Adhikarana pANDurogashophavisarpanidAnAdhyAyaH, pANDurogasya saMprAptiH (2-4) · Śloka 4
yatō yathaivōdaraṁ dōṣasaṅghātajaṁ tathaitē'pi, ityāha - - - - athātaḥ pāṇḍurōgaśōphavisarpanidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ|
(gadyasūtrē)||2||
pittapradhānāḥ kupitā yathōktaiḥ kōpanairmalāḥ|
tatrānilēna balinā kṣiptaṁ pittaṁ hr̥di sthitam||1||
dhamanīrdaśa samprāpya vyāpnuvatsakalāṁ tanum|
ślēṣmatvagraktamāṁsāni pradūṣyāntaramāśritam||2||
tvaṅmāṁsayōstatkurutē tvaci varṇān pr̥thagvidhān|
pāṇḍuhāridraharitān pāṇḍutvaṁ tēṣu cādhikam||3||
yatō'taḥ pāṇḍurityuktaḥ sa rōgaḥ|
|4|
View original
यतो यथैवोदरं दोषसङ्घातजं तथैतेऽपि, इत्याह - - - - अथातः पाण्डुरोगशोफविसर्पनिदानं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे)||२||
पित्तप्रधानाः कुपिता यथोक्तैः कोपनैर्मलाः|
तत्रानिलेन बलिना क्षिप्तं पित्तं हृदि स्थितम्||१||
धमनीर्दश सम्प्राप्य व्याप्नुवत्सकलां तनुम्|
श्लेष्मत्वग्रक्तमांसानि प्रदूष्यान्तरमाश्रितम्||२||
त्वङ्मांसयोस्तत्कुरुते त्वचि वर्णान् पृथग्विधान्|
पाण्डुहारिद्रहरितान् पाण्डुत्वं तेषु चाधिकम्||३||
यतोऽतः पाण्डुरित्युक्तः स रोगः|
|४|
Adhikarana pANDurogasya sAmAnyalakShaNam (4-7) · Śloka 7
tēna gauravam|
dhātūnāṁ syācca śaithilyamōjasaśca guṇakṣayaḥ||4||
tatō'lparaktamēdaskō niḥsāraḥ syācchlathēndriyaḥ|
mr̥dyamānairivāṅgairnā dravatā hr̥dayēna ca||5||
śūnākṣikūṭaḥ sadanaḥ kōpanaḥ ṣṭhīvanō'lpavāk|
annadviṭ śiśiradvēṣī śīrṇarōmā hatānalaḥ||6||
sannasakthō jvarī śvāsī karṇakṣvēḍī bhramī śramī|
|7|
View original
तेन गौरवम्|
धातूनां स्याच्च शैथिल्यमोजसश्च गुणक्षयः||४||
ततोऽल्परक्तमेदस्को निःसारः स्याच्छ्लथेन्द्रियः|
मृद्यमानैरिवाङ्गैर्ना द्रवता हृदयेन च||५||
शूनाक्षिकूटः सदनः कोपनः ष्ठीवनोऽल्पवाक्|
अन्नद्विट् शिशिरद्वेषी शीर्णरोमा हतानलः||६||
सन्नसक्थो ज्वरी श्वासी कर्णक्ष्वेडी भ्रमी श्रमी|
|७|
Adhikarana pANDurogasya pa~jcavidhatvam (7) · Śloka 7
|
sa pañcadhā pr̥thagdōṣaiḥ samastairmr̥ttikādanāt||7||
View original
|
स पञ्चधा पृथग्दोषैः समस्तैर्मृत्तिकादनात्||७||
Adhikarana pANDurogasya pUrvarUpam (8-9) · Śloka 9
prāgrūpamasya hr̥dayaspandanaṁ rūkṣatā tvaci|
aruciḥ pītamūtratvaṁ svēdābhāvō'lpavahnitā||8||
sādaḥ śramō|
|9|
View original
प्राग्रूपमस्य हृदयस्पन्दनं रूक्षता त्वचि|
अरुचिः पीतमूत्रत्वं स्वेदाभावोऽल्पवह्निता||८||
सादः श्रमो|
|९|
Adhikarana vAtajasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10
anilāttatra gātraruktōdakampanam|
kr̥ṣṇarūkṣāruṇasirānakhaviṇmūtranētratā||9||
śōphānāhāsyavairasyaviṭśōṣāḥ pārśvamūrdharuk|
|10|
View original
अनिलात्तत्र गात्ररुक्तोदकम्पनम्|
कृष्णरूक्षारुणसिरानखविण्मूत्रनेत्रता||९||
शोफानाहास्यवैरस्यविट्शोषाः पार्श्वमूर्धरुक्|
|१०|
Adhikarana pittajasya lakShaNam (10-11) · Śloka 11
|
pittāddharitapītābhasirāditvaṁ jvarastamaḥ||10||
tr̥ṭsvēdamūrcchāśītēcchā daurgandhyaṁ kaṭuvakkratā|
varcōbhēdō'mlakō dāhaḥ|11|
View original
|
पित्ताद्धरितपीताभसिरादित्वं ज्वरस्तमः||१०||
तृट्स्वेदमूर्च्छाशीतेच्छा दौर्गन्ध्यं कटुवक्क्रता|
वर्चोभेदोऽम्लको दाहः|११|
Adhikarana kaphajasya lakShaNam (11-12) · Śloka 12
|
kaphācchuklasirāditā||11||
tandrā lavaṇavaktratvaṁ rōmaharṣaḥ svarakṣayaḥ kāsaścachardiśca|
|12|
View original
|
कफाच्छुक्लसिरादिता||११||
तन्द्रा लवणवक्त्रत्वं रोमहर्षः स्वरक्षयः कासश्चछर्दिश्च|
|१२|
Adhikarana sannipAtajasya lakShaNam (12) · Śloka 12
|
nicayānmiśraliṅgō'tiduḥsahaḥ||12||
View original
|
निचयान्मिश्रलिङ्गोऽतिदुःसहः||१२||
Adhikarana mRuttikAjasya lakShaNam (13-15) · Śloka 15
mr̥tkaṣāyā'nilaṁ pittamūṣarā madhurā kapham|
dūṣayitvā rasādīṁśca raukṣyādbhuktaṁ virūkṣya ca||13||
srōtāṁsyapakvaivāpūrya kuryādruddhvā ca pūrvavat|
pāṇḍurōgaṁ tataḥ śūnanābhipādāsyamēhanaḥ||14||
purīṣaṁ kr̥mimanmuñcēdbhinnaṁ sāsr̥kkaphaṁ naraḥ|
|15|
View original
मृत्कषायाऽनिलं पित्तमूषरा मधुरा कफम्|
दूषयित्वा रसादींश्च रौक्ष्याद्भुक्तं विरूक्ष्य च||१३||
स्रोतांस्यपक्वैवापूर्य कुर्याद्रुद्ध्वा च पूर्ववत्|
पाण्डुरोगं ततः शूननाभिपादास्यमेहनः||१४||
पुरीषं कृमिमन्मुञ्चेद्भिन्नं सासृक्कफं नरः|
|१५|
Adhikarana kAmalAyAH lakShaNam (15-17) · Śloka 17
atha pratijñāvākyē'nuktāmapi kāmalāṁ tulyahētvādikatvāt pradarśayannāha - - - - |
yaḥ pāṇḍurōgī sēvēta pittalaṁ tasya kāmalām||15||
kōṣṭhaśākhāśrayāṁ pittaṁ dagdhvā'sr̥ṅmāṁsamāvahēt|
hāridranētramūtratvaṅnakhavaktraśakr̥ttayā||16||
dāhāvipākatr̥ṣṇāvān bhēkābhō durbalēndriyaḥ||17||
kiṁ pāṇḍurōgiṇa ēva pittalānyāsēvamānasya kāmalā bhavēt, utāpāṇḍurōgiṇō'pi ? ityāha - - - - bhavētpittōlbaṇasyāsau pāṇḍurōgādr̥tē'pi ca||17||
View original
अथ प्रतिज्ञावाक्येऽनुक्तामपि कामलां तुल्यहेत्वादिकत्वात् प्रदर्शयन्नाह - - - - |
यः पाण्डुरोगी सेवेत पित्तलं तस्य कामलाम्||१५||
कोष्ठशाखाश्रयां पित्तं दग्ध्वाऽसृङ्मांसमावहेत्|
हारिद्रनेत्रमूत्रत्वङ्नखवक्त्रशकृत्तया||१६||
दाहाविपाकतृष्णावान् भेकाभो दुर्बलेन्द्रियः||१७||
किं पाण्डुरोगिण एव पित्तलान्यासेवमानस्य कामला भवेत्, उतापाण्डुरोगिणोऽपि ? इत्याह - - - - भवेत्पित्तोल्बणस्यासौ पाण्डुरोगादृतेऽपि च||१७||
Adhikarana kumbhakAmalAyAH lakShaNam (18) · Śloka 18
upēkṣayā ca śōphāḍhyā sā kr̥cchrā kumbhakāmalā|
|18|
View original
उपेक्षया च शोफाढ्या सा कृच्छ्रा कुम्भकामला|
|१८|
Adhikarana halImakasya lakShaNam (18-20) · Śloka 20
halīmakaṁ lakṣayati - - - - |
haritaśyāvapītatvaṁ pāṇḍurōgē yadā bhavēt||18||
vātapittādbhramastr̥ṣṇā strīṣvaharṣō mr̥durjvaraḥ|
tandrābalānalabhraṁśō lōḍharaṁ taṁ halīmakam||19||
alasaṁ cēti śaṁsanti|
|20|
View original
हलीमकं लक्षयति - - - - |
हरितश्यावपीतत्वं पाण्डुरोगे यदा भवेत्||१८||
वातपित्ताद्भ्रमस्तृष्णा स्त्रीष्वहर्षो मृदुर्ज्वरः|
तन्द्राबलानलभ्रंशो लोढरं तं हलीमकम्||१९||
अलसं चेति शंसन्ति|
|२०|
Adhikarana shophasya saMprAptiH (20-22) · Śloka 22
tēṣāṁ pūrvamupadravāḥ|
śōphapradhānāḥ kathitāḥ sa ēvātō nigadyatē||20||
iti pāṇḍurōganidānam|
atha śōphanidānam|
pittaraktakaphānvāyurduṣṭō duṣṭān bahiḥsirāḥ|
nītvā ruddhagatistairhi kuryāttvaṅmāṁsasaṁśrayam||21||
utsēdhaṁ saṁhataṁ śōphaṁ tamāhurnicayādataḥ|
sarvaṁ|22|
View original
तेषां पूर्वमुपद्रवाः|
शोफप्रधानाः कथिताः स एवातो निगद्यते||२०||
इति पाण्डुरोगनिदानम्|
अथ शोफनिदानम्|
पित्तरक्तकफान्वायुर्दुष्टो दुष्टान् बहिःसिराः|
नीत्वा रुद्धगतिस्तैर्हि कुर्यात्त्वङ्मांससंश्रयम्||२१||
उत्सेधं संहतं शोफं तमाहुर्निचयादतः|
सर्वं|२२|
Adhikarana shophasya navavidhatvam (22-23) · Śloka 23
nanu, ēvaṁ satīdaṁ virudhyatē "dōṣaiḥ pr̥thagdvayaiḥ sarvai" iti|
ata āha - - - - |
hētuviśēṣaistu rūpabhēdānnavātmakam||22||
dōṣaiḥ pr̥thagdvayaiḥ sarvairabhighātādviṣādapi|
|23|
View original
ननु, एवं सतीदं विरुध्यते "दोषैः पृथग्द्वयैः सर्वै" इति|
अत आह - - - - |
हेतुविशेषैस्तु रूपभेदान्नवात्मकम्||२२||
दोषैः पृथग्द्वयैः सर्वैरभिघाताद्विषादपि|
|२३|
Adhikarana shophasya dvidhAtvam (23-24) · Śloka 24
|
dvidhā vā nijamāgantuṁ sarvāṅgaikāṅgajaṁ ca tam||23||
pr̥thūnnatagrathitatāviśēṣaiśca tridhā viduḥ|
|24|
View original
|
द्विधा वा निजमागन्तुं सर्वाङ्गैकाङ्गजं च तम्||२३||
पृथून्नतग्रथितताविशेषैश्च त्रिधा विदुः|
|२४|
Adhikarana shophasya tridhAtvam, shophasya nidAnasaMprAptI (24-29) · Śloka 29
|
sāmānyahētuḥ śōphānāṁ dōṣajānāṁ viśēṣataḥ||24||
vyādhikarmōpavāsādikṣīṇasya bhajatō drutam|
atimātramathānyasya gurvamlasnigdhaśītalam||25||
lavaṇakṣāratīkṣṇōṣṇaśākāmbu svapnajāgaram|
mr̥dgrāmyamāṁsavallūramajīrṇaśramamaithunam||26||
padātērmārgagamanaṁ yānēna kṣōbhiṇā'pi vā|
śvāsakāsātisārārśōjaṭharapradarajvarāḥ||27||
viṣūcyalasakacchardigarbhavīsarpapāṇḍavaḥ|
anyē ca mithyōpakrāntāstairdōṣā vakṣasi sthitāḥ||28||
ūrdhvaṁ śōphamadhō bastau madhyē kurvanti madhyagāḥ|
sarvāṅgagāḥ sarvagataṁ pratyaṅgēṣu tadāśrayāḥ||29||
View original
|
सामान्यहेतुः शोफानां दोषजानां विशेषतः||२४||
व्याधिकर्मोपवासादिक्षीणस्य भजतो द्रुतम्|
अतिमात्रमथान्यस्य गुर्वम्लस्निग्धशीतलम्||२५||
लवणक्षारतीक्ष्णोष्णशाकाम्बु स्वप्नजागरम्|
मृद्ग्राम्यमांसवल्लूरमजीर्णश्रममैथुनम्||२६||
पदातेर्मार्गगमनं यानेन क्षोभिणाऽपि वा|
श्वासकासातिसारार्शोजठरप्रदरज्वराः||२७||
विषूच्यलसकच्छर्दिगर्भवीसर्पपाण्डवः|
अन्ये च मिथ्योपक्रान्तास्तैर्दोषा वक्षसि स्थिताः||२८||
ऊर्ध्वं शोफमधो बस्तौ मध्ये कुर्वन्ति मध्यगाः|
सर्वाङ्गगाः सर्वगतं प्रत्यङ्गेषु तदाश्रयाः||२९||
Adhikarana shophasya pUrvarUpam (30) · Śloka 30
tatpūrvarūpaṁ davathuḥ sirāyāmō'ṅgagauravam|
|30|
View original
तत्पूर्वरूपं दवथुः सिरायामोऽङ्गगौरवम्|
|३०|
Adhikarana vAtajasya lakShaNam (30-32) · Śloka 32
|
vātācchōphaścalō rūkṣaḥ khararōmā'ruṇāsitaḥ||30||
saṅkōcaspandaharṣārtitōdabhēdaprasuptimān|
kṣiprōtthānaśamaḥ śīghramunnamētpīḍitastanuḥ||31||
snigdhōṣṇamardanaiḥ śāmyēdrātrāvalpō divā mahān|
tvak ca sarṣapaliptēva tasmiṁścimicimāyatē||32||
View original
|
वाताच्छोफश्चलो रूक्षः खररोमाऽरुणासितः||३०||
सङ्कोचस्पन्दहर्षार्तितोदभेदप्रसुप्तिमान्|
क्षिप्रोत्थानशमः शीघ्रमुन्नमेत्पीडितस्तनुः||३१||
स्निग्धोष्णमर्दनैः शाम्येद्रात्रावल्पो दिवा महान्|
त्वक् च सर्षपलिप्तेव तस्मिंश्चिमिचिमायते||३२||
Adhikarana pittajasya lakShaNam (33-34) · Śloka 34
pītaraktāsitābhāsaḥ pittādātāmrarōmakr̥t|
śīghrānusārapraśamō madhyē prāgjāyatē tanuḥ||33||
satr̥ḍdāhajvarasvēdadavaklēdamadabhramaḥ|
śītābhilāṣī viḍbhēdī gandhī sparśāsahō mr̥duḥ||34||
View original
पीतरक्तासिताभासः पित्तादाताम्ररोमकृत्|
शीघ्रानुसारप्रशमो मध्ये प्राग्जायते तनुः||३३||
सतृड्दाहज्वरस्वेददवक्लेदमदभ्रमः|
शीताभिलाषी विड्भेदी गन्धी स्पर्शासहो मृदुः||३४||
Adhikarana kaphajasya lakShaNam (35-37) · Śloka 37
kaṇḍūmān pāṇḍurōmatvakkaṭhinaḥ śītalō guruḥ|
snigdhaḥ ślakṣṇaḥ sthiraḥ styānō nidrācchardyagnisādakr̥t||35||
ākrāntō nōnnamētkr̥cchraśamajanmā niśābalaḥ|
sravēnnāsr̥k cirātpicchāṁ kuśaśastrādivikṣataḥ||36||
sparśōṣṇakāṅkṣī ca kaphāt|
|37|
View original
कण्डूमान् पाण्डुरोमत्वक्कठिनः शीतलो गुरुः|
स्निग्धः श्लक्ष्णः स्थिरः स्त्यानो निद्राच्छर्द्यग्निसादकृत्||३५||
आक्रान्तो नोन्नमेत्कृच्छ्रशमजन्मा निशाबलः|
स्रवेन्नासृक् चिरात्पिच्छां कुशशस्त्रादिविक्षतः||३६||
स्पर्शोष्णकाङ्क्षी च कफात्|
|३७|
Adhikarana dvidoShajAnAM lakShaNam (37) · Śloka 37
yathāsvaṁ dvandvajāstrayaḥ|
saṅkarāddhētuliṅgānām|37|
View original
यथास्वं द्वन्द्वजास्त्रयः|
सङ्कराद्धेतुलिङ्गानाम्|३७|
Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (37) · Śloka 37
|
nicayānnicayātmakaḥ||37||
View original
|
निचयान्निचयात्मकः||३७||
Adhikarana abhighAtajasya lakShaNam (38-39) · Śloka 39
abhighātēna śastrādicchēdabhēdakṣatādibhiḥ|
himānilōdadhyanilairbhallātakapikacchujaiḥ||38||
rasaiḥ śūkaiśca saṁsparśācchvayathuḥ syādvisarpavān|
bhr̥śōṣmā lōhitābhāsaḥ prāyaśaḥ pittalakṣaṇaḥ||39||
View original
अभिघातेन शस्त्रादिच्छेदभेदक्षतादिभिः|
हिमानिलोदध्यनिलैर्भल्लातकपिकच्छुजैः||३८||
रसैः शूकैश्च संस्पर्शाच्छ्वयथुः स्याद्विसर्पवान्|
भृशोष्मा लोहिताभासः प्रायशः पित्तलक्षणः||३९||
Adhikarana viShajasya lakShaNam (40-42) · Śloka 42
viṣajaḥ saviṣaprāṇiparisarpaṇamūtraṇāt|
daṁṣṭrādantanakhāpātādaviṣaprāṇināmapi||40||
viṇmūtraśukrōpahatamalavadvastrasaṅkarāt|
viṣavr̥kṣānilasparśādgarayōgāvacūrṇanāt||41||
mr̥duścalō'valambī ca śīghrō dāharujākaraḥ|
|42|
View original
विषजः सविषप्राणिपरिसर्पणमूत्रणात्|
दंष्ट्रादन्तनखापातादविषप्राणिनामपि||४०||
विण्मूत्रशुक्रोपहतमलवद्वस्त्रसङ्करात्|
विषवृक्षानिलस्पर्शाद्गरयोगावचूर्णनात्||४१||
मृदुश्चलोऽवलम्बी च शीघ्रो दाहरुजाकरः|
|४२|
Adhikarana shophasya sAdhyAsAdhyatvam (42-4) · Śloka 4
|
navō'nupadravaḥ śōphaḥ sādhyō'sādhyaḥ purēritaḥ||42||
iti śōphanidānam||4||
View original
|
नवोऽनुपद्रवः शोफः साध्योऽसाध्यः पुरेरितः||४२||
इति शोफनिदानम्||४||
Adhikarana visarpasya aShTavidhatvam (43) · Śloka 43
śvayathuvaddōṣairdūṣyaiśca yatō visarpō bhavati,atastannidānaṁ prakamyatē - - - - atha visarpanidānam|
syādvisarpō'bhighātāntairdōṣairdūṣyaiśca śōphavat|
|43|
View original
श्वयथुवद्दोषैर्दूष्यैश्च यतो विसर्पो भवति,अतस्तन्निदानं प्रकम्यते - - - - अथ विसर्पनिदानम्|
स्याद्विसर्पोऽभिघातान्तैर्दोषैर्दूष्यैश्च शोफवत्|
|४३|
Adhikarana visarpasya tryadhiShThAnatvam (43-44) · Śloka 44
|
tryadhiṣṭhānaṁ ca taṁ prāhurbāhyāntarubhayāśrayāt||43||
yathōttaraṁ ca duḥsādhyāḥ|
|44|
View original
|
त्र्यधिष्ठानं च तं प्राहुर्बाह्यान्तरुभयाश्रयात्||४३||
यथोत्तरं च दुःसाध्याः|
|४४|
Adhikarana visarpasya saMprAptiH (44-45) · Śloka 45
tatra dōṣā yathāyatham|
prakōpaṇaiḥ prakupitā viśēṣēṇa vidāhibhiḥ||44||
dēhē śīghraṁ visarpanti tē'ntarantaḥsthitā bahiḥ|
bahiḥsthā dvitayē dvisthāḥ|45|
View original
तत्र दोषा यथायथम्|
प्रकोपणैः प्रकुपिता विशेषेण विदाहिभिः||४४||
देहे शीघ्रं विसर्पन्ति तेऽन्तरन्तःस्थिता बहिः|
बहिःस्था द्वितये द्विस्थाः|४५|
Adhikarana antarAshrayasya lakShaNam, bahirAshrayasya lakShaNam (45-47) · Śloka 47
|
vidyāttatrāntarāśrayam||45||
marmōpatāpātsammōhādayanānāṁ vighaṭṭanāt|
tr̥ṣṇātiyōgādvēgānāṁ viṣamaṁ ca pravartanāt||46||
āśu cāgnibalabhraṁśādatō bāhyaṁ viparyayāt|
|47|
View original
|
विद्यात्तत्रान्तराश्रयम्||४५||
मर्मोपतापात्सम्मोहादयनानां विघट्टनात्|
तृष्णातियोगाद्वेगानां विषमं च प्रवर्तनात्||४६||
आशु चाग्निबलभ्रंशादतो बाह्यं विपर्ययात्|
|४७|
Adhikarana vAtajasya lakShaNam (47-48) · Śloka 48
|
tatra vātātparīsarpō vātajvarasamavyathaḥ||47||
śōphasphuraṇanistōdabhēdāyāmārtiharṣavān|
|48|
View original
|
तत्र वातात्परीसर्पो वातज्वरसमव्यथः||४७||
शोफस्फुरणनिस्तोदभेदायामार्तिहर्षवान्|
|४८|
Adhikarana pittajasya lakShaNam (48) · Śloka 48
|
pittāddrutagatiḥ pittajvaraliṅgō'tilōhitaḥ||48||
View original
|
पित्ताद्द्रुतगतिः पित्तज्वरलिङ्गोऽतिलोहितः||४८||
Adhikarana kaphajasya lakShaNam (49) · Śloka 49
kaphātkaṇḍūyutaḥ snigdhaḥ kaphajvarasamānaruk|
|49|
View original
कफात्कण्डूयुतः स्निग्धः कफज्वरसमानरुक्|
|४९|
Adhikarana upekShayA sarveShAM sphoTayutatvam (49-50) · Śloka 50
|
svadōṣaliṅgaiścīyantē sarvē sphōṭairupēkṣitāḥ||49||
tē pakvabhinnāḥ svaṁ svaṁ ca bibhrati vraṇalakṣaṇam|
|50|
View original
|
स्वदोषलिङ्गैश्चीयन्ते सर्वे स्फोटैरुपेक्षिताः||४९||
ते पक्वभिन्नाः स्वं स्वं च बिभ्रति व्रणलक्षणम्|
|५०|
Adhikarana agnivisarpasya lakShaNam (50-56) · Śloka 56
adhunā dvandvajaṁ lakṣayati - - - - |
vātapittājjvaracchardimūrcchātīsāratr̥ḍbhramaiḥ||50||
asthibhēdāgnisadanatamakārōcakairyutaḥ|
karōti sarvamaṅgaṁ ca dīptāṅgārāvakīrṇavat||51||
yaṁ yaṁ dēśaṁ visarpaśca visarpati bhavētsa saḥ|
śāntāṅgārāsitō nīlō raktō vā''śu ca cīyatē||52||
agnidagdha iva sphōṭaiḥ śīghragatvād drutaṁ ca saḥ|
marmānusārī vīsarpaḥ syādvātō'tibalastataḥ||53||
vyathētāṅgaṁ harētsaṁjñāṁ nidrāṁ ca śvāsamīrayēt|
hidhmāṁ ca sa gatō'vasthāmīdr̥śīṁ labhatē na nā||54||
kvaciccharmāratigrastō bhūmiśayyāsanādiṣu|
cēṣṭamānastataḥ kliṣṭō manōdēhaśramōdbhavām||55||
duṣprabōdhō'śnutē nidrāṁ sō'gnivīsarpa ucyatē|
|56|
View original
अधुना द्वन्द्वजं लक्षयति - - - - |
वातपित्ताज्ज्वरच्छर्दिमूर्च्छातीसारतृड्भ्रमैः||५०||
अस्थिभेदाग्निसदनतमकारोचकैर्युतः|
करोति सर्वमङ्गं च दीप्ताङ्गारावकीर्णवत्||५१||
यं यं देशं विसर्पश्च विसर्पति भवेत्स सः|
शान्ताङ्गारासितो नीलो रक्तो वाऽऽशु च चीयते||५२||
अग्निदग्ध इव स्फोटैः शीघ्रगत्वाद् द्रुतं च सः|
मर्मानुसारी वीसर्पः स्याद्वातोऽतिबलस्ततः||५३||
व्यथेताङ्गं हरेत्संज्ञां निद्रां च श्वासमीरयेत्|
हिध्मां च स गतोऽवस्थामीदृशीं लभते न ना||५४||
क्वचिच्छर्मारतिग्रस्तो भूमिशय्यासनादिषु|
चेष्टमानस्ततः क्लिष्टो मनोदेहश्रमोद्भवाम्||५५||
दुष्प्रबोधोऽश्नुते निद्रां सोऽग्निवीसर्प उच्यते|
|५६|
Adhikarana granthivisarpasya lakShaNam (56-59) · Śloka 59
|
kaphēna ruddhaḥ pavanō bhittvā taṁ bahudhā kapham||56||
raktaṁ vā vr̥ddharaktasya tvaksirāsnāvamāṁsagam|
dūṣayitvā ca dīrghāṇuvr̥ttasthūlakharātmanām||57||
granthīnāṁ kurutē mālāṁ raktānāṁ tīvrarugjvarām|
śvāsakāsātisārāsyaśōṣahidhmāvamibhramaiḥ||58||
mōhavaivarṇyamūrchāṅgabhaṅgāgnisadanairyutām|
ityayaṁ granthivīsarpaḥ kaphamārutakōpajaḥ||59||
View original
|
कफेन रुद्धः पवनो भित्त्वा तं बहुधा कफम्||५६||
रक्तं वा वृद्धरक्तस्य त्वक्सिरास्नावमांसगम्|
दूषयित्वा च दीर्घाणुवृत्तस्थूलखरात्मनाम्||५७||
ग्रन्थीनां कुरुते मालां रक्तानां तीव्ररुग्ज्वराम्|
श्वासकासातिसारास्यशोषहिध्मावमिभ्रमैः||५८||
मोहवैवर्ण्यमूर्छाङ्गभङ्गाग्निसदनैर्युताम्|
इत्ययं ग्रन्थिवीसर्पः कफमारुतकोपजः||५९||
Adhikarana kardamavisarpasya lakShaNam (60-64) · Śloka 64
kaphapittājjvaraḥ stambhō nidrātandrāśirōrujaḥ|
aṅgāvasādavikṣēpapralāpārōcakabhramāḥ||60||
mūrcchāgnihānirbhēdō'sthnāṁ pipāsēndriyagauravam|
āmōpavēśanaṁ lēpaḥ srōtasāṁ sa ca sarpati||61||
prāyēṇāmāśayē gr̥hṇannēkadēśaṁ na cātiruk|
piṭakairavakīrṇō'tipītalōhitapāṇḍuraiḥ||62||
mēcakābhō'sitaḥ snigdhō malinaḥ śōphavān guruḥ|
gambhīrapākaḥ prājyōṣmā spr̥ṣṭaḥ klinnō'vadīryatē||63||
paṅkavacchīrṇamāṁsaśca spaṣṭasnāyusirāgaṇaḥ|
śavagandhiśca vīsarpaṁ kardamākhyamuśanti tam||64||
View original
कफपित्ताज्ज्वरः स्तम्भो निद्रातन्द्राशिरोरुजः|
अङ्गावसादविक्षेपप्रलापारोचकभ्रमाः||६०||
मूर्च्छाग्निहानिर्भेदोऽस्थ्नां पिपासेन्द्रियगौरवम्|
आमोपवेशनं लेपः स्रोतसां स च सर्पति||६१||
प्रायेणामाशये गृह्णन्नेकदेशं न चातिरुक्|
पिटकैरवकीर्णोऽतिपीतलोहितपाण्डुरैः||६२||
मेचकाभोऽसितः स्निग्धो मलिनः शोफवान् गुरुः|
गम्भीरपाकः प्राज्योष्मा स्पृष्टः क्लिन्नोऽवदीर्यते||६३||
पङ्कवच्छीर्णमांसश्च स्पष्टस्नायुसिरागणः|
शवगन्धिश्च वीसर्पं कर्दमाख्यमुशन्ति तम्||६४||
Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (65) · Śloka 65
sarvajō lakṣaṇaiḥ sarvaiḥ sarvadhātvatisarpaṇaḥ|
|65|
View original
सर्वजो लक्षणैः सर्वैः सर्वधात्वतिसर्पणः|
|६५|
Adhikarana kShatajasya lakShaNam (65-66) · Śloka 66
|
bāhyahētōḥ kṣatātkruddhaḥ saraktaṁ pittamīrayan||65||
visarpaṁ mārutaḥ kuryāt kulatthasadr̥śaiścitam|
sphōṭaiḥ śōphajvararujādāhāḍhyaṁ śyāvalōhitam||66||
View original
|
बाह्यहेतोः क्षतात्क्रुद्धः सरक्तं पित्तमीरयन्||६५||
विसर्पं मारुतः कुर्यात् कुलत्थसदृशैश्चितम्|
स्फोटैः शोफज्वररुजादाहाढ्यं श्यावलोहितम्||६६||
Adhikarana visarpANAM sAdhyAsAdhyatvam (13) · Śloka 13
pr̥thagdōṣaistrayaḥ sādhyā dvandvajāścānupadravāḥ|
asādhyō kṣatasarvōtthau sarvē cākrāntamarmakāḥ||67||
śīrṇasnāyusirāmāṁsāḥ praklinnāḥ śavagandhayaḥ|
67 1/2|
iti visarpanidānam|
iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē pāṇḍurōgaśōphavisarpanidānaṁ nāma trayōdaśō'dhyāyaḥ||13||
View original
पृथग्दोषैस्त्रयः साध्या द्वन्द्वजाश्चानुपद्रवाः|
असाध्यो क्षतसर्वोत्थौ सर्वे चाक्रान्तमर्मकाः||६७||
शीर्णस्नायुसिरामांसाः प्रक्लिन्नाः शवगन्धयः|
६७ १/२|
इति विसर्पनिदानम्|
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने पाण्डुरोगशोफविसर्पनिदानं नाम त्रयोदशोऽध्यायः||१३||