13. pāṇḍurōgaśōphavisarpanidānadhyāyaḥ

Devanagari IAST (Roman)Telugu Tamil Malayalam Kannada Gujarati Bengali Gurmukhi

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

🔊 Audio coming soon

udaranidānādanantaraṁ pāṇḍuśōphavisarpanidānamārabhyatē|

Adhikarana pANDurogashophavisarpanidAnAdhyAyaH, pANDurogasya saMprAptiH (2-4) · Śloka 4

yatō yathaivōdaraṁ dōṣasaṅghātajaṁ tathaitē'pi, ityāha - - - - athātaḥ pāṇḍurōgaśōphavisarpanidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē)||2|| pittapradhānāḥ kupitā yathōktaiḥ kōpanairmalāḥ| tatrānilēna balinā kṣiptaṁ pittaṁ hr̥di sthitam||1|| dhamanīrdaśa samprāpya vyāpnuvatsakalāṁ tanum| ślēṣmatvagraktamāṁsāni pradūṣyāntaramāśritam||2|| tvaṅmāṁsayōstatkurutē tvaci varṇān pr̥thagvidhān| pāṇḍuhāridraharitān pāṇḍutvaṁ tēṣu cādhikam||3|| yatō'taḥ pāṇḍurityuktaḥ sa rōgaḥ| |4|

View original

यतो यथैवोदरं दोषसङ्घातजं तथैतेऽपि, इत्याह - - - - अथातः पाण्डुरोगशोफविसर्पनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)||२|| पित्तप्रधानाः कुपिता यथोक्तैः कोपनैर्मलाः| तत्रानिलेन बलिना क्षिप्तं पित्तं हृदि स्थितम्||१|| धमनीर्दश सम्प्राप्य व्याप्नुवत्सकलां तनुम्| श्लेष्मत्वग्रक्तमांसानि प्रदूष्यान्तरमाश्रितम्||२|| त्वङ्मांसयोस्तत्कुरुते त्वचि वर्णान् पृथग्विधान्| पाण्डुहारिद्रहरितान् पाण्डुत्वं तेषु चाधिकम्||३|| यतोऽतः पाण्डुरित्युक्तः स रोगः| |४|

🔊 Audio coming soon

sa0- yatra malāḥ-vātādayaḥ, pittapradhānā yathōktaiḥ-sarvarōganidānādyuktaiḥ, kōpanaiḥ kupitāḥ-kruddhāḥ, pāṇḍurōgahētavaḥ| katham ? ityāha-tatrētyādi| [ tatra- ] tēṣu tathābhūtēṣu satsu, vātēna balinā-balavatā, kṣiptaṁ pittaṁ hr̥di sthitamanantaraṁ tatpittaṁ dhamanīrdaśa-hr̥di sthitāḥ, samprāpya-āśritya, sakalāṁ tanuṁ vyāpnuvat-aśnuvānam| sakalaśabdōpādānaṁ mūtrapurīṣādīnāmapi grahaṇārtham| ata ēvākhyāsyati (ślō. 9) - "kr̥ṣṇarūkṣāruṇasirānakhaviṇmūtranētratā|" iti| tathā ślēṣmatvagraktamāṁsāni pradūṣya| kimbhūtaṁ pittam ? tvaṅmāsayōrantaraṁ-madhyamāśritam| tat-pittaṁ, tvaci varṇān pr̥thagvidhān-nānāprakārān, pāṇḍuhāridraharitān kurutē| tēṣu-varṇēṣu madhyē, yatō-yasmāt, atiśayēna pāṇḍutvamadhikamataḥ-asmāt, sa rōgaḥ pāṇḍurityuktaḥ-saṁjñitaḥ| nanu, 'pittapradhānāḥ' iti kathamuktam ? yāvatā (yatō) vāyōrbalīyastvāt 'vātapradhānāḥ' iti vaktuṁ yuktaṁ syāt| balīyastvaṁ cānantaramēva pratipāditaṁ 'tatrānilēna balinā kṣiptaṁ' iti| asadētat| yatō nātra balīyastvābalīyastvakr̥tē prādhānyāprādhānyē vivakṣitē| kintarhi ? pāṇḍurōgakaraṇaṁ prati kartr̥tvākartr̥tvē| pittasya ca pāṇḍurōgakaraṇaṁ prati mukhyaṁ kartr̥tvam, ataḥ 'pittapradhānāḥ' iti yuktamuktam| nanu, yadi trayō dōṣāḥ pāṇḍurōgahētavaḥ, kathaṁ tarhi vakṣyati ? (ślō. 7) - "sa pañcadhā pr̥thagdōṣaiḥ samastairmr̥ttikādanāt|" iti| ucyatē| sarvaḥ pāṇḍurōgastridōṣaja ēva| kintu hētuviśēṣairyō rūpabhēdastēna pañcātmakaḥ śōphavat, iti na kiñcidatrāyuktam|

Adhikarana pANDurogasya sAmAnyalakShaNam (4-7) · Śloka 7

tēna gauravam| dhātūnāṁ syācca śaithilyamōjasaśca guṇakṣayaḥ||4|| tatō'lparaktamēdaskō niḥsāraḥ syācchlathēndriyaḥ| mr̥dyamānairivāṅgairnā dravatā hr̥dayēna ca||5|| śūnākṣikūṭaḥ sadanaḥ kōpanaḥ ṣṭhīvanō'lpavāk| annadviṭ śiśiradvēṣī śīrṇarōmā hatānalaḥ||6|| sannasakthō jvarī śvāsī karṇakṣvēḍī bhramī śramī| |7|

View original

तेन गौरवम्| धातूनां स्याच्च शैथिल्यमोजसश्च गुणक्षयः||४|| ततोऽल्परक्तमेदस्को निःसारः स्याच्छ्लथेन्द्रियः| मृद्यमानैरिवाङ्गैर्ना द्रवता हृदयेन च||५|| शूनाक्षिकूटः सदनः कोपनः ष्ठीवनोऽल्पवाक्| अन्नद्विट् शिशिरद्वेषी शीर्णरोमा हतानलः||६|| सन्नसक्थो ज्वरी श्वासी कर्णक्ष्वेडी भ्रमी श्रमी| |७|

🔊 Audio coming soon

sa0-tēna-pāṇḍurōgēṇa, dhātūnāṁ-rasarudhirādīnāṁ, gauravaṁ śaithilyaṁ ca syāt| tathā, ōjasō guṇakṣayō-mādhurya(manda)śaityādīnāmōjōguṇānāṁ (hr̥. ni. a. 6|1) vināśaḥ| tata ēva-ōjōguṇakṣayāt, pāṇḍvāmayī narō'lparaktamēdaskaḥ| alpē raktamēdasī yasya sa ēvam| tathā, niḥsārō-durbalaḥ syāt|tathā ślathēndriyaḥ| [ ślathāni- ] śithilāni, indriyāṇi-vākpāṇipādapāyūpastharūpāṇi, yasya sa ślathēndriyaḥ| tathā, indriyaśabdēna buddhīndriyāṇāṁ cakṣurādīnāmadhiṣṭhānānyupalakṣyantē| nanu, pittapradhānāḥ kupitā iti pittavr̥ddhiruktā| pittavr̥ddhyā ca raktavr̥ddhyā bhavitavyam| tatkathamuktamalparaktatēti ? atrōcyatē| dōṣāṇāmanyōnyadūṣaṇāt dūṣasya ca dōṣairdūṣitatvāt prasādaparamparayā'puṣṭau satyāṁ kiṭṭabāhulyāt pitta[sya]adhikyam, na raktasya prasādātmakasya, iti pittādhikyamalparaktatā cētyupapannam| tathā, aṅgaiḥ-avayavaiḥ, mr̥dyamānairivāsau nara upalakṣitaḥ, tathā hr̥dayēna dravatā ca| tathā, śūnāvakṣikūṭau yasya sa ēvam| tathā, sadanaḥ-aṅgasādavān| tathā, kōpanādikaḥ syāt|

Adhikarana pANDurogasya pa~jcavidhatvam (7) · Śloka 7

| sa pañcadhā pr̥thagdōṣaiḥ samastairmr̥ttikādanāt||7||

View original

| स पञ्चधा पृथग्दोषैः समस्तैर्मृत्तिकादनात्||७||

🔊 Audio coming soon

sa0-saḥ-pāṇḍurōgaḥ, pañcadhā syāt| katham ? ityāha-pr̥thagdōṣaiḥ sannipātēna mr̥dbhakṣaṇācca| nanu, mr̥ttikādanāt pr̥thagpāṇḍurōgō na vācyaḥ, pr̥thagvātādidōṣajē pāṇḍurōgē'ntarbhūtatvāt| mr̥dā hi vātādiprakōpō vidhīyatē tiktōṣaṇādibhiriva| vātādiprakōpaśca pāṇḍurōgakr̥t| tasmātpr̥thaṅmr̥dō na yuktō nirdēśaḥ| atra brūmaḥ| mr̥dō'nyē yē vātādiprakōpahētavaḥ pāṇḍurōgasampādanē sambhāvanāyōgyāḥ, tē pāṇḍurōgaṁ sampādya hētusvarūpasattayā vinivartantē| mr̥ttikā tu tīkṣṇaiḥ saṁśōdhanairvinā pāṇḍurōgaṁ yāvatkāyē'vatiṣṭhatē| ityayaṁ vātādikōpahētubhyō'nyēbhyō mr̥daḥ pāṇḍurōgaṁ prati viśēṣaḥ| tasmānmr̥dā pr̥thak pāṇḍurōgō vaktuṁ nyāyyaḥ|

Adhikarana pANDurogasya pUrvarUpam (8-9) · Śloka 9

prāgrūpamasya hr̥dayaspandanaṁ rūkṣatā tvaci| aruciḥ pītamūtratvaṁ svēdābhāvō'lpavahnitā||8|| sādaḥ śramō| |9|

View original

प्राग्रूपमस्य हृदयस्पन्दनं रूक्षता त्वचि| अरुचिः पीतमूत्रत्वं स्वेदाभावोऽल्पवह्निता||८|| सादः श्रमो| |९|

🔊 Audio coming soon

sa0-asya pāṇḍurōgasya hr̥dayaspandanādi prāgrūpam|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

anilāttatra gātraruktōdakampanam| kr̥ṣṇarūkṣāruṇasirānakhaviṇmūtranētratā||9|| śōphānāhāsyavairasyaviṭśōṣāḥ pārśvamūrdharuk| |10|

View original

अनिलात्तत्र गात्ररुक्तोदकम्पनम्| कृष्णरूक्षारुणसिरानखविण्मूत्रनेत्रता||९|| शोफानाहास्यवैरस्यविट्शोषाः पार्श्वमूर्धरुक्| |१०|

🔊 Audio coming soon

sa0-tatra-tēṣu pāṇḍurōgēṣu madhyē, vātātpāṇḍurōgē gātrarugādayaḥ syuḥ|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (10-11) · Śloka 11

| pittāddharitapītābhasirāditvaṁ jvarastamaḥ||10|| tr̥ṭsvēdamūrcchāśītēcchā daurgandhyaṁ kaṭuvakkratā| varcōbhēdō'mlakō dāhaḥ|11|

View original

| पित्ताद्धरितपीताभसिरादित्वं ज्वरस्तमः||१०|| तृट्स्वेदमूर्च्छाशीतेच्छा दौर्गन्ध्यं कटुवक्क्रता| वर्चोभेदोऽम्लको दाहः|११|

🔊 Audio coming soon

sa0-pittāddharitapītābhasirāditvaṁ(tvādi) syāt|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (11-12) · Śloka 12

| kaphācchuklasirāditā||11|| tandrā lavaṇavaktratvaṁ rōmaharṣaḥ svarakṣayaḥ kāsaścachardiśca| |12|

View original

| कफाच्छुक्लसिरादिता||११|| तन्द्रा लवणवक्त्रत्वं रोमहर्षः स्वरक्षयः कासश्चछर्दिश्च| |१२|

🔊 Audio coming soon

sa0-kaphācchuklasirāditā[di] syāt|

Adhikarana sannipAtajasya lakShaNam (12) · Śloka 12

| nicayānmiśraliṅgō'tiduḥsahaḥ||12||

View original

| निचयान्मिश्रलिङ्गोऽतिदुःसहः||१२||

🔊 Audio coming soon

sa0-nicayāt-sannipātāt, miśraliṅgaḥ pāṇḍurōgaḥ sō'tiduḥsahō-ghōratamaḥ|

Adhikarana mRuttikAjasya lakShaNam (13-15) · Śloka 15

mr̥tkaṣāyā'nilaṁ pittamūṣarā madhurā kapham| dūṣayitvā rasādīṁśca raukṣyādbhuktaṁ virūkṣya ca||13|| srōtāṁsyapakvaivāpūrya kuryādruddhvā ca pūrvavat| pāṇḍurōgaṁ tataḥ śūnanābhipādāsyamēhanaḥ||14|| purīṣaṁ kr̥mimanmuñcēdbhinnaṁ sāsr̥kkaphaṁ naraḥ| |15|

View original

मृत्कषायाऽनिलं पित्तमूषरा मधुरा कफम्| दूषयित्वा रसादींश्च रौक्ष्याद्भुक्तं विरूक्ष्य च||१३|| स्रोतांस्यपक्वैवापूर्य कुर्याद्रुद्ध्वा च पूर्ववत्| पाण्डुरोगं ततः शूननाभिपादास्यमेहनः||१४|| पुरीषं कृमिमन्मुञ्चेद्भिन्नं सासृक्कफं नरः| |१५|

🔊 Audio coming soon

sa0-mr̥dbhakṣitā kaṣāyarasā vātaṁ dūṣayitvā pāṇḍurōgaṁ kuryāt| ūṣarā-sakṣāramr̥ttikā, pittaṁ dūṣayitvā pāṇḍurōgaṁ kuryāt| madhurā mr̥ttikā kaphaṁ dūṣayitvā pāṇḍurōgaṁ kuryāt| tathā, rasādīṁśca dhātūn dūṣayitvā raukṣyācca hētōrbhuktaṁ virūkṣya cēti| yataḥ svabhāvata ēva mr̥ttikā rūkṣā| tasmādbhuktaṁ virūkṣayati| srōtāṁsi cāpūrya ruddhvā'pakvaiva satī pāṇḍurōgaṁ pūrvavat pittapradhānāḥ kupitā ityādinā nyāyēna kuryāt| mr̥ttikāyā gurutvāt pākābhāvaḥ| athavā aśabdō'trēṣadarthē| alōmikā ēḍakēti yathā| tēna kiñcitpakvēti gamyatē| tataḥ-tēna pāṇḍurōgēṇa, śūnanābhyādikaḥ san kr̥myādiyutaṁ purīṣaṁ muñcēt|

Adhikarana kAmalAyAH lakShaNam (15-17) · Śloka 17

atha pratijñāvākyē'nuktāmapi kāmalāṁ tulyahētvādikatvāt pradarśayannāha - - - - | yaḥ pāṇḍurōgī sēvēta pittalaṁ tasya kāmalām||15|| kōṣṭhaśākhāśrayāṁ pittaṁ dagdhvā'sr̥ṅmāṁsamāvahēt| hāridranētramūtratvaṅnakhavaktraśakr̥ttayā||16|| dāhāvipākatr̥ṣṇāvān bhēkābhō durbalēndriyaḥ||17|| kiṁ pāṇḍurōgiṇa ēva pittalānyāsēvamānasya kāmalā bhavēt, utāpāṇḍurōgiṇō'pi ? ityāha - - - - bhavētpittōlbaṇasyāsau pāṇḍurōgādr̥tē'pi ca||17||

View original

अथ प्रतिज्ञावाक्येऽनुक्तामपि कामलां तुल्यहेत्वादिकत्वात् प्रदर्शयन्नाह - - - - | यः पाण्डुरोगी सेवेत पित्तलं तस्य कामलाम्||१५|| कोष्ठशाखाश्रयां पित्तं दग्ध्वाऽसृङ्मांसमावहेत्| हारिद्रनेत्रमूत्रत्वङ्नखवक्त्रशकृत्तया||१६|| दाहाविपाकतृष्णावान् भेकाभो दुर्बलेन्द्रियः||१७|| किं पाण्डुरोगिण एव पित्तलान्यासेवमानस्य कामला भवेत्, उतापाण्डुरोगिणोऽपि ? इत्याह - - - - भवेत्पित्तोल्बणस्यासौ पाण्डुरोगादृतेऽपि च||१७||

🔊 Audio coming soon

sa0-yō naraḥ pāṇḍurōgī san pittalaṁ-maricakāñcikādidravyamatyarthaṁ, sēvēta-upayuṅktē, tasya-pāṇḍurōgiṇaḥ, pittaṁ kartr̥ kāmalāmāvahēt| kīdr̥śīm| kōṣṭhaśākhāśrayām| kōṣṭhō-mahāsrōtaḥ, śākhā-raktādayastvak ca, iti tadubhayamāśrayō yasyāstām, kiṁ kr̥tvā ? raktaṁ māṁsaṁ ca dagdhvā| katham ? hāridranētramūtratvaṅnakhavaktraśakr̥ttayā| tadā ca puruṣō dāhādimān maṇḍūkacchāyō durbalēndriyaśca syāt| durbalāni-svaviṣayē'pyaśaktāni, indriyāṇi yasya sa ēvam| sa0-pāṇḍurōgamantarēṇāpi pittādhikasya narasya pittalānyāsēvamānasyāsau kōṣṭhaśākhāśrayā kāmalā syāt, na kēvalaṁ pāṇḍurōgiṇaḥ|

Adhikarana kumbhakAmalAyAH lakShaNam (18) · Śloka 18

upēkṣayā ca śōphāḍhyā sā kr̥cchrā kumbhakāmalā| |18|

View original

उपेक्षया च शोफाढ्या सा कृच्छ्रा कुम्भकामला| |१८|

🔊 Audio coming soon

sa0-upēkṣayā-cikitsāṁ vinā, saiva-kāmalā, yadā śōphāḍhyā-śvayathubahulā, syāttadā kumbhakāmalētyucyatē| kr̥cchrā-kr̥cchrasādhyā|

Adhikarana halImakasya lakShaNam (18-20) · Śloka 20

halīmakaṁ lakṣayati - - - - | haritaśyāvapītatvaṁ pāṇḍurōgē yadā bhavēt||18|| vātapittādbhramastr̥ṣṇā strīṣvaharṣō mr̥durjvaraḥ| tandrābalānalabhraṁśō lōḍharaṁ taṁ halīmakam||19|| alasaṁ cēti śaṁsanti| |20|

View original

हलीमकं लक्षयति - - - - | हरितश्यावपीतत्वं पाण्डुरोगे यदा भवेत्||१८|| वातपित्ताद्भ्रमस्तृष्णा स्त्रीष्वहर्षो मृदुर्ज्वरः| तन्द्राबलानलभ्रंशो लोढरं तं हलीमकम्||१९|| अलसं चेति शंसन्ति| |२०|

🔊 Audio coming soon

sa0-pāṇḍurōgē sati yadā haritaśyāvapītatā bhramādayaśca vātapittātsyuḥ, ataśca taṁ halīmakaṁ śaṁsanti, munaya iti śēṣaḥ| taṁ ca halīmakaṁ, lōḍharaṁ tathā'lasaṁ cācakṣatē|

Adhikarana shophasya saMprAptiH (20-22) · Śloka 22

tēṣāṁ pūrvamupadravāḥ| śōphapradhānāḥ kathitāḥ sa ēvātō nigadyatē||20|| iti pāṇḍurōganidānam| atha śōphanidānam| pittaraktakaphānvāyurduṣṭō duṣṭān bahiḥsirāḥ| nītvā ruddhagatistairhi kuryāttvaṅmāṁsasaṁśrayam||21|| utsēdhaṁ saṁhataṁ śōphaṁ tamāhurnicayādataḥ| sarvaṁ|22|

View original

तेषां पूर्वमुपद्रवाः| शोफप्रधानाः कथिताः स एवातो निगद्यते||२०|| इति पाण्डुरोगनिदानम्| अथ शोफनिदानम्| पित्तरक्तकफान्वायुर्दुष्टो दुष्टान् बहिःसिराः| नीत्वा रुद्धगतिस्तैर्हि कुर्यात्त्वङ्मांससंश्रयम्||२१|| उत्सेधं संहतं शोफं तमाहुर्निचयादतः| सर्वं|२२|

🔊 Audio coming soon

sa0-tēṣāṁ-pāṇḍurōgaprakārāṇāṁ, pūrvamupadravā yataḥ śōphapradhānāḥ kathitāḥ| ataḥ-asmāddhētōḥ, pāṇḍurōganidānādanantaraṁ śōpha ēva bhaṇyatē, na visarpaḥ| śōphaḥ pradhānaḥ-prathamō, yēṣāṁ ta ēvaṁ kathitāḥ| kvaḥ ? ihaiva| yathōktam (ślō. 6)- "śūnākṣikūṭaḥ" ityādi| tathā (ślō. 14)- "śūnanābhipādāsyamēhanaḥ" iti| sa0-bahirbhūtāḥ sirā bahiḥsirāḥ,-bāhyāḥ sirāḥ| vāyuḥ pittaraktakaphān karmabhūtān bahiḥ sirāḥ karmabhūtā nītvōtsēdhaṁ kuryāt| nayatērdvikarmakatvāt pittādayō bahiḥsirāśca karma| yathā,-ajāṁ nayati grāmamiti| tēnāyamarthō'vatiṣṭhatē-bahiḥsirāsu pittādīnnītvēti| kimbhūtō vāyuḥ ? duṣṭaḥ san,-kōpanaiḥ kupitaḥ| kimbhūtamutsēdham ? tvak ca māṁsaṁ ca tvaṅmāṁsē, tē saṁśrayaḥ-āśrayō, yasya tam| tairhīti hiśabdō'vadhāraṇē| tairēva-bahiḥsirāḥ prāptaiḥ pittaraktakaphaiḥ, ruddhagatiḥ| ata ēva saṁhataṁ-samantāddhataṁ niścalamiva sampannaṁ, utsēdham| yataścaivaṁ vātapittakaphaiḥ śōphaḥ sañjāyatē, tasmātsarvaṁ śōphaṁ nicayāt-dōṣatrayāt, āhuḥ|

Adhikarana shophasya navavidhatvam (22-23) · Śloka 23

nanu, ēvaṁ satīdaṁ virudhyatē "dōṣaiḥ pr̥thagdvayaiḥ sarvai" iti| ata āha - - - - | hētuviśēṣaistu rūpabhēdānnavātmakam||22|| dōṣaiḥ pr̥thagdvayaiḥ sarvairabhighātādviṣādapi| |23|

View original

ननु, एवं सतीदं विरुध्यते "दोषैः पृथग्द्वयैः सर्वै" इति| अत आह - - - - | हेतुविशेषैस्तु रूपभेदान्नवात्मकम्||२२|| दोषैः पृथग्द्वयैः सर्वैरभिघाताद्विषादपि| |२३|

🔊 Audio coming soon

sa0-tuśabdō viśēṣārthaḥ| yadyapi sarvastridōṣajaḥ śōphastathā'pi hētuviśēṣairyō rūpabhēdastasmānnavātmakaṁ śōphamāhuḥ| tathā hi-yō'yaṁ sannipātaḥ śōphahēturēṣa kadācitsamaṁ kr̥tvā kupyati kadācidviṣamaṁ kr̥tvaikadōṣavr̥ddhisvarūpatayā| ēvaṁ ca hētuviśēṣairyō lakṣaṇabhēdastasmānnavaprakāratvaṁ śōphasya nyāyyamēva| lakṣaṇabhēdaścaiṣāṁ spaṣṭa ēva| tathā cābhighātāddhētōśca yathāvadanyallakṣaṇaṁ viṣāddhētōranyallakṣaṇaṁ tadvat pr̥thagvātādēśca yathāvadanyat dvandvajē cānyat sannipātajē cānyaditi| ēvaṁ lakṣaṇaviśēṣānnavātmakamāhuḥ| upalakṣaṇaṁ cēdam, cikitsāviśēṣādapi hi navātmaka ēva śōphaḥ|

Adhikarana shophasya dvidhAtvam (23-24) · Śloka 24

| dvidhā vā nijamāgantuṁ sarvāṅgaikāṅgajaṁ ca tam||23|| pr̥thūnnatagrathitatāviśēṣaiśca tridhā viduḥ| |24|

View original

| द्विधा वा निजमागन्तुं सर्वाङ्गैकाङ्गजं च तम्||२३|| पृथून्नतग्रथितताविशेषैश्च त्रिधा विदुः| |२४|

🔊 Audio coming soon

sa0-athavā nijāgantubhēdēna dvidhā śvayathumāhuḥ| tathā, taṁ-śōphaṁ, sarvāṅgajaṁ-sarvaśarīrajaṁ, ēkāṅgajaṁ-ēkāvayavajaṁ ca, iti punardviprakāramāhuḥ| pr̥thuścōnnataśca grathitaśca tēṣāṁ bhāvaḥ pr̥thūnnatagrathitatā, tayā viśēṣāstaistridhā-triprakāraṁ, śōphaṁ viduḥ| viduriti "vida jñānē" ityasmādusādēśaḥ| pr̥thutvēna-vistīrṇakr̥tatvēna viśēṣēṇa, tathōnnatatvēna viśēṣēṇa, tathā grathitasvarūpatvēna viśēṣēṇēti yōjyam|

Adhikarana shophasya tridhAtvam, shophasya nidAnasaMprAptI (24-29) · Śloka 29

| sāmānyahētuḥ śōphānāṁ dōṣajānāṁ viśēṣataḥ||24|| vyādhikarmōpavāsādikṣīṇasya bhajatō drutam| atimātramathānyasya gurvamlasnigdhaśītalam||25|| lavaṇakṣāratīkṣṇōṣṇaśākāmbu svapnajāgaram| mr̥dgrāmyamāṁsavallūramajīrṇaśramamaithunam||26|| padātērmārgagamanaṁ yānēna kṣōbhiṇā'pi vā| śvāsakāsātisārārśōjaṭharapradarajvarāḥ||27|| viṣūcyalasakacchardigarbhavīsarpapāṇḍavaḥ| anyē ca mithyōpakrāntāstairdōṣā vakṣasi sthitāḥ||28|| ūrdhvaṁ śōphamadhō bastau madhyē kurvanti madhyagāḥ| sarvāṅgagāḥ sarvagataṁ pratyaṅgēṣu tadāśrayāḥ||29||

View original

| सामान्यहेतुः शोफानां दोषजानां विशेषतः||२४|| व्याधिकर्मोपवासादिक्षीणस्य भजतो द्रुतम्| अतिमात्रमथान्यस्य गुर्वम्लस्निग्धशीतलम्||२५|| लवणक्षारतीक्ष्णोष्णशाकाम्बु स्वप्नजागरम्| मृद्ग्राम्यमांसवल्लूरमजीर्णश्रममैथुनम्||२६|| पदातेर्मार्गगमनं यानेन क्षोभिणाऽपि वा| श्वासकासातिसारार्शोजठरप्रदरज्वराः||२७|| विषूच्यलसकच्छर्दिगर्भवीसर्पपाण्डवः| अन्ये च मिथ्योपक्रान्तास्तैर्दोषा वक्षसि स्थिताः||२८|| ऊर्ध्वं शोफमधो बस्तौ मध्ये कुर्वन्ति मध्यगाः| सर्वाङ्गगाः सर्वगतं प्रत्यङ्गेषु तदाश्रयाः||२९||

🔊 Audio coming soon

sa0-vakṣyamāṇō gurvamlasnigdhādikō vargaḥ [ śōphānāṁ- ] śvayathūnāṁ nijānāmāgantūnāṁ ca, sāmānyahētuḥ-utpattau kāraṇam| dōṣajānāṁ śvayathūnāṁ punaratiśayēna hētuḥ, na tathā''gantūnāṁ, iti viśēṣaśabdēna dyōtayati| vyādhikarmōpavāsādibhiḥ kṣīṇasya, vyādhinā-jvarādinā kṣīṇasya, tathā karmaṇā-pañcavidhēna vamanavirēcananirūhānuvāsananasyākhyēna, tathōpavāsēna, ādigrahaṇādanyēna ca mārgādinā kṣīṇasya, drutaṁ kr̥tvā-sahasaiva, gurvādikaṁ bhajataḥ| athēti samuccayē| vyādhyādikṣīṇalakṣaṇēbhyaḥ sakāśādanyasya svasthādērapyatimātraṁ-mātrāmatikramya, bhajatō dōṣā vakṣasi sthitā ūrdhvaṁ śōphaṁ kurvanti, prakr̥tatvādvakṣasa ūrdhvam| bastau sthitā adhaḥ śōphaṁ kurvanti| madhyē sthitā dōṣā madhyē śōphaṁ kurvanti| grāmyāṇāṁ-caṭakakukkuṭādīnāṁ, māṁsaṁ grāmyamāṁsam| vallūraṁ-śuṣkamāṁsam| svapnō'trāhaḥsvapnō jāgaraśca rātrijāgarō bōdhyaḥ| yānēna-turagādinā, kṣōbhiṇā-śarīrasaṁrambhajanakēna| tathā, śvāsādayaḥ pāṇḍuparyantā rōgāḥ prādhānyēna| tathā, anyē'pi-śvāsakāsādivyatiriktā rōgāḥ, mithyōpakrāntāḥ-mithyōpacaritā ayathāśāstramupakrāntāḥ, śōphahētavaḥ| tairapi dōṣā vakṣasi sthitā ūrdhvaṁ śōphaṁ kurvanti| bastau sthitā adhō, madhyagā madhyē, sarvāṅgagāḥ sarvagataṁ, pratyaṅgēṣu tadāśrayāḥ, dōṣāḥ śōphaṁ kurvanti|

Adhikarana shophasya pUrvarUpam (30) · Śloka 30

tatpūrvarūpaṁ davathuḥ sirāyāmō'ṅgagauravam| |30|

View original

तत्पूर्वरूपं दवथुः सिरायामोऽङ्गगौरवम्| |३०|

🔊 Audio coming soon

sa0-tasya-śvayathōḥ, pūrvarūpaṁ tatpūrvarūpam| davathuḥ-cakṣurādiṣu yastīvra ūṣmā sa bhaṇyatē| yaduktam-"davathuścakṣurādibhyastīvramūṣmapravartanam|" iti| tathā, sirāyāmō-yatra pradēśē śvayathurudbubhūṣustatra sirāṇāṁ dairghyamiva| tathā, aṅgagauravaṁ syāt|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (30-32) · Śloka 32

| vātācchōphaścalō rūkṣaḥ khararōmā'ruṇāsitaḥ||30|| saṅkōcaspandaharṣārtitōdabhēdaprasuptimān| kṣiprōtthānaśamaḥ śīghramunnamētpīḍitastanuḥ||31|| snigdhōṣṇamardanaiḥ śāmyēdrātrāvalpō divā mahān| tvak ca sarṣapaliptēva tasmiṁścimicimāyatē||32||

View original

| वाताच्छोफश्चलो रूक्षः खररोमाऽरुणासितः||३०|| सङ्कोचस्पन्दहर्षार्तितोदभेदप्रसुप्तिमान्| क्षिप्रोत्थानशमः शीघ्रमुन्नमेत्पीडितस्तनुः||३१|| स्निग्धोष्णमर्दनैः शाम्येद्रात्रावल्पो दिवा महान्| त्वक् च सर्षपलिप्तेव तस्मिंश्चिमिचिमायते||३२||

🔊 Audio coming soon

sa0-vātācchōphaścalādilakṣaṇaḥ|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (33-34) · Śloka 34

pītaraktāsitābhāsaḥ pittādātāmrarōmakr̥t| śīghrānusārapraśamō madhyē prāgjāyatē tanuḥ||33|| satr̥ḍdāhajvarasvēdadavaklēdamadabhramaḥ| śītābhilāṣī viḍbhēdī gandhī sparśāsahō mr̥duḥ||34||

View original

पीतरक्तासिताभासः पित्तादाताम्ररोमकृत्| शीघ्रानुसारप्रशमो मध्ये प्राग्जायते तनुः||३३|| सतृड्दाहज्वरस्वेददवक्लेदमदभ्रमः| शीताभिलाषी विड्भेदी गन्धी स्पर्शासहो मृदुः||३४||

🔊 Audio coming soon

sa0-pittācchōphaḥ pītaraktāsitābhāsādilakṣaṇaḥ| sa ca madhyē-madhyapradēśē, prāk-pūrvaṁ, jāyatē| prāggrahaṇaṁ paścātsakalē'pi dēhadēśē syāditi dyōtayati|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (35-37) · Śloka 37

kaṇḍūmān pāṇḍurōmatvakkaṭhinaḥ śītalō guruḥ| snigdhaḥ ślakṣṇaḥ sthiraḥ styānō nidrācchardyagnisādakr̥t||35|| ākrāntō nōnnamētkr̥cchraśamajanmā niśābalaḥ| sravēnnāsr̥k cirātpicchāṁ kuśaśastrādivikṣataḥ||36|| sparśōṣṇakāṅkṣī ca kaphāt| |37|

View original

कण्डूमान् पाण्डुरोमत्वक्कठिनः शीतलो गुरुः| स्निग्धः श्लक्ष्णः स्थिरः स्त्यानो निद्राच्छर्द्यग्निसादकृत्||३५|| आक्रान्तो नोन्नमेत्कृच्छ्रशमजन्मा निशाबलः| स्रवेन्नासृक् चिरात्पिच्छां कुशशस्त्रादिविक्षतः||३६|| स्पर्शोष्णकाङ्क्षी च कफात्| |३७|

🔊 Audio coming soon

sa0-kaphācchōphaḥ kaṇḍūyutādilakṣaṇaḥ syāt| tathā, ākrāntaḥ-pīḍitaḥ san, vātika iva nōnnamēt| tathā, kr̥cchrē śamajanmanī yasya sa ēvam| tathā, niśābalō-rātrāvadhika ityarthaḥ| tathā, kuśaśastrādibhirvikṣataḥ sa śōphō na raktaṁ sravēt| kintarhi ? cirēṇa picchāṁ-lasīkāparaparyāyāṁ, sravēt| tathā, sparśābhilāṣī uṣṇābhilāṣī ca syāt|

Adhikarana dvidoShajAnAM lakShaNam (37) · Śloka 37

yathāsvaṁ dvandvajāstrayaḥ| saṅkarāddhētuliṅgānām|37|

View original

यथास्वं द्वन्द्वजास्त्रयः| सङ्कराद्धेतुलिङ्गानाम्|३७|

🔊 Audio coming soon

sa0-hētavaśca liṅgāni ca, tēṣāṁ saṅkarāt-saṅkīrṇatvēna, yathāsvaṁ dvandvajāstrayaḥ śōphāḥ, syuriti śēṣaḥ|

Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (37) · Śloka 37

| nicayānnicayātmakaḥ||37||

View original

| निचयान्निचयात्मकः||३७||

🔊 Audio coming soon

sa0-nicayātmakō-dōṣatrayajaḥ śōphō, nicayāt-hētuliṅganicayāt, syāt|

Adhikarana abhighAtajasya lakShaNam (38-39) · Śloka 39

abhighātēna śastrādicchēdabhēdakṣatādibhiḥ| himānilōdadhyanilairbhallātakapikacchujaiḥ||38|| rasaiḥ śūkaiśca saṁsparśācchvayathuḥ syādvisarpavān| bhr̥śōṣmā lōhitābhāsaḥ prāyaśaḥ pittalakṣaṇaḥ||39||

View original

अभिघातेन शस्त्रादिच्छेदभेदक्षतादिभिः| हिमानिलोदध्यनिलैर्भल्लातकपिकच्छुजैः||३८|| रसैः शूकैश्च संस्पर्शाच्छ्वयथुः स्याद्विसर्पवान्| भृशोष्मा लोहिताभासः प्रायशः पित्तलक्षणः||३९||

🔊 Audio coming soon

sa0-tathā, śastrādicchēdabhēdakṣatādibhiryaḥ śōphaḥ sō'bhighātēna, vēdya iti śēṣaḥ| tathā, himēnānilēna tathōdadhyanilēna-sāgarajēna vāyunā, tathā rasaiḥ śūkaiśca bhallātakapikacchujaiḥ saṁsparśācchvayathurvisarpavān bhavēt| sa ca bhr̥śōṣmā lōhitābhāsaśca bāhulyēna ca pittalakṣaṇaḥ syāt| pittaśōphasya lakṣaṇaṁ pittaśōphalakṣaṇam, pittaśōphalakṣaṇamiva lakṣaṇaṁ yasya sa pittalakṣaṇaḥ| saptamyupamānapūrvasyēti bahuvrīhiruttarapadalōpaśca|

Adhikarana viShajasya lakShaNam (40-42) · Śloka 42

viṣajaḥ saviṣaprāṇiparisarpaṇamūtraṇāt| daṁṣṭrādantanakhāpātādaviṣaprāṇināmapi||40|| viṇmūtraśukrōpahatamalavadvastrasaṅkarāt| viṣavr̥kṣānilasparśādgarayōgāvacūrṇanāt||41|| mr̥duścalō'valambī ca śīghrō dāharujākaraḥ| |42|

View original

विषजः सविषप्राणिपरिसर्पणमूत्रणात्| दंष्ट्रादन्तनखापातादविषप्राणिनामपि||४०|| विण्मूत्रशुक्रोपहतमलवद्वस्त्रसङ्करात्| विषवृक्षानिलस्पर्शाद्गरयोगावचूर्णनात्||४१|| मृदुश्चलोऽवलम्बी च शीघ्रो दाहरुजाकरः| |४२|

🔊 Audio coming soon

sa0-viṣajaḥ śōphaḥ saviṣāṇāṁ prāṇināmaṅgē parisarpaṇāt-gamanāt, tathā tēṣāmēva mūtraṇāt| tathā, daṁṣṭrādantanakhānāmāpātāt aviṣaprāṇināmapi śōphaḥ syāt| apiśabdānna kēvalaṁ saviṣaprāṇinām| tathā, viṇmūtraśukrairupahataṁ-tatsparśāddūṣitamapraśastam| viṇmūtraśukrōpahataṁ ca tanmalavacca viṇmūtraśukrōpahatamalavat, tathāvidhaṁ ca tadvastraṁ ca, tasya saṅkaraḥ-saṁsparśaḥ, tasmādapi śōphaḥ syāt| tathā viṣavr̥kṣāṇāmanilastasya saṁsparśāt, garayōgasyāvacūrṇanaṁ-avadhvaṁsanaṁ, tasmācca mr̥dvādiguṇayuktaḥ śvayathuḥ syāt|

Adhikarana shophasya sAdhyAsAdhyatvam (42-4) · Śloka 4

| navō'nupadravaḥ śōphaḥ sādhyō'sādhyaḥ purēritaḥ||42|| iti śōphanidānam||4||

View original

| नवोऽनुपद्रवः शोफः साध्योऽसाध्यः पुरेरितः||४२|| इति शोफनिदानम्||४||

🔊 Audio coming soon

sa0-navaḥ-acirōtpannaḥ, tathā'nupadravaḥ-upadravarahitaḥ, śōphaḥ sādhyaḥ| asādhyaḥ purā-vikr̥tivijñānīyē, īritaḥ-abhihitaḥ| yathōktam (hr̥. śā. a. 5|92) - "anēkōpadravayutaḥ pādābhyāṁ prasr̥tō naram| nārīṁ śōphō mukhāddhanti kukṣiguhyādubhāvapi||" iti|

Adhikarana visarpasya aShTavidhatvam (43) · Śloka 43

śvayathuvaddōṣairdūṣyaiśca yatō visarpō bhavati,atastannidānaṁ prakamyatē - - - - atha visarpanidānam| syādvisarpō'bhighātāntairdōṣairdūṣyaiśca śōphavat| |43|

View original

श्वयथुवद्दोषैर्दूष्यैश्च यतो विसर्पो भवति,अतस्तन्निदानं प्रकम्यते - - - - अथ विसर्पनिदानम्| स्याद्विसर्पोऽभिघातान्तैर्दोषैर्दूष्यैश्च शोफवत्| |४३|

🔊 Audio coming soon

sa0-visarpaḥ sarva ēva śōphavat| dōṣaiḥ-pr̥thagvātapittakaphairdvayaiḥ samastaistathā'bhighātāt, ēvamabhighātāntairdōṣaiḥ śōphavadvisarpasambhavaḥ| dūṣyairapi śōphavat| ēvaṁ "pittaraktakaphān vāyuḥ" (ślō. 21) ityādirapi granthō'tra yōjyaḥ|

Adhikarana visarpasya tryadhiShThAnatvam (43-44) · Śloka 44

| tryadhiṣṭhānaṁ ca taṁ prāhurbāhyāntarubhayāśrayāt||43|| yathōttaraṁ ca duḥsādhyāḥ| |44|

View original

| त्र्यधिष्ठानं च तं प्राहुर्बाह्यान्तरुभयाश्रयात्||४३|| यथोत्तरं च दुःसाध्याः| |४४|

🔊 Audio coming soon

sa0-taṁ ca-visarpaṁ, tryadhiṣṭhānaṁ prāhuḥ, ātrēyādaya iti śēṣaḥ| [ kasmāt ? ] bāhyāntarubhayāśrayāt-pūrvārjitakarmavaśāt kadācidbāhyāśrayō visarpō jāyatē, bāhya āśrayō yasya sa tathā, ēvaṁ kadācidantarāśrayaḥ, kadācidubhayāśrayaḥ, [ tasmāt ]| tē ca bāhyāntarubhayāśrayā visarpā yathōttaraṁ duḥsādhyāḥ| duḥkhēna sādhyanta iti duḥsādhyāḥ|

Adhikarana visarpasya saMprAptiH (44-45) · Śloka 45

tatra dōṣā yathāyatham| prakōpaṇaiḥ prakupitā viśēṣēṇa vidāhibhiḥ||44|| dēhē śīghraṁ visarpanti tē'ntarantaḥsthitā bahiḥ| bahiḥsthā dvitayē dvisthāḥ|45|

View original

तत्र दोषा यथायथम्| प्रकोपणैः प्रकुपिता विशेषेण विदाहिभिः||४४|| देहे शीघ्रं विसर्पन्ति तेऽन्तरन्तःस्थिता बहिः| बहिःस्था द्वितये द्विस्थाः|४५|

🔊 Audio coming soon

sa0-tasmin visarpē yathāyathaṁ prakōpaṇaiḥ-tiktōṣaṇādibhiḥ, prakupitā viśēṣēṇa punarvidāhibhiratyarthaṁ kr̥tvā prakupitā dēhē śīghraṁ-āśvēva, visarpanti| tē'ntaḥsthitā antarvisarpanti| bahiḥsthā dōṣā bahirvisarpanti| dvitayē'ntarbahīrūpē, dvisthāḥ-ubhayasthāḥ santō, visarpanti|

Adhikarana antarAshrayasya lakShaNam, bahirAshrayasya lakShaNam (45-47) · Śloka 47

| vidyāttatrāntarāśrayam||45|| marmōpatāpātsammōhādayanānāṁ vighaṭṭanāt| tr̥ṣṇātiyōgādvēgānāṁ viṣamaṁ ca pravartanāt||46|| āśu cāgnibalabhraṁśādatō bāhyaṁ viparyayāt| |47|

View original

| विद्यात्तत्रान्तराश्रयम्||४५|| मर्मोपतापात्सम्मोहादयनानां विघट्टनात्| तृष्णातियोगाद्वेगानां विषमं च प्रवर्तनात्||४६|| आशु चाग्निबलभ्रंशादतो बाह्यं विपर्ययात्| |४७|

🔊 Audio coming soon

sa0-tatra-tēṣu triṣu visarpēṣu madhyē, antarāśrayaṁ visarpaṁ marmōpatāpādibhirvidyāt| marmaṇāṁ-hr̥dayādīnāṁ, upatāpō-duḥkhaṁ, tasmāt| tathā, sammōhāt-mūrcchōdbhavāt| ayanānāṁ-karṇanāsādīnāṁ, vighaṭṭanāt-viśēṣēṇa calanādatiśayēna parisphuraṇādityarthaḥ| tathā, tr̥ṣṇāyā atiyōgāt| tathā vēgānāṁ-nānārūpāṇāṁ vēdanānāṁ, viṣamaṁ kr̥tvā-vicchidya vicchidya kr̥tvā, pravartanāt| āśuca-śīghramēva, agnibalayōrbhraṁśāt-vināśāt| atō [ viparyayāt-pūrvōktāntarvisarpa ] lakṣaṇaviparyayāt, bāhyaṁ-bāhyāśrayaṁ, visarpaṁ vidyāt|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (47-48) · Śloka 48

| tatra vātātparīsarpō vātajvarasamavyathaḥ||47|| śōphasphuraṇanistōdabhēdāyāmārtiharṣavān| |48|

View original

| तत्र वातात्परीसर्पो वातज्वरसमव्यथः||४७|| शोफस्फुरणनिस्तोदभेदायामार्तिहर्षवान्| |४८|

🔊 Audio coming soon

sa0-[tatra-] tēṣu visarpēṣu madhyē, vātādyō visarpaḥ sa vātajvaratulyavyathaḥ syāt śōphādiyutaśca|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (48) · Śloka 48

| pittāddrutagatiḥ pittajvaraliṅgō'tilōhitaḥ||48||

View original

| पित्ताद्द्रुतगतिः पित्तज्वरलिङ्गोऽतिलोहितः||४८||

🔊 Audio coming soon

sa0-pittādvisarpō drutagatiḥ-śīghravyāpī, tathā pittajvaraliṅgō'tilōhitaśca syāt| pittajvaraliṅgānīva liṅgāni yasya, iti saptamyupamānapūrvasyētyādinā bahuvrīhiruttarapadalōpaśca|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (49) · Śloka 49

kaphātkaṇḍūyutaḥ snigdhaḥ kaphajvarasamānaruk| |49|

View original

कफात्कण्डूयुतः स्निग्धः कफज्वरसमानरुक्| |४९|

🔊 Audio coming soon

sa0-kaphādvisarpaḥ kaṇḍūmān snigdhaḥ kaphajvaratulyaruk ca| vātādijvaralakṣaṇaṁ yathōktam (hr̥. ni. a. 2|11) - "vaiṣamyaṁ tatratatrāṅgē tāstāḥ syurvēdanāścalāḥ|" ityādi|

Adhikarana upekShayA sarveShAM sphoTayutatvam (49-50) · Śloka 50

| svadōṣaliṅgaiścīyantē sarvē sphōṭairupēkṣitāḥ||49|| tē pakvabhinnāḥ svaṁ svaṁ ca bibhrati vraṇalakṣaṇam| |50|

View original

| स्वदोषलिङ्गैश्चीयन्ते सर्वे स्फोटैरुपेक्षिताः||४९|| ते पक्वभिन्नाः स्वं स्वं च बिभ्रति व्रणलक्षणम्| |५०|

🔊 Audio coming soon

sa0-sarvē ca visarpā upēkṣitāḥ-upakramarahitāḥ, sphōṭaiścīyantē-vyāpyantē| kimbhūtaiḥ ? svadōṣaliṅgaiḥ-yathāyathaṁ svadōṣalakṣaṇaiḥ| tē ca pakvabhinnāḥ svaṁsvaṁ-ātmīyamātmīyaṁ dōṣaṁ(ṣajaṁ), vraṇalakṣaṇaṁ bibhrati-dhārayanti| pūrvaṁ pakvāḥ paścādbhinnāḥ pakvabhinnāḥ, "pūrvakāla" ityādinā samāsaḥ| "tatra mārutāt| śyāvaḥ kr̥ṣṇō'ruṇaḥ" (hr̥. u. a. 25|5) ityādigranthanirdiṣṭaṁ vraṇalakṣaṇam| "pittēna kṣiprajaḥ" ityādigranthanirdiṣṭam| ēvaṁ kaphādilakṣaṇamapi bōdhyam|

Adhikarana agnivisarpasya lakShaNam (50-56) · Śloka 56

adhunā dvandvajaṁ lakṣayati - - - - | vātapittājjvaracchardimūrcchātīsāratr̥ḍbhramaiḥ||50|| asthibhēdāgnisadanatamakārōcakairyutaḥ| karōti sarvamaṅgaṁ ca dīptāṅgārāvakīrṇavat||51|| yaṁ yaṁ dēśaṁ visarpaśca visarpati bhavētsa saḥ| śāntāṅgārāsitō nīlō raktō vā''śu ca cīyatē||52|| agnidagdha iva sphōṭaiḥ śīghragatvād drutaṁ ca saḥ| marmānusārī vīsarpaḥ syādvātō'tibalastataḥ||53|| vyathētāṅgaṁ harētsaṁjñāṁ nidrāṁ ca śvāsamīrayēt| hidhmāṁ ca sa gatō'vasthāmīdr̥śīṁ labhatē na nā||54|| kvaciccharmāratigrastō bhūmiśayyāsanādiṣu| cēṣṭamānastataḥ kliṣṭō manōdēhaśramōdbhavām||55|| duṣprabōdhō'śnutē nidrāṁ sō'gnivīsarpa ucyatē| |56|

View original

अधुना द्वन्द्वजं लक्षयति - - - - | वातपित्ताज्ज्वरच्छर्दिमूर्च्छातीसारतृड्भ्रमैः||५०|| अस्थिभेदाग्निसदनतमकारोचकैर्युतः| करोति सर्वमङ्गं च दीप्ताङ्गारावकीर्णवत्||५१|| यं यं देशं विसर्पश्च विसर्पति भवेत्स सः| शान्ताङ्गारासितो नीलो रक्तो वाऽऽशु च चीयते||५२|| अग्निदग्ध इव स्फोटैः शीघ्रगत्वाद् द्रुतं च सः| मर्मानुसारी वीसर्पः स्याद्वातोऽतिबलस्ततः||५३|| व्यथेताङ्गं हरेत्संज्ञां निद्रां च श्वासमीरयेत्| हिध्मां च स गतोऽवस्थामीदृशीं लभते न ना||५४|| क्वचिच्छर्मारतिग्रस्तो भूमिशय्यासनादिषु| चेष्टमानस्ततः क्लिष्टो मनोदेहश्रमोद्भवाम्||५५|| दुष्प्रबोधोऽश्नुते निद्रां सोऽग्निवीसर्प उच्यते| |५६|

🔊 Audio coming soon

sa0-vātapittādvisarpō jvarādibhiryutaḥ sakalamaṅgaṁ ca dīptāṅgārāvakīrṇavat-jvalitāṅgāravyāptasadr̥śaṁ karōti| yaṁ yaṁ ca śarīradēśaṁ visarpō visarpati-prasarati, sa sa pradēśaḥ śāntāgāravadasitō nīlō raktō vā bhavēt| tathā, saḥ-visarpō, drāgēvāgnidagdha iva sphōṭaiścīyatē-vyāpyatē| sa ca visarpaḥ śīghragatvāt-tatsvabhāvavaśāt, marmānusārī drutaṁ-tvaritaṁ kr̥tvā, syāt| tata ēva ca vātō'tibalō-balīyān, aṅgaṁ-śarīraṁ, vyathēta-pīḍayēt| saṁjñāṁ-saṁvidaṁ, harēt-nāśayēt, nidrāṁ ca harēt| śvāsamīrayēt-kuryāt, tathā hidhmāṁ ca| saḥ-visarpī, nā-puruṣaḥ, īdr̥śīmavasthāṁ gataḥ-prāptaḥ, cētōnavasthālakṣaṇayā-aratyā, grastaḥ-abhibhūtō, na kvacidbhūmiśayyāsanādiṣu śarma-sukhaṁ, labhatē| aratigrasta iti hētau prathamā, aratigrastatvādityarthaḥ| ēvaṁ kvacidapi sukhālābhādbhūmyādiṣu cēṣṭamānaḥ-pariluṭhan, tataḥ kliṣṭō-manasā kāyēna ca, manōdēhaśramōdbhavāṁ-tadutthāṁ, nidrāmaśnutē| kimbhūtaḥ ? duṣprabōdhaḥ,-duḥkhēna prabōdhō-nidrāpagamō, yasya sa ēvam| ēṣa cāgnyākhyō visarpa ucyatē|

Adhikarana granthivisarpasya lakShaNam (56-59) · Śloka 59

| kaphēna ruddhaḥ pavanō bhittvā taṁ bahudhā kapham||56|| raktaṁ vā vr̥ddharaktasya tvaksirāsnāvamāṁsagam| dūṣayitvā ca dīrghāṇuvr̥ttasthūlakharātmanām||57|| granthīnāṁ kurutē mālāṁ raktānāṁ tīvrarugjvarām| śvāsakāsātisārāsyaśōṣahidhmāvamibhramaiḥ||58|| mōhavaivarṇyamūrchāṅgabhaṅgāgnisadanairyutām| ityayaṁ granthivīsarpaḥ kaphamārutakōpajaḥ||59||

View original

| कफेन रुद्धः पवनो भित्त्वा तं बहुधा कफम्||५६|| रक्तं वा वृद्धरक्तस्य त्वक्सिरास्नावमांसगम्| दूषयित्वा च दीर्घाणुवृत्तस्थूलखरात्मनाम्||५७|| ग्रन्थीनां कुरुते मालां रक्तानां तीव्ररुग्ज्वराम्| श्वासकासातिसारास्यशोषहिध्मावमिभ्रमैः||५८|| मोहवैवर्ण्यमूर्छाङ्गभङ्गाग्निसदनैर्युताम्| इत्ययं ग्रन्थिवीसर्पः कफमारुतकोपजः||५९||

🔊 Audio coming soon

sa0-kaphēna pavanō ruddhastamēva-kaphaṁ, bahudhā bhitvā granthīnāṁ mālāṁ kurutē| raktaṁ ca vr̥ddharaktasya narasya dūṣayitvā granthīnāṁ mālāṁ kurutē| kimbhūtaṁ raktam ? tvaksirāsnāvamāṁsagam| kimbhūtānāṁ granthīnām ? dīrghāṇuvr̥ttasthūlakharasvabhāvānāṁ tathā raktavarṇānām| kimbhūtām, mālām ? tīvrarugjvarām| tīvrau rugjvarau yasyāstām tathā śvāsādibhiryutām| ityayaṁ-anantarōktō, granthivīsarpa ucyatē| kaphavātakōpajaścāyaṁ vēdyaḥ|

Adhikarana kardamavisarpasya lakShaNam (60-64) · Śloka 64

kaphapittājjvaraḥ stambhō nidrātandrāśirōrujaḥ| aṅgāvasādavikṣēpapralāpārōcakabhramāḥ||60|| mūrcchāgnihānirbhēdō'sthnāṁ pipāsēndriyagauravam| āmōpavēśanaṁ lēpaḥ srōtasāṁ sa ca sarpati||61|| prāyēṇāmāśayē gr̥hṇannēkadēśaṁ na cātiruk| piṭakairavakīrṇō'tipītalōhitapāṇḍuraiḥ||62|| mēcakābhō'sitaḥ snigdhō malinaḥ śōphavān guruḥ| gambhīrapākaḥ prājyōṣmā spr̥ṣṭaḥ klinnō'vadīryatē||63|| paṅkavacchīrṇamāṁsaśca spaṣṭasnāyusirāgaṇaḥ| śavagandhiśca vīsarpaṁ kardamākhyamuśanti tam||64||

View original

कफपित्ताज्ज्वरः स्तम्भो निद्रातन्द्राशिरोरुजः| अङ्गावसादविक्षेपप्रलापारोचकभ्रमाः||६०|| मूर्च्छाग्निहानिर्भेदोऽस्थ्नां पिपासेन्द्रियगौरवम्| आमोपवेशनं लेपः स्रोतसां स च सर्पति||६१|| प्रायेणामाशये गृह्णन्नेकदेशं न चातिरुक्| पिटकैरवकीर्णोऽतिपीतलोहितपाण्डुरैः||६२|| मेचकाभोऽसितः स्निग्धो मलिनः शोफवान् गुरुः| गम्भीरपाकः प्राज्योष्मा स्पृष्टः क्लिन्नोऽवदीर्यते||६३|| पङ्कवच्छीर्णमांसश्च स्पष्टस्नायुसिरागणः| शवगन्धिश्च वीसर्पं कर्दमाख्यमुशन्ति तम्||६४||

🔊 Audio coming soon

sa0-kaphapittāt kardamākhyō jāyatē| tatra jvarādayaḥ syuḥ| sa ca-visarpaḥ, prāyēṇa-bāhulyēna, āmāśayē-nābhistanāntaramadhyē, ēkadēśaṁ gr̥hṇan-ākrāman, anantaraṁ dēhaṁ sarpati-vyāpnōti| na cātiruk syāt| tathā, piṭakairavakīrṇō-vyāptaḥ, syāt| kimbhūtaiḥ ? atipītalōhitapāṇḍuraiḥ| tathā, mēcakābhādikaḥ syāt| mēcakō-mayūrakaṇṭhasadr̥śō varṇaḥ| taṁ-tādr̥śaṁ, visarpaṁ kardamākhyaṁ-kardamasaṁjñaṁ, uśanti, munaya iti śēṣaḥ|

Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (65) · Śloka 65

sarvajō lakṣaṇaiḥ sarvaiḥ sarvadhātvatisarpaṇaḥ| |65|

View original

सर्वजो लक्षणैः सर्वैः सर्वधात्वतिसर्पणः| |६५|

🔊 Audio coming soon

sa0-sarvaistribhirdōṣairjātaḥ sarvajaḥ-sannipātōdbhavō, vīsarpaḥ sarvairlakṣaṇairupalakṣitaḥ| sa ca sarvān dhātūnatiśayēna sarpati sarvadhātvatisarpaṇaḥ syāt|

Adhikarana kShatajasya lakShaNam (65-66) · Śloka 66

| bāhyahētōḥ kṣatātkruddhaḥ saraktaṁ pittamīrayan||65|| visarpaṁ mārutaḥ kuryāt kulatthasadr̥śaiścitam| sphōṭaiḥ śōphajvararujādāhāḍhyaṁ śyāvalōhitam||66||

View original

| बाह्यहेतोः क्षतात्क्रुद्धः सरक्तं पित्तमीरयन्||६५|| विसर्पं मारुतः कुर्यात् कुलत्थसदृशैश्चितम्| स्फोटैः शोफज्वररुजादाहाढ्यं श्यावलोहितम्||६६||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana visarpANAM sAdhyAsAdhyatvam (13) · Śloka 13

pr̥thagdōṣaistrayaḥ sādhyā dvandvajāścānupadravāḥ| asādhyō kṣatasarvōtthau sarvē cākrāntamarmakāḥ||67|| śīrṇasnāyusirāmāṁsāḥ praklinnāḥ śavagandhayaḥ| 67 1/2| iti visarpanidānam| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē pāṇḍurōgaśōphavisarpanidānaṁ nāma trayōdaśō'dhyāyaḥ||13||

View original

पृथग्दोषैस्त्रयः साध्या द्वन्द्वजाश्चानुपद्रवाः| असाध्यो क्षतसर्वोत्थौ सर्वे चाक्रान्तमर्मकाः||६७|| शीर्णस्नायुसिरामांसाः प्रक्लिन्नाः शवगन्धयः| ६७ १/२| इति विसर्पनिदानम्| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने पाण्डुरोगशोफविसर्पनिदानं नाम त्रयोदशोऽध्यायः||१३||

🔊 Audio coming soon

sa0-pr̥thagdōṣaiḥ-vātapittakaphaiḥ kēvalaiḥ, trayō visarpāḥ sādhayituṁ śakyāḥ| dvandvajāścānupadravāḥ-kāsavaivarṇyajvarādibhirupadravaiḥ (hr̥. śā. a. 5|97) rahitāḥ, trayaḥ sādhyāḥ| kṣatasarvōtthau dvau visarpāvasādhyau, tathāsvabhāvatvāt| sarvē visarpāścākrāntamarmakāḥ-abhibhūtamarmakāśca, asādhyāḥ| tathā, śīrṇāni snāyusirāmāṁsāni yaistē'pyasādhyāḥ| tathā, prakarṣēṇa-atiśayēna klinnāḥ, tathā śavagandhayaḥ-kuṇapagandhatulyāḥ, yē tē'pyasādhyāḥ| śavasyēva gandhō yēṣāmiti "upamānācca" iti gandhasyēdādēśaḥ| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē pāṇḍurōgaśōphavisarpanidānaṁ nāma trayōdaśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 13||

← 12. udaranidānādhyāyaḥ 14. kuṣṭhaśvitrakr̥minidānādhyāyaḥ →