13. pāṇḍurōgaśōphavisarpanidānadhyāyaḥ

Adhikarana pANDurogashophavisarpanidAnAdhyAyaH, pANDurogasya saMprAptiH (2-4) · Śloka 4

યતો યથૈવોદરં દોષસઙ્ઘાતજં તથૈતેઽપિ, ઇત્યાહ - - - - અથાતઃ પાણ્ડુરોગશોફવિસર્પનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)||૨|| પિત્તપ્રધાનાઃ કુપિતા યથોક્તૈઃ કોપનૈર્મલાઃ| તત્રાનિલેન બલિના ક્ષિપ્તં પિત્તં હૃદિ સ્થિતમ્||૧|| ધમનીર્દશ સમ્પ્રાપ્ય વ્યાપ્નુવત્સકલાં તનુમ્| શ્લેષ્મત્વગ્રક્તમાંસાનિ પ્રદૂષ્યાન્તરમાશ્રિતમ્||૨|| ત્વઙ્માંસયોસ્તત્કુરુતે ત્વચિ વર્ણાન્ પૃથગ્વિધાન્| પાણ્ડુહારિદ્રહરિતાન્ પાણ્ડુત્વં તેષુ ચાધિકમ્||૩|| યતોઽતઃ પાણ્ડુરિત્યુક્તઃ સ રોગઃ| |૪|

Adhikarana pANDurogasya sAmAnyalakShaNam (4-7) · Śloka 7

તેન ગૌરવમ્| ધાતૂનાં સ્યાચ્ચ શૈથિલ્યમોજસશ્ચ ગુણક્ષયઃ||૪|| તતોઽલ્પરક્તમેદસ્કો નિઃસારઃ સ્યાચ્છ્લથેન્દ્રિયઃ| મૃદ્યમાનૈરિવાઙ્ગૈર્ના દ્રવતા હૃદયેન ચ||૫|| શૂનાક્ષિકૂટઃ સદનઃ કોપનઃ ષ્ઠીવનોઽલ્પવાક્| અન્નદ્વિટ્ શિશિરદ્વેષી શીર્ણરોમા હતાનલઃ||૬|| સન્નસક્થો જ્વરી શ્વાસી કર્ણક્ષ્વેડી ભ્રમી શ્રમી| |૭|

Adhikarana pANDurogasya pa~jcavidhatvam (7) · Śloka 7

| સ પઞ્ચધા પૃથગ્દોષૈઃ સમસ્તૈર્મૃત્તિકાદનાત્||૭||

Adhikarana pANDurogasya pUrvarUpam (8-9) · Śloka 9

પ્રાગ્રૂપમસ્ય હૃદયસ્પન્દનં રૂક્ષતા ત્વચિ| અરુચિઃ પીતમૂત્રત્વં સ્વેદાભાવોઽલ્પવહ્નિતા||૮|| સાદઃ શ્રમો| |૯|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

અનિલાત્તત્ર ગાત્રરુક્તોદકમ્પનમ્| કૃષ્ણરૂક્ષારુણસિરાનખવિણ્મૂત્રનેત્રતા||૯|| શોફાનાહાસ્યવૈરસ્યવિટ્શોષાઃ પાર્શ્વમૂર્ધરુક્| |૧૦|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (10-11) · Śloka 11

| પિત્તાદ્ધરિતપીતાભસિરાદિત્વં જ્વરસ્તમઃ||૧૦|| તૃટ્સ્વેદમૂર્ચ્છાશીતેચ્છા દૌર્ગન્ધ્યં કટુવક્ક્રતા| વર્ચોભેદોઽમ્લકો દાહઃ|૧૧|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (11-12) · Śloka 12

| કફાચ્છુક્લસિરાદિતા||૧૧|| તન્દ્રા લવણવક્ત્રત્વં રોમહર્ષઃ સ્વરક્ષયઃ કાસશ્ચછર્દિશ્ચ| |૧૨|

Adhikarana sannipAtajasya lakShaNam (12) · Śloka 12

| નિચયાન્મિશ્રલિઙ્ગોઽતિદુઃસહઃ||૧૨||

Adhikarana mRuttikAjasya lakShaNam (13-15) · Śloka 15

મૃત્કષાયાઽનિલં પિત્તમૂષરા મધુરા કફમ્| દૂષયિત્વા રસાદીંશ્ચ રૌક્ષ્યાદ્ભુક્તં વિરૂક્ષ્ય ચ||૧૩|| સ્રોતાંસ્યપક્વૈવાપૂર્ય કુર્યાદ્રુદ્ધ્વા ચ પૂર્વવત્| પાણ્ડુરોગં તતઃ શૂનનાભિપાદાસ્યમેહનઃ||૧૪|| પુરીષં કૃમિમન્મુઞ્ચેદ્ભિન્નં સાસૃક્કફં નરઃ| |૧૫|

Adhikarana kAmalAyAH lakShaNam (15-17) · Śloka 17

અથ પ્રતિજ્ઞાવાક્યેઽનુક્તામપિ કામલાં તુલ્યહેત્વાદિકત્વાત્ પ્રદર્શયન્નાહ - - - - | યઃ પાણ્ડુરોગી સેવેત પિત્તલં તસ્ય કામલામ્||૧૫|| કોષ્ઠશાખાશ્રયાં પિત્તં દગ્ધ્વાઽસૃઙ્માંસમાવહેત્| હારિદ્રનેત્રમૂત્રત્વઙ્નખવક્ત્રશકૃત્તયા||૧૬|| દાહાવિપાકતૃષ્ણાવાન્ ભેકાભો દુર્બલેન્દ્રિયઃ||૧૭|| કિં પાણ્ડુરોગિણ એવ પિત્તલાન્યાસેવમાનસ્ય કામલા ભવેત્, ઉતાપાણ્ડુરોગિણોઽપિ ? ઇત્યાહ - - - - ભવેત્પિત્તોલ્બણસ્યાસૌ પાણ્ડુરોગાદૃતેઽપિ ચ||૧૭||

Adhikarana kumbhakAmalAyAH lakShaNam (18) · Śloka 18

ઉપેક્ષયા ચ શોફાઢ્યા સા કૃચ્છ્રા કુમ્ભકામલા| |૧૮|

Adhikarana halImakasya lakShaNam (18-20) · Śloka 20

હલીમકં લક્ષયતિ - - - - | હરિતશ્યાવપીતત્વં પાણ્ડુરોગે યદા ભવેત્||૧૮|| વાતપિત્તાદ્ભ્રમસ્તૃષ્ણા સ્ત્રીષ્વહર્ષો મૃદુર્જ્વરઃ| તન્દ્રાબલાનલભ્રંશો લોઢરં તં હલીમકમ્||૧૯|| અલસં ચેતિ શંસન્તિ| |૨૦|

Adhikarana shophasya saMprAptiH (20-22) · Śloka 22

તેષાં પૂર્વમુપદ્રવાઃ| શોફપ્રધાનાઃ કથિતાઃ સ એવાતો નિગદ્યતે||૨૦|| ઇતિ પાણ્ડુરોગનિદાનમ્| અથ શોફનિદાનમ્| પિત્તરક્તકફાન્વાયુર્દુષ્ટો દુષ્ટાન્ બહિઃસિરાઃ| નીત્વા રુદ્ધગતિસ્તૈર્હિ કુર્યાત્ત્વઙ્માંસસંશ્રયમ્||૨૧|| ઉત્સેધં સંહતં શોફં તમાહુર્નિચયાદતઃ| સર્વં|૨૨|

Adhikarana shophasya navavidhatvam (22-23) · Śloka 23

નનુ, એવં સતીદં વિરુધ્યતે "દોષૈઃ પૃથગ્દ્વયૈઃ સર્વૈ" ઇતિ| અત આહ - - - - | હેતુવિશેષૈસ્તુ રૂપભેદાન્નવાત્મકમ્||૨૨|| દોષૈઃ પૃથગ્દ્વયૈઃ સર્વૈરભિઘાતાદ્વિષાદપિ| |૨૩|

Adhikarana shophasya dvidhAtvam (23-24) · Śloka 24

| દ્વિધા વા નિજમાગન્તું સર્વાઙ્ગૈકાઙ્ગજં ચ તમ્||૨૩|| પૃથૂન્નતગ્રથિતતાવિશેષૈશ્ચ ત્રિધા વિદુઃ| |૨૪|

Adhikarana shophasya tridhAtvam, shophasya nidAnasaMprAptI (24-29) · Śloka 29

| સામાન્યહેતુઃ શોફાનાં દોષજાનાં વિશેષતઃ||૨૪|| વ્યાધિકર્મોપવાસાદિક્ષીણસ્ય ભજતો દ્રુતમ્| અતિમાત્રમથાન્યસ્ય ગુર્વમ્લસ્નિગ્ધશીતલમ્||૨૫|| લવણક્ષારતીક્ષ્ણોષ્ણશાકામ્બુ સ્વપ્નજાગરમ્| મૃદ્ગ્રામ્યમાંસવલ્લૂરમજીર્ણશ્રમમૈથુનમ્||૨૬|| પદાતેર્માર્ગગમનં યાનેન ક્ષોભિણાઽપિ વા| શ્વાસકાસાતિસારાર્શોજઠરપ્રદરજ્વરાઃ||૨૭|| વિષૂચ્યલસકચ્છર્દિગર્ભવીસર્પપાણ્ડવઃ| અન્યે ચ મિથ્યોપક્રાન્તાસ્તૈર્દોષા વક્ષસિ સ્થિતાઃ||૨૮|| ઊર્ધ્વં શોફમધો બસ્તૌ મધ્યે કુર્વન્તિ મધ્યગાઃ| સર્વાઙ્ગગાઃ સર્વગતં પ્રત્યઙ્ગેષુ તદાશ્રયાઃ||૨૯||

Adhikarana shophasya pUrvarUpam (30) · Śloka 30

તત્પૂર્વરૂપં દવથુઃ સિરાયામોઽઙ્ગગૌરવમ્| |૩૦|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (30-32) · Śloka 32

| વાતાચ્છોફશ્ચલો રૂક્ષઃ ખરરોમાઽરુણાસિતઃ||૩૦|| સઙ્કોચસ્પન્દહર્ષાર્તિતોદભેદપ્રસુપ્તિમાન્| ક્ષિપ્રોત્થાનશમઃ શીઘ્રમુન્નમેત્પીડિતસ્તનુઃ||૩૧|| સ્નિગ્ધોષ્ણમર્દનૈઃ શામ્યેદ્રાત્રાવલ્પો દિવા મહાન્| ત્વક્ ચ સર્ષપલિપ્તેવ તસ્મિંશ્ચિમિચિમાયતે||૩૨||

Adhikarana pittajasya lakShaNam (33-34) · Śloka 34

પીતરક્તાસિતાભાસઃ પિત્તાદાતામ્રરોમકૃત્| શીઘ્રાનુસારપ્રશમો મધ્યે પ્રાગ્જાયતે તનુઃ||૩૩|| સતૃડ્દાહજ્વરસ્વેદદવક્લેદમદભ્રમઃ| શીતાભિલાષી વિડ્ભેદી ગન્ધી સ્પર્શાસહો મૃદુઃ||૩૪||

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (35-37) · Śloka 37

કણ્ડૂમાન્ પાણ્ડુરોમત્વક્કઠિનઃ શીતલો ગુરુઃ| સ્નિગ્ધઃ શ્લક્ષ્ણઃ સ્થિરઃ સ્ત્યાનો નિદ્રાચ્છર્દ્યગ્નિસાદકૃત્||૩૫|| આક્રાન્તો નોન્નમેત્કૃચ્છ્રશમજન્મા નિશાબલઃ| સ્રવેન્નાસૃક્ ચિરાત્પિચ્છાં કુશશસ્ત્રાદિવિક્ષતઃ||૩૬|| સ્પર્શોષ્ણકાઙ્ક્ષી ચ કફાત્| |૩૭|

Adhikarana dvidoShajAnAM lakShaNam (37) · Śloka 37

યથાસ્વં દ્વન્દ્વજાસ્ત્રયઃ| સઙ્કરાદ્ધેતુલિઙ્ગાનામ્|૩૭|

Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (37) · Śloka 37

| નિચયાન્નિચયાત્મકઃ||૩૭||

Adhikarana abhighAtajasya lakShaNam (38-39) · Śloka 39

અભિઘાતેન શસ્ત્રાદિચ્છેદભેદક્ષતાદિભિઃ| હિમાનિલોદધ્યનિલૈર્ભલ્લાતકપિકચ્છુજૈઃ||૩૮|| રસૈઃ શૂકૈશ્ચ સંસ્પર્શાચ્છ્વયથુઃ સ્યાદ્વિસર્પવાન્| ભૃશોષ્મા લોહિતાભાસઃ પ્રાયશઃ પિત્તલક્ષણઃ||૩૯||

Adhikarana viShajasya lakShaNam (40-42) · Śloka 42

વિષજઃ સવિષપ્રાણિપરિસર્પણમૂત્રણાત્| દંષ્ટ્રાદન્તનખાપાતાદવિષપ્રાણિનામપિ||૪૦|| વિણ્મૂત્રશુક્રોપહતમલવદ્વસ્ત્રસઙ્કરાત્| વિષવૃક્ષાનિલસ્પર્શાદ્ગરયોગાવચૂર્ણનાત્||૪૧|| મૃદુશ્ચલોઽવલમ્બી ચ શીઘ્રો દાહરુજાકરઃ| |૪૨|

Adhikarana shophasya sAdhyAsAdhyatvam (42-4) · Śloka 4

| નવોઽનુપદ્રવઃ શોફઃ સાધ્યોઽસાધ્યઃ પુરેરિતઃ||૪૨|| ઇતિ શોફનિદાનમ્||૪||

Adhikarana visarpasya aShTavidhatvam (43) · Śloka 43

શ્વયથુવદ્દોષૈર્દૂષ્યૈશ્ચ યતો વિસર્પો ભવતિ,અતસ્તન્નિદાનં પ્રકમ્યતે - - - - અથ વિસર્પનિદાનમ્| સ્યાદ્વિસર્પોઽભિઘાતાન્તૈર્દોષૈર્દૂષ્યૈશ્ચ શોફવત્| |૪૩|

Adhikarana visarpasya tryadhiShThAnatvam (43-44) · Śloka 44

| ત્ર્યધિષ્ઠાનં ચ તં પ્રાહુર્બાહ્યાન્તરુભયાશ્રયાત્||૪૩|| યથોત્તરં ચ દુઃસાધ્યાઃ| |૪૪|

Adhikarana visarpasya saMprAptiH (44-45) · Śloka 45

તત્ર દોષા યથાયથમ્| પ્રકોપણૈઃ પ્રકુપિતા વિશેષેણ વિદાહિભિઃ||૪૪|| દેહે શીઘ્રં વિસર્પન્તિ તેઽન્તરન્તઃસ્થિતા બહિઃ| બહિઃસ્થા દ્વિતયે દ્વિસ્થાઃ|૪૫|

Adhikarana antarAshrayasya lakShaNam, bahirAshrayasya lakShaNam (45-47) · Śloka 47

| વિદ્યાત્તત્રાન્તરાશ્રયમ્||૪૫|| મર્મોપતાપાત્સમ્મોહાદયનાનાં વિઘટ્ટનાત્| તૃષ્ણાતિયોગાદ્વેગાનાં વિષમં ચ પ્રવર્તનાત્||૪૬|| આશુ ચાગ્નિબલભ્રંશાદતો બાહ્યં વિપર્યયાત્| |૪૭|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (47-48) · Śloka 48

| તત્ર વાતાત્પરીસર્પો વાતજ્વરસમવ્યથઃ||૪૭|| શોફસ્ફુરણનિસ્તોદભેદાયામાર્તિહર્ષવાન્| |૪૮|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (48) · Śloka 48

| પિત્તાદ્દ્રુતગતિઃ પિત્તજ્વરલિઙ્ગોઽતિલોહિતઃ||૪૮||

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (49) · Śloka 49

કફાત્કણ્ડૂયુતઃ સ્નિગ્ધઃ કફજ્વરસમાનરુક્| |૪૯|

Adhikarana upekShayA sarveShAM sphoTayutatvam (49-50) · Śloka 50

| સ્વદોષલિઙ્ગૈશ્ચીયન્તે સર્વે સ્ફોટૈરુપેક્ષિતાઃ||૪૯|| તે પક્વભિન્નાઃ સ્વં સ્વં ચ બિભ્રતિ વ્રણલક્ષણમ્| |૫૦|

Adhikarana agnivisarpasya lakShaNam (50-56) · Śloka 56

અધુના દ્વન્દ્વજં લક્ષયતિ - - - - | વાતપિત્તાજ્જ્વરચ્છર્દિમૂર્ચ્છાતીસારતૃડ્ભ્રમૈઃ||૫૦|| અસ્થિભેદાગ્નિસદનતમકારોચકૈર્યુતઃ| કરોતિ સર્વમઙ્ગં ચ દીપ્તાઙ્ગારાવકીર્ણવત્||૫૧|| યં યં દેશં વિસર્પશ્ચ વિસર્પતિ ભવેત્સ સઃ| શાન્તાઙ્ગારાસિતો નીલો રક્તો વાઽઽશુ ચ ચીયતે||૫૨|| અગ્નિદગ્ધ ઇવ સ્ફોટૈઃ શીઘ્રગત્વાદ્ દ્રુતં ચ સઃ| મર્માનુસારી વીસર્પઃ સ્યાદ્વાતોઽતિબલસ્તતઃ||૫૩|| વ્યથેતાઙ્ગં હરેત્સંજ્ઞાં નિદ્રાં ચ શ્વાસમીરયેત્| હિધ્માં ચ સ ગતોઽવસ્થામીદૃશીં લભતે ન ના||૫૪|| ક્વચિચ્છર્મારતિગ્રસ્તો ભૂમિશય્યાસનાદિષુ| ચેષ્ટમાનસ્તતઃ ક્લિષ્ટો મનોદેહશ્રમોદ્ભવામ્||૫૫|| દુષ્પ્રબોધોઽશ્નુતે નિદ્રાં સોઽગ્નિવીસર્પ ઉચ્યતે| |૫૬|

Adhikarana granthivisarpasya lakShaNam (56-59) · Śloka 59

| કફેન રુદ્ધઃ પવનો ભિત્ત્વા તં બહુધા કફમ્||૫૬|| રક્તં વા વૃદ્ધરક્તસ્ય ત્વક્સિરાસ્નાવમાંસગમ્| દૂષયિત્વા ચ દીર્ઘાણુવૃત્તસ્થૂલખરાત્મનામ્||૫૭|| ગ્રન્થીનાં કુરુતે માલાં રક્તાનાં તીવ્રરુગ્જ્વરામ્| શ્વાસકાસાતિસારાસ્યશોષહિધ્માવમિભ્રમૈઃ||૫૮|| મોહવૈવર્ણ્યમૂર્છાઙ્ગભઙ્ગાગ્નિસદનૈર્યુતામ્| ઇત્યયં ગ્રન્થિવીસર્પઃ કફમારુતકોપજઃ||૫૯||

Adhikarana kardamavisarpasya lakShaNam (60-64) · Śloka 64

કફપિત્તાજ્જ્વરઃ સ્તમ્ભો નિદ્રાતન્દ્રાશિરોરુજઃ| અઙ્ગાવસાદવિક્ષેપપ્રલાપારોચકભ્રમાઃ||૬૦|| મૂર્ચ્છાગ્નિહાનિર્ભેદોઽસ્થ્નાં પિપાસેન્દ્રિયગૌરવમ્| આમોપવેશનં લેપઃ સ્રોતસાં સ ચ સર્પતિ||૬૧|| પ્રાયેણામાશયે ગૃહ્ણન્નેકદેશં ન ચાતિરુક્| પિટકૈરવકીર્ણોઽતિપીતલોહિતપાણ્ડુરૈઃ||૬૨|| મેચકાભોઽસિતઃ સ્નિગ્ધો મલિનઃ શોફવાન્ ગુરુઃ| ગમ્ભીરપાકઃ પ્રાજ્યોષ્મા સ્પૃષ્ટઃ ક્લિન્નોઽવદીર્યતે||૬૩|| પઙ્કવચ્છીર્ણમાંસશ્ચ સ્પષ્ટસ્નાયુસિરાગણઃ| શવગન્ધિશ્ચ વીસર્પં કર્દમાખ્યમુશન્તિ તમ્||૬૪||

Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (65) · Śloka 65

સર્વજો લક્ષણૈઃ સર્વૈઃ સર્વધાત્વતિસર્પણઃ| |૬૫|

Adhikarana kShatajasya lakShaNam (65-66) · Śloka 66

| બાહ્યહેતોઃ ક્ષતાત્ક્રુદ્ધઃ સરક્તં પિત્તમીરયન્||૬૫|| વિસર્પં મારુતઃ કુર્યાત્ કુલત્થસદૃશૈશ્ચિતમ્| સ્ફોટૈઃ શોફજ્વરરુજાદાહાઢ્યં શ્યાવલોહિતમ્||૬૬||

Adhikarana visarpANAM sAdhyAsAdhyatvam (13) · Śloka 13

પૃથગ્દોષૈસ્ત્રયઃ સાધ્યા દ્વન્દ્વજાશ્ચાનુપદ્રવાઃ| અસાધ્યો ક્ષતસર્વોત્થૌ સર્વે ચાક્રાન્તમર્મકાઃ||૬૭|| શીર્ણસ્નાયુસિરામાંસાઃ પ્રક્લિન્નાઃ શવગન્ધયઃ| ૬૭ ૧/૨| ઇતિ વિસર્પનિદાનમ્| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાને પાણ્ડુરોગશોફવિસર્પનિદાનં નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ||૧૩||