanidānadhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ઉદરનિદાનાદનન્તરં પાણ્ડુશોફવિસર્પનિદાનમારભ્યતે|

Adhikarana pANDurogashophavisarpanidAnAdhyAyaH, pANDurogasya saMprAptiH (2-4) · Śloka 4

યતો યથૈવોદરં દોષસઙ્ઘાતજં તથૈતેઽપિ, ઇત્યાહ - - - - અથાતઃ પાણ્ડુરોગશોફવિસર્પનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)||૨|| પિત્તપ્રધાનાઃ કુપિતા યથોક્તૈઃ કોપનૈર્મલાઃ| તત્રાનિલેન બલિના ક્ષિપ્તં પિત્તં હૃદિ સ્થિતમ્||૧|| ધમનીર્દશ સમ્પ્રાપ્ય વ્યાપ્નુવત્સકલાં તનુમ્| શ્લેષ્મત્વગ્રક્તમાંસાનિ પ્રદૂષ્યાન્તરમાશ્રિતમ્||૨|| ત્વઙ્માંસયોસ્તત્કુરુતે ત્વચિ વર્ણાન્ પૃથગ્વિધાન્| પાણ્ડુહારિદ્રહરિતાન્ પાણ્ડુત્વં તેષુ ચાધિકમ્||૩|| યતોઽતઃ પાણ્ડુરિત્યુક્તઃ સ રોગઃ| |૪|

સ૦- યત્ર મલાઃ-વાતાદયઃ, પિત્તપ્રધાના યથોક્તૈઃ-સર્વરોગનિદાનાદ્યુક્તૈઃ, કોપનૈઃ કુપિતાઃ-ક્રુદ્ધાઃ, પાણ્ડુરોગહેતવઃ| કથમ્ ? ઇત્યાહ-તત્રેત્યાદિ| [ તત્ર- ] તેષુ તથાભૂતેષુ સત્સુ, વાતેન બલિના-બલવતા, ક્ષિપ્તં પિત્તં હૃદિ સ્થિતમનન્તરં તત્પિત્તં ધમનીર્દશ-હૃદિ સ્થિતાઃ, સમ્પ્રાપ્ય-આશ્રિત્ય, સકલાં તનું વ્યાપ્નુવત્-અશ્નુવાનમ્| સકલશબ્દોપાદાનં મૂત્રપુરીષાદીનામપિ ગ્રહણાર્થમ્| અત એવાખ્યાસ્યતિ (શ્લો. ૯) - "કૃષ્ણરૂક્ષારુણસિરાનખવિણ્મૂત્રનેત્રતા|" ઇતિ| તથા શ્લેષ્મત્વગ્રક્તમાંસાનિ પ્રદૂષ્ય| કિમ્ભૂતં પિત્તમ્ ? ત્વઙ્માસયોરન્તરં-મધ્યમાશ્રિતમ્| તત્-પિત્તં, ત્વચિ વર્ણાન્ પૃથગ્વિધાન્-નાનાપ્રકારાન્, પાણ્ડુહારિદ્રહરિતાન્ કુરુતે| તેષુ-વર્ણેષુ મધ્યે, યતો-યસ્માત્, અતિશયેન પાણ્ડુત્વમધિકમતઃ-અસ્માત્, સ રોગઃ પાણ્ડુરિત્યુક્તઃ-સંજ્ઞિતઃ| નનુ, 'પિત્તપ્રધાનાઃ' ઇતિ કથમુક્તમ્ ? યાવતા (યતો) વાયોર્બલીયસ્ત્વાત્ 'વાતપ્રધાનાઃ' ઇતિ વક્તું યુક્તં સ્યાત્| બલીયસ્ત્વં ચાનન્તરમેવ પ્રતિપાદિતં 'તત્રાનિલેન બલિના ક્ષિપ્તં' ઇતિ| અસદેતત્| યતો નાત્ર બલીયસ્ત્વાબલીયસ્ત્વકૃતે પ્રાધાન્યાપ્રાધાન્યે વિવક્ષિતે| કિન્તર્હિ ? પાણ્ડુરોગકરણં પ્રતિ કર્તૃત્વાકર્તૃત્વે| પિત્તસ્ય ચ પાણ્ડુરોગકરણં પ્રતિ મુખ્યં કર્તૃત્વમ્, અતઃ 'પિત્તપ્રધાનાઃ' ઇતિ યુક્તમુક્તમ્| નનુ, યદિ ત્રયો દોષાઃ પાણ્ડુરોગહેતવઃ, કથં તર્હિ વક્ષ્યતિ ? (શ્લો. ૭) - "સ પઞ્ચધા પૃથગ્દોષૈઃ સમસ્તૈર્મૃત્તિકાદનાત્|" ઇતિ| ઉચ્યતે| સર્વઃ પાણ્ડુરોગસ્ત્રિદોષજ એવ| કિન્તુ હેતુવિશેષૈર્યો રૂપભેદસ્તેન પઞ્ચાત્મકઃ શોફવત્, ઇતિ ન કિઞ્ચિદત્રાયુક્તમ્|

Adhikarana pANDurogasya sAmAnyalakShaNam (4-7) · Śloka 7

તેન ગૌરવમ્| ધાતૂનાં સ્યાચ્ચ શૈથિલ્યમોજસશ્ચ ગુણક્ષયઃ||૪|| તતોઽલ્પરક્તમેદસ્કો નિઃસારઃ સ્યાચ્છ્લથેન્દ્રિયઃ| મૃદ્યમાનૈરિવાઙ્ગૈર્ના દ્રવતા હૃદયેન ચ||૫|| શૂનાક્ષિકૂટઃ સદનઃ કોપનઃ ષ્ઠીવનોઽલ્પવાક્| અન્નદ્વિટ્ શિશિરદ્વેષી શીર્ણરોમા હતાનલઃ||૬|| સન્નસક્થો જ્વરી શ્વાસી કર્ણક્ષ્વેડી ભ્રમી શ્રમી| |૭|

સ૦-તેન-પાણ્ડુરોગેણ, ધાતૂનાં-રસરુધિરાદીનાં, ગૌરવં શૈથિલ્યં ચ સ્યાત્| તથા, ઓજસો ગુણક્ષયો-માધુર્ય(મન્દ)શૈત્યાદીનામોજોગુણાનાં (હૃ. નિ. અ. ૬|૧) વિનાશઃ| તત એવ-ઓજોગુણક્ષયાત્, પાણ્ડ્વામયી નરોઽલ્પરક્તમેદસ્કઃ| અલ્પે રક્તમેદસી યસ્ય સ એવમ્| તથા, નિઃસારો-દુર્બલઃ સ્યાત્|તથા શ્લથેન્દ્રિયઃ| [ શ્લથાનિ- ] શિથિલાનિ, ઇન્દ્રિયાણિ-વાક્પાણિપાદપાયૂપસ્થરૂપાણિ, યસ્ય સ શ્લથેન્દ્રિયઃ| તથા, ઇન્દ્રિયશબ્દેન બુદ્ધીન્દ્રિયાણાં ચક્ષુરાદીનામધિષ્ઠાનાન્યુપલક્ષ્યન્તે| નનુ, પિત્તપ્રધાનાઃ કુપિતા ઇતિ પિત્તવૃદ્ધિરુક્તા| પિત્તવૃદ્ધ્યા ચ રક્તવૃદ્ધ્યા ભવિતવ્યમ્| તત્કથમુક્તમલ્પરક્તતેતિ ? અત્રોચ્યતે| દોષાણામન્યોન્યદૂષણાત્ દૂષસ્ય ચ દોષૈર્દૂષિતત્વાત્ પ્રસાદપરમ્પરયાઽપુષ્ટૌ સત્યાં કિટ્ટબાહુલ્યાત્ પિત્ત[સ્ય]અધિક્યમ્, ન રક્તસ્ય પ્રસાદાત્મકસ્ય, ઇતિ પિત્તાધિક્યમલ્પરક્તતા ચેત્યુપપન્નમ્| તથા, અઙ્ગૈઃ-અવયવૈઃ, મૃદ્યમાનૈરિવાસૌ નર ઉપલક્ષિતઃ, તથા હૃદયેન દ્રવતા ચ| તથા, શૂનાવક્ષિકૂટૌ યસ્ય સ એવમ્| તથા, સદનઃ-અઙ્ગસાદવાન્| તથા, કોપનાદિકઃ સ્યાત્|

Adhikarana pANDurogasya pa~jcavidhatvam (7) · Śloka 7

| સ પઞ્ચધા પૃથગ્દોષૈઃ સમસ્તૈર્મૃત્તિકાદનાત્||૭||

સ૦-સઃ-પાણ્ડુરોગઃ, પઞ્ચધા સ્યાત્| કથમ્ ? ઇત્યાહ-પૃથગ્દોષૈઃ સન્નિપાતેન મૃદ્ભક્ષણાચ્ચ| નનુ, મૃત્તિકાદનાત્ પૃથગ્પાણ્ડુરોગો ન વાચ્યઃ, પૃથગ્વાતાદિદોષજે પાણ્ડુરોગેઽન્તર્ભૂતત્વાત્| મૃદા હિ વાતાદિપ્રકોપો વિધીયતે તિક્તોષણાદિભિરિવ| વાતાદિપ્રકોપશ્ચ પાણ્ડુરોગકૃત્| તસ્માત્પૃથઙ્મૃદો ન યુક્તો નિર્દેશઃ| અત્ર બ્રૂમઃ| મૃદોઽન્યે યે વાતાદિપ્રકોપહેતવઃ પાણ્ડુરોગસમ્પાદને સમ્ભાવનાયોગ્યાઃ, તે પાણ્ડુરોગં સમ્પાદ્ય હેતુસ્વરૂપસત્તયા વિનિવર્તન્તે| મૃત્તિકા તુ તીક્ષ્ણૈઃ સંશોધનૈર્વિના પાણ્ડુરોગં યાવત્કાયેઽવતિષ્ઠતે| ઇત્યયં વાતાદિકોપહેતુભ્યોઽન્યેભ્યો મૃદઃ પાણ્ડુરોગં પ્રતિ વિશેષઃ| તસ્માન્મૃદા પૃથક્ પાણ્ડુરોગો વક્તું ન્યાય્યઃ|

Adhikarana pANDurogasya pUrvarUpam (8-9) · Śloka 9

પ્રાગ્રૂપમસ્ય હૃદયસ્પન્દનં રૂક્ષતા ત્વચિ| અરુચિઃ પીતમૂત્રત્વં સ્વેદાભાવોઽલ્પવહ્નિતા||૮|| સાદઃ શ્રમો| |૯|

સ૦-અસ્ય પાણ્ડુરોગસ્ય હૃદયસ્પન્દનાદિ પ્રાગ્રૂપમ્|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

અનિલાત્તત્ર ગાત્રરુક્તોદકમ્પનમ્| કૃષ્ણરૂક્ષારુણસિરાનખવિણ્મૂત્રનેત્રતા||૯|| શોફાનાહાસ્યવૈરસ્યવિટ્શોષાઃ પાર્શ્વમૂર્ધરુક્| |૧૦|

સ૦-તત્ર-તેષુ પાણ્ડુરોગેષુ મધ્યે, વાતાત્પાણ્ડુરોગે ગાત્રરુગાદયઃ સ્યુઃ|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (10-11) · Śloka 11

| પિત્તાદ્ધરિતપીતાભસિરાદિત્વં જ્વરસ્તમઃ||૧૦|| તૃટ્સ્વેદમૂર્ચ્છાશીતેચ્છા દૌર્ગન્ધ્યં કટુવક્ક્રતા| વર્ચોભેદોઽમ્લકો દાહઃ|૧૧|

સ૦-પિત્તાદ્ધરિતપીતાભસિરાદિત્વં(ત્વાદિ) સ્યાત્|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (11-12) · Śloka 12

| કફાચ્છુક્લસિરાદિતા||૧૧|| તન્દ્રા લવણવક્ત્રત્વં રોમહર્ષઃ સ્વરક્ષયઃ કાસશ્ચછર્દિશ્ચ| |૧૨|

સ૦-કફાચ્છુક્લસિરાદિતા[દિ] સ્યાત્|

Adhikarana sannipAtajasya lakShaNam (12) · Śloka 12

| નિચયાન્મિશ્રલિઙ્ગોઽતિદુઃસહઃ||૧૨||

સ૦-નિચયાત્-સન્નિપાતાત્, મિશ્રલિઙ્ગઃ પાણ્ડુરોગઃ સોઽતિદુઃસહો-ઘોરતમઃ|

Adhikarana mRuttikAjasya lakShaNam (13-15) · Śloka 15

મૃત્કષાયાઽનિલં પિત્તમૂષરા મધુરા કફમ્| દૂષયિત્વા રસાદીંશ્ચ રૌક્ષ્યાદ્ભુક્તં વિરૂક્ષ્ય ચ||૧૩|| સ્રોતાંસ્યપક્વૈવાપૂર્ય કુર્યાદ્રુદ્ધ્વા ચ પૂર્વવત્| પાણ્ડુરોગં તતઃ શૂનનાભિપાદાસ્યમેહનઃ||૧૪|| પુરીષં કૃમિમન્મુઞ્ચેદ્ભિન્નં સાસૃક્કફં નરઃ| |૧૫|

સ૦-મૃદ્ભક્ષિતા કષાયરસા વાતં દૂષયિત્વા પાણ્ડુરોગં કુર્યાત્| ઊષરા-સક્ષારમૃત્તિકા, પિત્તં દૂષયિત્વા પાણ્ડુરોગં કુર્યાત્| મધુરા મૃત્તિકા કફં દૂષયિત્વા પાણ્ડુરોગં કુર્યાત્| તથા, રસાદીંશ્ચ ધાતૂન્ દૂષયિત્વા રૌક્ષ્યાચ્ચ હેતોર્ભુક્તં વિરૂક્ષ્ય ચેતિ| યતઃ સ્વભાવત એવ મૃત્તિકા રૂક્ષા| તસ્માદ્ભુક્તં વિરૂક્ષયતિ| સ્રોતાંસિ ચાપૂર્ય રુદ્ધ્વાઽપક્વૈવ સતી પાણ્ડુરોગં પૂર્વવત્ પિત્તપ્રધાનાઃ કુપિતા ઇત્યાદિના ન્યાયેન કુર્યાત્| મૃત્તિકાયા ગુરુત્વાત્ પાકાભાવઃ| અથવા અશબ્દોઽત્રેષદર્થે| અલોમિકા એડકેતિ યથા| તેન કિઞ્ચિત્પક્વેતિ ગમ્યતે| તતઃ-તેન પાણ્ડુરોગેણ, શૂનનાભ્યાદિકઃ સન્ કૃમ્યાદિયુતં પુરીષં મુઞ્ચેત્|

Adhikarana kAmalAyAH lakShaNam (15-17) · Śloka 17

અથ પ્રતિજ્ઞાવાક્યેઽનુક્તામપિ કામલાં તુલ્યહેત્વાદિકત્વાત્ પ્રદર્શયન્નાહ - - - - | યઃ પાણ્ડુરોગી સેવેત પિત્તલં તસ્ય કામલામ્||૧૫|| કોષ્ઠશાખાશ્રયાં પિત્તં દગ્ધ્વાઽસૃઙ્માંસમાવહેત્| હારિદ્રનેત્રમૂત્રત્વઙ્નખવક્ત્રશકૃત્તયા||૧૬|| દાહાવિપાકતૃષ્ણાવાન્ ભેકાભો દુર્બલેન્દ્રિયઃ||૧૭|| કિં પાણ્ડુરોગિણ એવ પિત્તલાન્યાસેવમાનસ્ય કામલા ભવેત્, ઉતાપાણ્ડુરોગિણોઽપિ ? ઇત્યાહ - - - - ભવેત્પિત્તોલ્બણસ્યાસૌ પાણ્ડુરોગાદૃતેઽપિ ચ||૧૭||

સ૦-યો નરઃ પાણ્ડુરોગી સન્ પિત્તલં-મરિચકાઞ્ચિકાદિદ્રવ્યમત્યર્થં, સેવેત-ઉપયુઙ્ક્તે, તસ્ય-પાણ્ડુરોગિણઃ, પિત્તં કર્તૃ કામલામાવહેત્| કીદૃશીમ્| કોષ્ઠશાખાશ્રયામ્| કોષ્ઠો-મહાસ્રોતઃ, શાખા-રક્તાદયસ્ત્વક્ ચ, ઇતિ તદુભયમાશ્રયો યસ્યાસ્તામ્, કિં કૃત્વા ? રક્તં માંસં ચ દગ્ધ્વા| કથમ્ ? હારિદ્રનેત્રમૂત્રત્વઙ્નખવક્ત્રશકૃત્તયા| તદા ચ પુરુષો દાહાદિમાન્ મણ્ડૂકચ્છાયો દુર્બલેન્દ્રિયશ્ચ સ્યાત્| દુર્બલાનિ-સ્વવિષયેઽપ્યશક્તાનિ, ઇન્દ્રિયાણિ યસ્ય સ એવમ્| સ૦-પાણ્ડુરોગમન્તરેણાપિ પિત્તાધિકસ્ય નરસ્ય પિત્તલાન્યાસેવમાનસ્યાસૌ કોષ્ઠશાખાશ્રયા કામલા સ્યાત્, ન કેવલં પાણ્ડુરોગિણઃ|

Adhikarana kumbhakAmalAyAH lakShaNam (18) · Śloka 18

ઉપેક્ષયા ચ શોફાઢ્યા સા કૃચ્છ્રા કુમ્ભકામલા| |૧૮|

સ૦-ઉપેક્ષયા-ચિકિત્સાં વિના, સૈવ-કામલા, યદા શોફાઢ્યા-શ્વયથુબહુલા, સ્યાત્તદા કુમ્ભકામલેત્યુચ્યતે| કૃચ્છ્રા-કૃચ્છ્રસાધ્યા|

Adhikarana halImakasya lakShaNam (18-20) · Śloka 20

હલીમકં લક્ષયતિ - - - - | હરિતશ્યાવપીતત્વં પાણ્ડુરોગે યદા ભવેત્||૧૮|| વાતપિત્તાદ્ભ્રમસ્તૃષ્ણા સ્ત્રીષ્વહર્ષો મૃદુર્જ્વરઃ| તન્દ્રાબલાનલભ્રંશો લોઢરં તં હલીમકમ્||૧૯|| અલસં ચેતિ શંસન્તિ| |૨૦|

સ૦-પાણ્ડુરોગે સતિ યદા હરિતશ્યાવપીતતા ભ્રમાદયશ્ચ વાતપિત્તાત્સ્યુઃ, અતશ્ચ તં હલીમકં શંસન્તિ, મુનય ઇતિ શેષઃ| તં ચ હલીમકં, લોઢરં તથાઽલસં ચાચક્ષતે|

Adhikarana shophasya saMprAptiH (20-22) · Śloka 22

તેષાં પૂર્વમુપદ્રવાઃ| શોફપ્રધાનાઃ કથિતાઃ સ એવાતો નિગદ્યતે||૨૦|| ઇતિ પાણ્ડુરોગનિદાનમ્| અથ શોફનિદાનમ્| પિત્તરક્તકફાન્વાયુર્દુષ્ટો દુષ્ટાન્ બહિઃસિરાઃ| નીત્વા રુદ્ધગતિસ્તૈર્હિ કુર્યાત્ત્વઙ્માંસસંશ્રયમ્||૨૧|| ઉત્સેધં સંહતં શોફં તમાહુર્નિચયાદતઃ| સર્વં|૨૨|

સ૦-તેષાં-પાણ્ડુરોગપ્રકારાણાં, પૂર્વમુપદ્રવા યતઃ શોફપ્રધાનાઃ કથિતાઃ| અતઃ-અસ્માદ્ધેતોઃ, પાણ્ડુરોગનિદાનાદનન્તરં શોફ એવ ભણ્યતે, ન વિસર્પઃ| શોફઃ પ્રધાનઃ-પ્રથમો, યેષાં ત એવં કથિતાઃ| ક્વઃ ? ઇહૈવ| યથોક્તમ્ (શ્લો. ૬)- "શૂનાક્ષિકૂટઃ" ઇત્યાદિ| તથા (શ્લો. ૧૪)- "શૂનનાભિપાદાસ્યમેહનઃ" ઇતિ| સ૦-બહિર્ભૂતાઃ સિરા બહિઃસિરાઃ,-બાહ્યાઃ સિરાઃ| વાયુઃ પિત્તરક્તકફાન્ કર્મભૂતાન્ બહિઃ સિરાઃ કર્મભૂતા નીત્વોત્સેધં કુર્યાત્| નયતેર્દ્વિકર્મકત્વાત્ પિત્તાદયો બહિઃસિરાશ્ચ કર્મ| યથા,-અજાં નયતિ ગ્રામમિતિ| તેનાયમર્થોઽવતિષ્ઠતે-બહિઃસિરાસુ પિત્તાદીન્નીત્વેતિ| કિમ્ભૂતો વાયુઃ ? દુષ્ટઃ સન્,-કોપનૈઃ કુપિતઃ| કિમ્ભૂતમુત્સેધમ્ ? ત્વક્ ચ માંસં ચ ત્વઙ્માંસે, તે સંશ્રયઃ-આશ્રયો, યસ્ય તમ્| તૈર્હીતિ હિશબ્દોઽવધારણે| તૈરેવ-બહિઃસિરાઃ પ્રાપ્તૈઃ પિત્તરક્તકફૈઃ, રુદ્ધગતિઃ| અત એવ સંહતં-સમન્તાદ્ધતં નિશ્ચલમિવ સમ્પન્નં, ઉત્સેધમ્| યતશ્ચૈવં વાતપિત્તકફૈઃ શોફઃ સઞ્જાયતે, તસ્માત્સર્વં શોફં નિચયાત્-દોષત્રયાત્, આહુઃ|

Adhikarana shophasya navavidhatvam (22-23) · Śloka 23

નનુ, એવં સતીદં વિરુધ્યતે "દોષૈઃ પૃથગ્દ્વયૈઃ સર્વૈ" ઇતિ| અત આહ - - - - | હેતુવિશેષૈસ્તુ રૂપભેદાન્નવાત્મકમ્||૨૨|| દોષૈઃ પૃથગ્દ્વયૈઃ સર્વૈરભિઘાતાદ્વિષાદપિ| |૨૩|

સ૦-તુશબ્દો વિશેષાર્થઃ| યદ્યપિ સર્વસ્ત્રિદોષજઃ શોફસ્તથાઽપિ હેતુવિશેષૈર્યો રૂપભેદસ્તસ્માન્નવાત્મકં શોફમાહુઃ| તથા હિ-યોઽયં સન્નિપાતઃ શોફહેતુરેષ કદાચિત્સમં કૃત્વા કુપ્યતિ કદાચિદ્વિષમં કૃત્વૈકદોષવૃદ્ધિસ્વરૂપતયા| એવં ચ હેતુવિશેષૈર્યો લક્ષણભેદસ્તસ્માન્નવપ્રકારત્વં શોફસ્ય ન્યાય્યમેવ| લક્ષણભેદશ્ચૈષાં સ્પષ્ટ એવ| તથા ચાભિઘાતાદ્ધેતોશ્ચ યથાવદન્યલ્લક્ષણં વિષાદ્ધેતોરન્યલ્લક્ષણં તદ્વત્ પૃથગ્વાતાદેશ્ચ યથાવદન્યત્ દ્વન્દ્વજે ચાન્યત્ સન્નિપાતજે ચાન્યદિતિ| એવં લક્ષણવિશેષાન્નવાત્મકમાહુઃ| ઉપલક્ષણં ચેદમ્, ચિકિત્સાવિશેષાદપિ હિ નવાત્મક એવ શોફઃ|

Adhikarana shophasya dvidhAtvam (23-24) · Śloka 24

| દ્વિધા વા નિજમાગન્તું સર્વાઙ્ગૈકાઙ્ગજં ચ તમ્||૨૩|| પૃથૂન્નતગ્રથિતતાવિશેષૈશ્ચ ત્રિધા વિદુઃ| |૨૪|

સ૦-અથવા નિજાગન્તુભેદેન દ્વિધા શ્વયથુમાહુઃ| તથા, તં-શોફં, સર્વાઙ્ગજં-સર્વશરીરજં, એકાઙ્ગજં-એકાવયવજં ચ, ઇતિ પુનર્દ્વિપ્રકારમાહુઃ| પૃથુશ્ચોન્નતશ્ચ ગ્રથિતશ્ચ તેષાં ભાવઃ પૃથૂન્નતગ્રથિતતા, તયા વિશેષાસ્તૈસ્ત્રિધા-ત્રિપ્રકારં, શોફં વિદુઃ| વિદુરિતિ "વિદ જ્ઞાને" ઇત્યસ્માદુસાદેશઃ| પૃથુત્વેન-વિસ્તીર્ણકૃતત્વેન વિશેષેણ, તથોન્નતત્વેન વિશેષેણ, તથા ગ્રથિતસ્વરૂપત્વેન વિશેષેણેતિ યોજ્યમ્|

Adhikarana shophasya tridhAtvam, shophasya nidAnasaMprAptI (24-29) · Śloka 29

| સામાન્યહેતુઃ શોફાનાં દોષજાનાં વિશેષતઃ||૨૪|| વ્યાધિકર્મોપવાસાદિક્ષીણસ્ય ભજતો દ્રુતમ્| અતિમાત્રમથાન્યસ્ય ગુર્વમ્લસ્નિગ્ધશીતલમ્||૨૫|| લવણક્ષારતીક્ષ્ણોષ્ણશાકામ્બુ સ્વપ્નજાગરમ્| મૃદ્ગ્રામ્યમાંસવલ્લૂરમજીર્ણશ્રમમૈથુનમ્||૨૬|| પદાતેર્માર્ગગમનં યાનેન ક્ષોભિણાઽપિ વા| શ્વાસકાસાતિસારાર્શોજઠરપ્રદરજ્વરાઃ||૨૭|| વિષૂચ્યલસકચ્છર્દિગર્ભવીસર્પપાણ્ડવઃ| અન્યે ચ મિથ્યોપક્રાન્તાસ્તૈર્દોષા વક્ષસિ સ્થિતાઃ||૨૮|| ઊર્ધ્વં શોફમધો બસ્તૌ મધ્યે કુર્વન્તિ મધ્યગાઃ| સર્વાઙ્ગગાઃ સર્વગતં પ્રત્યઙ્ગેષુ તદાશ્રયાઃ||૨૯||

સ૦-વક્ષ્યમાણો ગુર્વમ્લસ્નિગ્ધાદિકો વર્ગઃ [ શોફાનાં- ] શ્વયથૂનાં નિજાનામાગન્તૂનાં ચ, સામાન્યહેતુઃ-ઉત્પત્તૌ કારણમ્| દોષજાનાં શ્વયથૂનાં પુનરતિશયેન હેતુઃ, ન તથાઽઽગન્તૂનાં, ઇતિ વિશેષશબ્દેન દ્યોતયતિ| વ્યાધિકર્મોપવાસાદિભિઃ ક્ષીણસ્ય, વ્યાધિના-જ્વરાદિના ક્ષીણસ્ય, તથા કર્મણા-પઞ્ચવિધેન વમનવિરેચનનિરૂહાનુવાસનનસ્યાખ્યેન, તથોપવાસેન, આદિગ્રહણાદન્યેન ચ માર્ગાદિના ક્ષીણસ્ય, દ્રુતં કૃત્વા-સહસૈવ, ગુર્વાદિકં ભજતઃ| અથેતિ સમુચ્ચયે| વ્યાધ્યાદિક્ષીણલક્ષણેભ્યઃ સકાશાદન્યસ્ય સ્વસ્થાદેરપ્યતિમાત્રં-માત્રામતિક્રમ્ય, ભજતો દોષા વક્ષસિ સ્થિતા ઊર્ધ્વં શોફં કુર્વન્તિ, પ્રકૃતત્વાદ્વક્ષસ ઊર્ધ્વમ્| બસ્તૌ સ્થિતા અધઃ શોફં કુર્વન્તિ| મધ્યે સ્થિતા દોષા મધ્યે શોફં કુર્વન્તિ| ગ્રામ્યાણાં-ચટકકુક્કુટાદીનાં, માંસં ગ્રામ્યમાંસમ્| વલ્લૂરં-શુષ્કમાંસમ્| સ્વપ્નોઽત્રાહઃસ્વપ્નો જાગરશ્ચ રાત્રિજાગરો બોધ્યઃ| યાનેન-તુરગાદિના, ક્ષોભિણા-શરીરસંરમ્ભજનકેન| તથા, શ્વાસાદયઃ પાણ્ડુપર્યન્તા રોગાઃ પ્રાધાન્યેન| તથા, અન્યેઽપિ-શ્વાસકાસાદિવ્યતિરિક્તા રોગાઃ, મિથ્યોપક્રાન્તાઃ-મિથ્યોપચરિતા અયથાશાસ્ત્રમુપક્રાન્તાઃ, શોફહેતવઃ| તૈરપિ દોષા વક્ષસિ સ્થિતા ઊર્ધ્વં શોફં કુર્વન્તિ| બસ્તૌ સ્થિતા અધો, મધ્યગા મધ્યે, સર્વાઙ્ગગાઃ સર્વગતં, પ્રત્યઙ્ગેષુ તદાશ્રયાઃ, દોષાઃ શોફં કુર્વન્તિ|

Adhikarana shophasya pUrvarUpam (30) · Śloka 30

તત્પૂર્વરૂપં દવથુઃ સિરાયામોઽઙ્ગગૌરવમ્| |૩૦|

સ૦-તસ્ય-શ્વયથોઃ, પૂર્વરૂપં તત્પૂર્વરૂપમ્| દવથુઃ-ચક્ષુરાદિષુ યસ્તીવ્ર ઊષ્મા સ ભણ્યતે| યદુક્તમ્-"દવથુશ્ચક્ષુરાદિભ્યસ્તીવ્રમૂષ્મપ્રવર્તનમ્|" ઇતિ| તથા, સિરાયામો-યત્ર પ્રદેશે શ્વયથુરુદ્બુભૂષુસ્તત્ર સિરાણાં દૈર્ઘ્યમિવ| તથા, અઙ્ગગૌરવં સ્યાત્|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (30-32) · Śloka 32

| વાતાચ્છોફશ્ચલો રૂક્ષઃ ખરરોમાઽરુણાસિતઃ||૩૦|| સઙ્કોચસ્પન્દહર્ષાર્તિતોદભેદપ્રસુપ્તિમાન્| ક્ષિપ્રોત્થાનશમઃ શીઘ્રમુન્નમેત્પીડિતસ્તનુઃ||૩૧|| સ્નિગ્ધોષ્ણમર્દનૈઃ શામ્યેદ્રાત્રાવલ્પો દિવા મહાન્| ત્વક્ ચ સર્ષપલિપ્તેવ તસ્મિંશ્ચિમિચિમાયતે||૩૨||

સ૦-વાતાચ્છોફશ્ચલાદિલક્ષણઃ|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (33-34) · Śloka 34

પીતરક્તાસિતાભાસઃ પિત્તાદાતામ્રરોમકૃત્| શીઘ્રાનુસારપ્રશમો મધ્યે પ્રાગ્જાયતે તનુઃ||૩૩|| સતૃડ્દાહજ્વરસ્વેદદવક્લેદમદભ્રમઃ| શીતાભિલાષી વિડ્ભેદી ગન્ધી સ્પર્શાસહો મૃદુઃ||૩૪||

સ૦-પિત્તાચ્છોફઃ પીતરક્તાસિતાભાસાદિલક્ષણઃ| સ ચ મધ્યે-મધ્યપ્રદેશે, પ્રાક્-પૂર્વં, જાયતે| પ્રાગ્ગ્રહણં પશ્ચાત્સકલેઽપિ દેહદેશે સ્યાદિતિ દ્યોતયતિ|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (35-37) · Śloka 37

કણ્ડૂમાન્ પાણ્ડુરોમત્વક્કઠિનઃ શીતલો ગુરુઃ| સ્નિગ્ધઃ શ્લક્ષ્ણઃ સ્થિરઃ સ્ત્યાનો નિદ્રાચ્છર્દ્યગ્નિસાદકૃત્||૩૫|| આક્રાન્તો નોન્નમેત્કૃચ્છ્રશમજન્મા નિશાબલઃ| સ્રવેન્નાસૃક્ ચિરાત્પિચ્છાં કુશશસ્ત્રાદિવિક્ષતઃ||૩૬|| સ્પર્શોષ્ણકાઙ્ક્ષી ચ કફાત્| |૩૭|

સ૦-કફાચ્છોફઃ કણ્ડૂયુતાદિલક્ષણઃ સ્યાત્| તથા, આક્રાન્તઃ-પીડિતઃ સન્, વાતિક ઇવ નોન્નમેત્| તથા, કૃચ્છ્રે શમજન્મની યસ્ય સ એવમ્| તથા, નિશાબલો-રાત્રાવધિક ઇત્યર્થઃ| તથા, કુશશસ્ત્રાદિભિર્વિક્ષતઃ સ શોફો ન રક્તં સ્રવેત્| કિન્તર્હિ ? ચિરેણ પિચ્છાં-લસીકાપરપર્યાયાં, સ્રવેત્| તથા, સ્પર્શાભિલાષી ઉષ્ણાભિલાષી ચ સ્યાત્|

Adhikarana dvidoShajAnAM lakShaNam (37) · Śloka 37

યથાસ્વં દ્વન્દ્વજાસ્ત્રયઃ| સઙ્કરાદ્ધેતુલિઙ્ગાનામ્|૩૭|

સ૦-હેતવશ્ચ લિઙ્ગાનિ ચ, તેષાં સઙ્કરાત્-સઙ્કીર્ણત્વેન, યથાસ્વં દ્વન્દ્વજાસ્ત્રયઃ શોફાઃ, સ્યુરિતિ શેષઃ|

Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (37) · Śloka 37

| નિચયાન્નિચયાત્મકઃ||૩૭||

સ૦-નિચયાત્મકો-દોષત્રયજઃ શોફો, નિચયાત્-હેતુલિઙ્ગનિચયાત્, સ્યાત્|

Adhikarana abhighAtajasya lakShaNam (38-39) · Śloka 39

અભિઘાતેન શસ્ત્રાદિચ્છેદભેદક્ષતાદિભિઃ| હિમાનિલોદધ્યનિલૈર્ભલ્લાતકપિકચ્છુજૈઃ||૩૮|| રસૈઃ શૂકૈશ્ચ સંસ્પર્શાચ્છ્વયથુઃ સ્યાદ્વિસર્પવાન્| ભૃશોષ્મા લોહિતાભાસઃ પ્રાયશઃ પિત્તલક્ષણઃ||૩૯||

સ૦-તથા, શસ્ત્રાદિચ્છેદભેદક્ષતાદિભિર્યઃ શોફઃ સોઽભિઘાતેન, વેદ્ય ઇતિ શેષઃ| તથા, હિમેનાનિલેન તથોદધ્યનિલેન-સાગરજેન વાયુના, તથા રસૈઃ શૂકૈશ્ચ ભલ્લાતકપિકચ્છુજૈઃ સંસ્પર્શાચ્છ્વયથુર્વિસર્પવાન્ ભવેત્| સ ચ ભૃશોષ્મા લોહિતાભાસશ્ચ બાહુલ્યેન ચ પિત્તલક્ષણઃ સ્યાત્| પિત્તશોફસ્ય લક્ષણં પિત્તશોફલક્ષણમ્, પિત્તશોફલક્ષણમિવ લક્ષણં યસ્ય સ પિત્તલક્ષણઃ| સપ્તમ્યુપમાનપૂર્વસ્યેતિ બહુવ્રીહિરુત્તરપદલોપશ્ચ|

Adhikarana viShajasya lakShaNam (40-42) · Śloka 42

વિષજઃ સવિષપ્રાણિપરિસર્પણમૂત્રણાત્| દંષ્ટ્રાદન્તનખાપાતાદવિષપ્રાણિનામપિ||૪૦|| વિણ્મૂત્રશુક્રોપહતમલવદ્વસ્ત્રસઙ્કરાત્| વિષવૃક્ષાનિલસ્પર્શાદ્ગરયોગાવચૂર્ણનાત્||૪૧|| મૃદુશ્ચલોઽવલમ્બી ચ શીઘ્રો દાહરુજાકરઃ| |૪૨|

સ૦-વિષજઃ શોફઃ સવિષાણાં પ્રાણિનામઙ્ગે પરિસર્પણાત્-ગમનાત્, તથા તેષામેવ મૂત્રણાત્| તથા, દંષ્ટ્રાદન્તનખાનામાપાતાત્ અવિષપ્રાણિનામપિ શોફઃ સ્યાત્| અપિશબ્દાન્ન કેવલં સવિષપ્રાણિનામ્| તથા, વિણ્મૂત્રશુક્રૈરુપહતં-તત્સ્પર્શાદ્દૂષિતમપ્રશસ્તમ્| વિણ્મૂત્રશુક્રોપહતં ચ તન્મલવચ્ચ વિણ્મૂત્રશુક્રોપહતમલવત્, તથાવિધં ચ તદ્વસ્ત્રં ચ, તસ્ય સઙ્કરઃ-સંસ્પર્શઃ, તસ્માદપિ શોફઃ સ્યાત્| તથા વિષવૃક્ષાણામનિલસ્તસ્ય સંસ્પર્શાત્, ગરયોગસ્યાવચૂર્ણનં-અવધ્વંસનં, તસ્માચ્ચ મૃદ્વાદિગુણયુક્તઃ શ્વયથુઃ સ્યાત્|

Adhikarana shophasya sAdhyAsAdhyatvam (42-4) · Śloka 4

| નવોઽનુપદ્રવઃ શોફઃ સાધ્યોઽસાધ્યઃ પુરેરિતઃ||૪૨|| ઇતિ શોફનિદાનમ્||૪||

સ૦-નવઃ-અચિરોત્પન્નઃ, તથાઽનુપદ્રવઃ-ઉપદ્રવરહિતઃ, શોફઃ સાધ્યઃ| અસાધ્યઃ પુરા-વિકૃતિવિજ્ઞાનીયે, ઈરિતઃ-અભિહિતઃ| યથોક્તમ્ (હૃ. શા. અ. ૫|૯૨) - "અનેકોપદ્રવયુતઃ પાદાભ્યાં પ્રસૃતો નરમ્| નારીં શોફો મુખાદ્ધન્તિ કુક્ષિગુહ્યાદુભાવપિ||" ઇતિ|

Adhikarana visarpasya aShTavidhatvam (43) · Śloka 43

શ્વયથુવદ્દોષૈર્દૂષ્યૈશ્ચ યતો વિસર્પો ભવતિ,અતસ્તન્નિદાનં પ્રકમ્યતે - - - - અથ વિસર્પનિદાનમ્| સ્યાદ્વિસર્પોઽભિઘાતાન્તૈર્દોષૈર્દૂષ્યૈશ્ચ શોફવત્| |૪૩|

સ૦-વિસર્પઃ સર્વ એવ શોફવત્| દોષૈઃ-પૃથગ્વાતપિત્તકફૈર્દ્વયૈઃ સમસ્તૈસ્તથાઽભિઘાતાત્, એવમભિઘાતાન્તૈર્દોષૈઃ શોફવદ્વિસર્પસમ્ભવઃ| દૂષ્યૈરપિ શોફવત્| એવં "પિત્તરક્તકફાન્ વાયુઃ" (શ્લો. ૨૧) ઇત્યાદિરપિ ગ્રન્થોઽત્ર યોજ્યઃ|

Adhikarana visarpasya tryadhiShThAnatvam (43-44) · Śloka 44

| ત્ર્યધિષ્ઠાનં ચ તં પ્રાહુર્બાહ્યાન્તરુભયાશ્રયાત્||૪૩|| યથોત્તરં ચ દુઃસાધ્યાઃ| |૪૪|

સ૦-તં ચ-વિસર્પં, ત્ર્યધિષ્ઠાનં પ્રાહુઃ, આત્રેયાદય ઇતિ શેષઃ| [ કસ્માત્ ? ] બાહ્યાન્તરુભયાશ્રયાત્-પૂર્વાર્જિતકર્મવશાત્ કદાચિદ્બાહ્યાશ્રયો વિસર્પો જાયતે, બાહ્ય આશ્રયો યસ્ય સ તથા, એવં કદાચિદન્તરાશ્રયઃ, કદાચિદુભયાશ્રયઃ, [ તસ્માત્ ]| તે ચ બાહ્યાન્તરુભયાશ્રયા વિસર્પા યથોત્તરં દુઃસાધ્યાઃ| દુઃખેન સાધ્યન્ત ઇતિ દુઃસાધ્યાઃ|

Adhikarana visarpasya saMprAptiH (44-45) · Śloka 45

તત્ર દોષા યથાયથમ્| પ્રકોપણૈઃ પ્રકુપિતા વિશેષેણ વિદાહિભિઃ||૪૪|| દેહે શીઘ્રં વિસર્પન્તિ તેઽન્તરન્તઃસ્થિતા બહિઃ| બહિઃસ્થા દ્વિતયે દ્વિસ્થાઃ|૪૫|

સ૦-તસ્મિન્ વિસર્પે યથાયથં પ્રકોપણૈઃ-તિક્તોષણાદિભિઃ, પ્રકુપિતા વિશેષેણ પુનર્વિદાહિભિરત્યર્થં કૃત્વા પ્રકુપિતા દેહે શીઘ્રં-આશ્વેવ, વિસર્પન્તિ| તેઽન્તઃસ્થિતા અન્તર્વિસર્પન્તિ| બહિઃસ્થા દોષા બહિર્વિસર્પન્તિ| દ્વિતયેઽન્તર્બહીરૂપે, દ્વિસ્થાઃ-ઉભયસ્થાઃ સન્તો, વિસર્પન્તિ|

Adhikarana antarAshrayasya lakShaNam, bahirAshrayasya lakShaNam (45-47) · Śloka 47

| વિદ્યાત્તત્રાન્તરાશ્રયમ્||૪૫|| મર્મોપતાપાત્સમ્મોહાદયનાનાં વિઘટ્ટનાત્| તૃષ્ણાતિયોગાદ્વેગાનાં વિષમં ચ પ્રવર્તનાત્||૪૬|| આશુ ચાગ્નિબલભ્રંશાદતો બાહ્યં વિપર્યયાત્| |૪૭|

સ૦-તત્ર-તેષુ ત્રિષુ વિસર્પેષુ મધ્યે, અન્તરાશ્રયં વિસર્પં મર્મોપતાપાદિભિર્વિદ્યાત્| મર્મણાં-હૃદયાદીનાં, ઉપતાપો-દુઃખં, તસ્માત્| તથા, સમ્મોહાત્-મૂર્ચ્છોદ્ભવાત્| અયનાનાં-કર્ણનાસાદીનાં, વિઘટ્ટનાત્-વિશેષેણ ચલનાદતિશયેન પરિસ્ફુરણાદિત્યર્થઃ| તથા, તૃષ્ણાયા અતિયોગાત્| તથા વેગાનાં-નાનારૂપાણાં વેદનાનાં, વિષમં કૃત્વા-વિચ્છિદ્ય વિચ્છિદ્ય કૃત્વા, પ્રવર્તનાત્| આશુચ-શીઘ્રમેવ, અગ્નિબલયોર્ભ્રંશાત્-વિનાશાત્| અતો [ વિપર્યયાત્-પૂર્વોક્તાન્તર્વિસર્પ ] લક્ષણવિપર્યયાત્, બાહ્યં-બાહ્યાશ્રયં, વિસર્પં વિદ્યાત્|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (47-48) · Śloka 48

| તત્ર વાતાત્પરીસર્પો વાતજ્વરસમવ્યથઃ||૪૭|| શોફસ્ફુરણનિસ્તોદભેદાયામાર્તિહર્ષવાન્| |૪૮|

સ૦-[તત્ર-] તેષુ વિસર્પેષુ મધ્યે, વાતાદ્યો વિસર્પઃ સ વાતજ્વરતુલ્યવ્યથઃ સ્યાત્ શોફાદિયુતશ્ચ|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (48) · Śloka 48

| પિત્તાદ્દ્રુતગતિઃ પિત્તજ્વરલિઙ્ગોઽતિલોહિતઃ||૪૮||

સ૦-પિત્તાદ્વિસર્પો દ્રુતગતિઃ-શીઘ્રવ્યાપી, તથા પિત્તજ્વરલિઙ્ગોઽતિલોહિતશ્ચ સ્યાત્| પિત્તજ્વરલિઙ્ગાનીવ લિઙ્ગાનિ યસ્ય, ઇતિ સપ્તમ્યુપમાનપૂર્વસ્યેત્યાદિના બહુવ્રીહિરુત્તરપદલોપશ્ચ|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (49) · Śloka 49

કફાત્કણ્ડૂયુતઃ સ્નિગ્ધઃ કફજ્વરસમાનરુક્| |૪૯|

સ૦-કફાદ્વિસર્પઃ કણ્ડૂમાન્ સ્નિગ્ધઃ કફજ્વરતુલ્યરુક્ ચ| વાતાદિજ્વરલક્ષણં યથોક્તમ્ (હૃ. નિ. અ. ૨|૧૧) - "વૈષમ્યં તત્રતત્રાઙ્ગે તાસ્તાઃ સ્યુર્વેદનાશ્ચલાઃ|" ઇત્યાદિ|

Adhikarana upekShayA sarveShAM sphoTayutatvam (49-50) · Śloka 50

| સ્વદોષલિઙ્ગૈશ્ચીયન્તે સર્વે સ્ફોટૈરુપેક્ષિતાઃ||૪૯|| તે પક્વભિન્નાઃ સ્વં સ્વં ચ બિભ્રતિ વ્રણલક્ષણમ્| |૫૦|

સ૦-સર્વે ચ વિસર્પા ઉપેક્ષિતાઃ-ઉપક્રમરહિતાઃ, સ્ફોટૈશ્ચીયન્તે-વ્યાપ્યન્તે| કિમ્ભૂતૈઃ ? સ્વદોષલિઙ્ગૈઃ-યથાયથં સ્વદોષલક્ષણૈઃ| તે ચ પક્વભિન્નાઃ સ્વંસ્વં-આત્મીયમાત્મીયં દોષં(ષજં), વ્રણલક્ષણં બિભ્રતિ-ધારયન્તિ| પૂર્વં પક્વાઃ પશ્ચાદ્ભિન્નાઃ પક્વભિન્નાઃ, "પૂર્વકાલ" ઇત્યાદિના સમાસઃ| "તત્ર મારુતાત્| શ્યાવઃ કૃષ્ણોઽરુણઃ" (હૃ. ઉ. અ. ૨૫|૫) ઇત્યાદિગ્રન્થનિર્દિષ્ટં વ્રણલક્ષણમ્| "પિત્તેન ક્ષિપ્રજઃ" ઇત્યાદિગ્રન્થનિર્દિષ્ટમ્| એવં કફાદિલક્ષણમપિ બોધ્યમ્|

Adhikarana agnivisarpasya lakShaNam (50-56) · Śloka 56

અધુના દ્વન્દ્વજં લક્ષયતિ - - - - | વાતપિત્તાજ્જ્વરચ્છર્દિમૂર્ચ્છાતીસારતૃડ્ભ્રમૈઃ||૫૦|| અસ્થિભેદાગ્નિસદનતમકારોચકૈર્યુતઃ| કરોતિ સર્વમઙ્ગં ચ દીપ્તાઙ્ગારાવકીર્ણવત્||૫૧|| યં યં દેશં વિસર્પશ્ચ વિસર્પતિ ભવેત્સ સઃ| શાન્તાઙ્ગારાસિતો નીલો રક્તો વાઽઽશુ ચ ચીયતે||૫૨|| અગ્નિદગ્ધ ઇવ સ્ફોટૈઃ શીઘ્રગત્વાદ્ દ્રુતં ચ સઃ| મર્માનુસારી વીસર્પઃ સ્યાદ્વાતોઽતિબલસ્તતઃ||૫૩|| વ્યથેતાઙ્ગં હરેત્સંજ્ઞાં નિદ્રાં ચ શ્વાસમીરયેત્| હિધ્માં ચ સ ગતોઽવસ્થામીદૃશીં લભતે ન ના||૫૪|| ક્વચિચ્છર્મારતિગ્રસ્તો ભૂમિશય્યાસનાદિષુ| ચેષ્ટમાનસ્તતઃ ક્લિષ્ટો મનોદેહશ્રમોદ્ભવામ્||૫૫|| દુષ્પ્રબોધોઽશ્નુતે નિદ્રાં સોઽગ્નિવીસર્પ ઉચ્યતે| |૫૬|

સ૦-વાતપિત્તાદ્વિસર્પો જ્વરાદિભિર્યુતઃ સકલમઙ્ગં ચ દીપ્તાઙ્ગારાવકીર્ણવત્-જ્વલિતાઙ્ગારવ્યાપ્તસદૃશં કરોતિ| યં યં ચ શરીરદેશં વિસર્પો વિસર્પતિ-પ્રસરતિ, સ સ પ્રદેશઃ શાન્તાગારવદસિતો નીલો રક્તો વા ભવેત્| તથા, સઃ-વિસર્પો, દ્રાગેવાગ્નિદગ્ધ ઇવ સ્ફોટૈશ્ચીયતે-વ્યાપ્યતે| સ ચ વિસર્પઃ શીઘ્રગત્વાત્-તત્સ્વભાવવશાત્, મર્માનુસારી દ્રુતં-ત્વરિતં કૃત્વા, સ્યાત્| તત એવ ચ વાતોઽતિબલો-બલીયાન્, અઙ્ગં-શરીરં, વ્યથેત-પીડયેત્| સંજ્ઞાં-સંવિદં, હરેત્-નાશયેત્, નિદ્રાં ચ હરેત્| શ્વાસમીરયેત્-કુર્યાત્, તથા હિધ્માં ચ| સઃ-વિસર્પી, ના-પુરુષઃ, ઈદૃશીમવસ્થાં ગતઃ-પ્રાપ્તઃ, ચેતોનવસ્થાલક્ષણયા-અરત્યા, ગ્રસ્તઃ-અભિભૂતો, ન ક્વચિદ્ભૂમિશય્યાસનાદિષુ શર્મ-સુખં, લભતે| અરતિગ્રસ્ત ઇતિ હેતૌ પ્રથમા, અરતિગ્રસ્તત્વાદિત્યર્થઃ| એવં ક્વચિદપિ સુખાલાભાદ્ભૂમ્યાદિષુ ચેષ્ટમાનઃ-પરિલુઠન્, તતઃ ક્લિષ્ટો-મનસા કાયેન ચ, મનોદેહશ્રમોદ્ભવાં-તદુત્થાં, નિદ્રામશ્નુતે| કિમ્ભૂતઃ ? દુષ્પ્રબોધઃ,-દુઃખેન પ્રબોધો-નિદ્રાપગમો, યસ્ય સ એવમ્| એષ ચાગ્ન્યાખ્યો વિસર્પ ઉચ્યતે|

Adhikarana granthivisarpasya lakShaNam (56-59) · Śloka 59

| કફેન રુદ્ધઃ પવનો ભિત્ત્વા તં બહુધા કફમ્||૫૬|| રક્તં વા વૃદ્ધરક્તસ્ય ત્વક્સિરાસ્નાવમાંસગમ્| દૂષયિત્વા ચ દીર્ઘાણુવૃત્તસ્થૂલખરાત્મનામ્||૫૭|| ગ્રન્થીનાં કુરુતે માલાં રક્તાનાં તીવ્રરુગ્જ્વરામ્| શ્વાસકાસાતિસારાસ્યશોષહિધ્માવમિભ્રમૈઃ||૫૮|| મોહવૈવર્ણ્યમૂર્છાઙ્ગભઙ્ગાગ્નિસદનૈર્યુતામ્| ઇત્યયં ગ્રન્થિવીસર્પઃ કફમારુતકોપજઃ||૫૯||

સ૦-કફેન પવનો રુદ્ધસ્તમેવ-કફં, બહુધા ભિત્વા ગ્રન્થીનાં માલાં કુરુતે| રક્તં ચ વૃદ્ધરક્તસ્ય નરસ્ય દૂષયિત્વા ગ્રન્થીનાં માલાં કુરુતે| કિમ્ભૂતં રક્તમ્ ? ત્વક્સિરાસ્નાવમાંસગમ્| કિમ્ભૂતાનાં ગ્રન્થીનામ્ ? દીર્ઘાણુવૃત્તસ્થૂલખરસ્વભાવાનાં તથા રક્તવર્ણાનામ્| કિમ્ભૂતામ્, માલામ્ ? તીવ્રરુગ્જ્વરામ્| તીવ્રૌ રુગ્જ્વરૌ યસ્યાસ્તામ્ તથા શ્વાસાદિભિર્યુતામ્| ઇત્યયં-અનન્તરોક્તો, ગ્રન્થિવીસર્પ ઉચ્યતે| કફવાતકોપજશ્ચાયં વેદ્યઃ|

Adhikarana kardamavisarpasya lakShaNam (60-64) · Śloka 64

કફપિત્તાજ્જ્વરઃ સ્તમ્ભો નિદ્રાતન્દ્રાશિરોરુજઃ| અઙ્ગાવસાદવિક્ષેપપ્રલાપારોચકભ્રમાઃ||૬૦|| મૂર્ચ્છાગ્નિહાનિર્ભેદોઽસ્થ્નાં પિપાસેન્દ્રિયગૌરવમ્| આમોપવેશનં લેપઃ સ્રોતસાં સ ચ સર્પતિ||૬૧|| પ્રાયેણામાશયે ગૃહ્ણન્નેકદેશં ન ચાતિરુક્| પિટકૈરવકીર્ણોઽતિપીતલોહિતપાણ્ડુરૈઃ||૬૨|| મેચકાભોઽસિતઃ સ્નિગ્ધો મલિનઃ શોફવાન્ ગુરુઃ| ગમ્ભીરપાકઃ પ્રાજ્યોષ્મા સ્પૃષ્ટઃ ક્લિન્નોઽવદીર્યતે||૬૩|| પઙ્કવચ્છીર્ણમાંસશ્ચ સ્પષ્ટસ્નાયુસિરાગણઃ| શવગન્ધિશ્ચ વીસર્પં કર્દમાખ્યમુશન્તિ તમ્||૬૪||

સ૦-કફપિત્તાત્ કર્દમાખ્યો જાયતે| તત્ર જ્વરાદયઃ સ્યુઃ| સ ચ-વિસર્પઃ, પ્રાયેણ-બાહુલ્યેન, આમાશયે-નાભિસ્તનાન્તરમધ્યે, એકદેશં ગૃહ્ણન્-આક્રામન્, અનન્તરં દેહં સર્પતિ-વ્યાપ્નોતિ| ન ચાતિરુક્ સ્યાત્| તથા, પિટકૈરવકીર્ણો-વ્યાપ્તઃ, સ્યાત્| કિમ્ભૂતૈઃ ? અતિપીતલોહિતપાણ્ડુરૈઃ| તથા, મેચકાભાદિકઃ સ્યાત્| મેચકો-મયૂરકણ્ઠસદૃશો વર્ણઃ| તં-તાદૃશં, વિસર્પં કર્દમાખ્યં-કર્દમસંજ્ઞં, ઉશન્તિ, મુનય ઇતિ શેષઃ|

Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (65) · Śloka 65

સર્વજો લક્ષણૈઃ સર્વૈઃ સર્વધાત્વતિસર્પણઃ| |૬૫|

સ૦-સર્વૈસ્ત્રિભિર્દોષૈર્જાતઃ સર્વજઃ-સન્નિપાતોદ્ભવો, વીસર્પઃ સર્વૈર્લક્ષણૈરુપલક્ષિતઃ| સ ચ સર્વાન્ ધાતૂનતિશયેન સર્પતિ સર્વધાત્વતિસર્પણઃ સ્યાત્|

Adhikarana kShatajasya lakShaNam (65-66) · Śloka 66

| બાહ્યહેતોઃ ક્ષતાત્ક્રુદ્ધઃ સરક્તં પિત્તમીરયન્||૬૫|| વિસર્પં મારુતઃ કુર્યાત્ કુલત્થસદૃશૈશ્ચિતમ્| સ્ફોટૈઃ શોફજ્વરરુજાદાહાઢ્યં શ્યાવલોહિતમ્||૬૬||

સ૦-મારુતો-વાતઃ, ક્ષતાદ્બાહ્યકારણાત્ ક્રુદ્ધઃ સન્ વિસર્પં કુર્યાત્| કિં કુર્વન્ ? પિત્તં સહ રક્તેન પ્રેરયન્| તથા, સ્ફોટૈઃ-પિટકૈઃ, ચિત્તં-વ્યાપ્તમ્| કિમ્ભૂતૈઃ ? કુલત્થસદૃશૈઃ| તથા, શોફાદિભિરાઢ્યં-અતિશયેન યુતમ્| તથા, શ્યાવલોહિતં-વર્ણેન|

Adhikarana visarpANAM sAdhyAsAdhyatvam (13) · Śloka 13

પૃથગ્દોષૈસ્ત્રયઃ સાધ્યા દ્વન્દ્વજાશ્ચાનુપદ્રવાઃ| અસાધ્યો ક્ષતસર્વોત્થૌ સર્વે ચાક્રાન્તમર્મકાઃ||૬૭|| શીર્ણસ્નાયુસિરામાંસાઃ પ્રક્લિન્નાઃ શવગન્ધયઃ| ૬૭ ૧/૨| ઇતિ વિસર્પનિદાનમ્| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાને પાણ્ડુરોગશોફવિસર્પનિદાનં નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ||૧૩||

સ૦-પૃથગ્દોષૈઃ-વાતપિત્તકફૈઃ કેવલૈઃ, ત્રયો વિસર્પાઃ સાધયિતું શક્યાઃ| દ્વન્દ્વજાશ્ચાનુપદ્રવાઃ-કાસવૈવર્ણ્યજ્વરાદિભિરુપદ્રવૈઃ (હૃ. શા. અ. ૫|૯૭) રહિતાઃ, ત્રયઃ સાધ્યાઃ| ક્ષતસર્વોત્થૌ દ્વૌ વિસર્પાવસાધ્યૌ, તથાસ્વભાવત્વાત્| સર્વે વિસર્પાશ્ચાક્રાન્તમર્મકાઃ-અભિભૂતમર્મકાશ્ચ, અસાધ્યાઃ| તથા, શીર્ણાનિ સ્નાયુસિરામાંસાનિ યૈસ્તેઽપ્યસાધ્યાઃ| તથા, પ્રકર્ષેણ-અતિશયેન ક્લિન્નાઃ, તથા શવગન્ધયઃ-કુણપગન્ધતુલ્યાઃ, યે તેઽપ્યસાધ્યાઃ| શવસ્યેવ ગન્ધો યેષામિતિ "ઉપમાનાચ્ચ" ઇતિ ગન્ધસ્યેદાદેશઃ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાને પાણ્ડુરોગશોફવિસર્પનિદાનં નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૧૩||